ಮಾರ್ಕಣ್ಡೇಯಪುರಾಣಮ್

ಪುನಸ್ತಾಸು ಪ್ರಣಷ್ಟಾಸು ವಿಭ್ರಾನ್ತಾಸ್ತಾಃ ಪುನಃ ಪ್ರಜಾಃ । ಬ್ರಹ್ಮಾಣಂ ಶರಣಂ ಜಗ್ಮುಃ ಕ್ಷುಧಾರ್ತಾಃ ಪರಮೇಷ್ಠಿನಮ್॥೪೯.

ಮತ್ತೆ ಆ ಸಸ್ಯಗಳು ನಾಶವಾದಾಗ, ಜನರು ಗೊಂದಲದಿಂದ ಮತ್ತು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾ, ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು.

ಸ ಚಾಪಿ ತತ್ತ್ವತೋ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತದಾ ಗ್ರಸ್ತಾಂ ವಸುನ್ಧರಾಮ್ । ವತ್ಸಂ ಕೃತ್ವಾ ಸುಮೇರುನ್ತು ದುದೋಹ ಭಗವಾನ್ ವಿಭುಃ॥೪೯.

ಅವರು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರಿತು, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾದುದಾಗಿ ನೋಡಿ, ಸುಮೇರು ಪರ್ವತವನ್ನು ಹಸುವಿನ ಕಂದೆಯಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಭಗವಂತನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹಾಲುಹರಿಸಿದರು.

ದುಗ್ಧೇಯಂ ಗೌಸ್ತದಾ ತೇನ ಶಸ್ಯಾನಿ ಪೃಥಿವೀತಲೇ । ಜಜ್ಞಿರೇ ತಾನಿ ಬೀಜಾನಿ ಗ್ರಾಮ್ಯಾರಣ್ಯಾಸ್ತು ತಾಃ ಪುನಃ॥೪೯.

ಹೀಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹಾಲುಹರಿಸಿದಾಗ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಧಾನ್ಯಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು; ಆ ಬೀಜಗಳು, ಬೆಳೆದ ಮತ್ತು ಕಾಡಿನವುಗಳು, ಮತ್ತೆ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದವು.

ಓಷಧ್ಯಃ ಫಲಪಾಕಾನ್ತಾ ಗಣಾಃ ಸಪ್ತದಶಾ ಸ್ಮೃತಾಃ । ವ್ರೀಹಯಶ್ಚ ಯವಾಶ್ಚೈವ ಗೋಧೂಮಾ ಅಣವಸ್ತಿಲಾಃ॥೪೯.

ಹಣ್ಣು ಬರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಸಿವಾಗುವ ಔಷಧಿ ಸಸ್ಯಗಳ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಹದಿನೇಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅಕ್ಕಿ, ಜೋಳ, ಗೋಧಿ, ಸಜ್ಜೆ ಮತ್ತು ಎಳ್ಳು ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಪ್ರಿಯಙ್ಗವೋ ಹ್ಯುದಾರಾಶ್ಚ ಕೋರದೂಷಾಃ ಸಚೀನಕಾಃ । ಮಾಷಾ ಮುದ್ಗಾ ಮಸೂರಾಶ್ಚ ನಿಷ್ಪಾವಾಃ ಸಕುಲತ್ಥಕಾಃ॥೪೯.

ಪ್ರಿಯಂಗು, ಉದಾರ, ಕೊರಡುಷ, ಚೀನಕ, ಮಾಷ, ಹುರುಳಿಕ, ಮಸೂರ, ನಿಷ್ಪಾವ ಮತ್ತು ಕುಲತ್ತ—all ಇವುಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.

ಆಢಕಾಶ್ಚಣಕಾಶ್ಚೈವ ಗಣಾಃ ಸಪ್ತದಶ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಇತ್ಯೇತಾ ಓಷಧೀನಾನ್ತು ಗ್ರಾಮ್ಯಾಣಾಂ ಜಾತಯಃ ಪುರಾ॥೪೯.

ಆಢಕ ಮತ್ತು ಚಣ ಕೂಡ ಸೇರಿ ಹದಿನೇಳು ಗುಂಪುಗಳಾಗಿವೆ; ಹೀಗೆ ಹಳೆಯ ಕಾಲದ ಬೆಳೆದ ಔಷಧಿ ಸಸ್ಯಗಳ ಜಾತಿಗಳು ಇವು.

ಓಷಧ್ಯೋ ಜಜ್ಞಿಯಾಶ್ಚೈವ ಗ್ರಾಮ್ಯಾರಣ್ಯಾಶ್ಚತುರ್ದಶ । ವ್ರೀಹಯಶ್ಚ ಯವಾಶ್ಚೈವ ಗೋಧೂಮಾ ಅಣವಸ್ತಿಲಾಃ॥೪೯.

ಹದಿನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಬೆಳೆದ ಮತ್ತು ಕಾಡಿನ ಔಷಧಿ ಸಸ್ಯಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು; ಅಕ್ಕಿ, ಜೋಳ, ಗೋಧಿ, ಸಜ್ಜೆ ಮತ್ತು ಎಳ್ಳು ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಸಪ್ತಮಾ ಹ್ಯೇತೇ ಅಷ್ಟಮಾಸ್ತು ಕುಲತ್ಥಕಾಃ । ಶ್ಯಾಮಾಕಾಸ್ತ್ವಥ ನೀವಾರಾ ಯತ್ತಿಲಾ ಸಗವೇಧುಕಾಃ॥೪೯.

ಏಳನೇದು ಪ್ರಿಯಂಗು, ಎಂಟನೇದು ಕುಲತ್ತ, ನಂತರ ಶ್ಯಾಮಾಕ, ನೀವಾರ, ಯವ, ತಿಲ ಮತ್ತು ಗವೇಧುಕ ಎಂಬ ಧಾನ್ಯಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.

ಕುರುವಿನ್ದಾ ಮರ್ಕಟಕಾಸ್ತಥಾ ವೇಣುಯವಾಶ್ಚ ಯೇ । ಗ್ರಾಮ್ಯಾರಣ್ಯಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ಹ್ಯೇತಾ ಓಷಧ್ಯಶ್ಚ ಚತುರ್ದಶ॥೪೯.

ಕುರುವಿಂದ, ಮರ್ಕಟಕ ಮತ್ತು ವೇಣುಯವ ಎಂಬ ಧಾನ್ಯಗಳು ಕೂಡ ಸೇರಿ, ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಹಣ್ಣುಗಳು ಹತ್ತಿರದ ಹಾಗೂ ಕಾಡಿನ ಸಸ್ಯಗಳೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಯದಾ ಪ್ರಸೃಷ್ಟಾ ಓಷಧ್ಯೋ ನ ಪ್ರರೋಹನ್ತಿ ತಾಃ ಪುನಃ । ತತಃ ಸ ತಾಸಾಂ ವೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ವಾರ್ತೋಪಾಯಞ್ಚಕಾರ ಹ॥೪೯.

ಈ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತಿದರೂ ಮತ್ತೆ ಮೊಳೆಯದೆ ಇದ್ದಾಗ, ಅವು ಬೆಳೆಯಲು ಕೃಷಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅವನು ಕಂಡುಕೊಂಡನು.

ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸ್ವಯಮ್ಭೂರ್ಭಗವಾನ್ ಹಸ್ತಸಿದ್ಧಿಞ್ಚ ಕರ್ಮಜಾಮ್ । ತತಃ ಪ್ರಭೃತ್ಯಥೌಷಧ್ಯಃ ಕೃಷ್ಟಪಚ್ಯಾಸ್ತು ಜಜ್ಞಿರೇ॥೪೯.

ಸ್ವಯಂ ಹುಟ್ಟಿದ ಭಗವಂತ ಬ್ರಹ್ಮನು ಕೈಯಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಆಗಿನಿಂದ ಕೃಷಿಯಿಂದ ಬೆಳೆಯುವ ಸಸ್ಯಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು.

ಸಂಸಿದ್ಧಾಯಾನ್ತು ವಾರ್ತಾಯಾಂ ತತಸ್ತಾಸಾಂ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಭುಃ । ಮರ್ಯಾದಾಂ ಸ್ಥಾಪಯಾಮಾಸ ಯಥಾನ್ಯಾಯಂ ಯಥಾಗುಣಮ್॥೪೯.

ಕೃಷಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾದಾಗ, ಪ್ರಭು ತಾನೇ ಅವುಗಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಮಿತಿಗಳನ್ನು, ನ್ಯಾಯಕ್ಕೂ ಗುಣಕ್ಕೂ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.

ವರ್ಣಾನಾಮಾಶ್ರಮಾಣಾಞ್ಚ ಧರ್ಮಾನ್ ಧರ್ಮಭೃತಾಂವರ । ಲೋಕಾನಾಂ ಸರ್ವವರ್ಣಾನಾಂ ಸಮ್ಯಗ್ಧರ್ಮಾರ್ಥಪಾಲಿನಾಮ್॥೪೯.

ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳಿಗೂ, ಆಶ್ರಮಗಳಿಗೂ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತು ಧನವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವ ಎಲ್ಲರಿಗೂ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು, ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರಲ್ಲಿ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠನು.

ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ ಸ್ಮೃತಂ ಸ್ಥಾನಂ ಕ್ರಿಯಾವತಾಮ್ । ಸ್ಥಾನಮೈನ್ದ್ರಂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸಂಗ್ರಾಮೇಷ್ವಪಲಾಯಿನಾಮ್॥೪೯.

ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯ ಸ್ಥಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಓಡಿಹೋಗದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಇಂದ್ರನ ಸ್ಥಾನವಿದೆ.

ವೈಶ್ಯಾನಾಂ ಮಾರುತಂ ಸ್ಥಾನಂ ಸ್ವಧರ್ಮಮನುವರ್ತತಾಮ್ । ಗಾನ್ಧರ್ವಂ ಶೂದ್ರಜಾತೀನಾಂ ಪರಿಚರ್ಯಾನುವರ್ತತಾಮ್॥೪೯.

ತಮ್ಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ವೈಶ್ಯರಿಗೆ ಮಾರುತನ ಸ್ಥಾನ, ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಶೂದ್ರ ಜಾತಿಗಳಿಗೆ ಗಾಂಧರ್ವನ ಸ್ಥಾನವಿದೆ.

ಅಷ್ಟಾಶೀತಿಸಹಸ್ರಾಣಾಮೃಷೀಣಾಮೂರ್ಧ್ವರೇತಸಾಮ್ । ಸ್ಮೃತಂ ತೇಷಾನ್ತು ಯತ್ ಸ್ಥಾನಂ ತದೇವ ಗುರುವಾಸಿನಾಮ್॥೪೯.

ಎಂಬತ್ತೆಂಟು ಸಾವಿರ ಉರ್ಧ್ವರೇತಸ್ಸುಳ್ಳ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಇರುವ ಸ್ಥಾನ, ಗುರುಗಳೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುವವರಿಗೆ ಕೂಡ ಅದೇ ಸ್ಥಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಪ್ತರ್ಷೋಣಾನ್ತು ಯತ್ ಸ್ಥಾನಂ ಸ್ಮೃತಂ ತದ್ವೈ ವನೌಕಸಾಮ್ । ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಂ ಗೃಹಸ್ಥಾನಾಂ ನ್ಯಾಸಿನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಕ್ಷಯಮ್ । ಯೋಗಿನಾಮಮೃತಂ ಸ್ಥಾನಮಿತಿ ವೈ ಸ್ಥಾನಕಲ್ಪನಾ॥೪೯.

ಏಳು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಇರುವ ಸ್ಥಾನ, ಅರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಇದೆ. ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೆ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯ ಸ್ಥಾನ, ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ನಿವಾಸ, ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಅಮೃತ ಸ್ಥಾನ — ಹೀಗೆ ಸ್ಥಾನಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇದೆ.

46(43) ಷಟ್ಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಕ್ರೌಷ್ಟುಕಿರುವಾಚ ಭಗವಂಸ್ತ್ವಣ್ಡಸಮ್ಭೂತಿರ್ಯಥಾವತ್ ಕಥಿತಾ ಮಮ । ಬ್ರಹ್ಮಾಣ್ಡೇ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಜನ್ಮ ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಮಹಾತ್ಮನಃ॥೪೬.

ಕ್ರೌಷ್ಟುಕಿಯು ಕೇಳಿದನು: ಭಗವನೇ, ಅಂಡದ ಉದ್ಭವವನ್ನು ನೀನು ನನಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೀಯ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಹಾತ್ಮನ ಜನನವನ್ನು ಕೂಡ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದೀಯ.

ಏತದಿಚ್ಛಾಮ್ಯಹಂ ಶ್ರೋತುಂ ತ್ವತ್ತೋ ಭೃಗುಕುಲೋದ್ಭವ । ಯದಾನ ಸೃಷ್ಟಿರ್ಭೂತಾನಾಮಸ್ತಿ ಕಿನ್ನು ನ ಚಾಸ್ತಿ ವಾ । ಕಾಲೇ ವೈ ಪ್ರಲಯಸ್ಯಾನ್ತೇ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ನುಪಸಂಹೃತೇ॥೪೬.

ಭೃಗುಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನೇ, ಪ್ರಳಯದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ, ಭೂತಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ ಇರುತ್ತದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿನ್ನಿಂದ ಕೇಳಲು ನಾನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಮಾರ್ಕಣ್ಡೇಯ ಉವಾಚ ಯದಾ ತು ಪ್ರಕೃತೌ ಯಾತಿ ಲಯಂ ವಿಶ್ವಮಿದಂ ಜಗತ್ । ತದೋಚ್ಯತೇ ಪ್ರಾಕೃತೋಽಯಂ ವಿದ್ವದ್ಭಿಃ ಪ್ರತಿಸಞ್ಚರಃ॥೪೬.

ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದನು: ಈ ಜಗತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವಾಗ, ಅದನ್ನು ಪಂಡಿತರು ಪ್ರಕೃತಿಕ ಪ್ರಲಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯವಸ್ಥಿತೇವ್ಯಕ್ತೇ ವಿಕಾರೇ ಪ್ರತಿಸಂಹೃತೇ । ಪ್ರಕೃತಿಃ ಪುರುಷಶ್ಚೈವ ಸಾಧರ್ಮ್ಯೇಣಾವತಿಷ್ಠತಃ॥೪೬.

ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳು ತಾವು ತಮಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಲೀನವಾದಾಗ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ.

ತದಾ ತಮಶ್ಚ ಸತ್ತ್ವಞ್ಚ ಸಮತ್ವೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ । ಅನುದ್ರಿಕ್ತಾವನೂನೌ ಚ ತತ್ಪ್ರೋತೌ ಚ ಪರಸ್ಪರಮ್॥೪೬.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವ ಎರಡೂ ಸಮಬಲದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಲ್ಲ, ಕಡಿಮೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಅವು ಪರಸ್ಪರ ಬೆರೆತು ಇರುತ್ತವೆ.

ತಿಲೇಷು ವಾ ಯಥಾ ತೈಲಂ ಘೃತಂ ಪಯಸಿ ವಾ ಸ್ಥಿತಮ್ । ತಥಾ ತಮಸಿ ಸತ್ತ್ವೇ ಚ ರಜೋಽಪ್ಯನುಸೃತಂ ಸ್ಥಿತಮ್॥೪೬.

ಎಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ ಇದ್ದಂತೆ, ಹಾಲಿನಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪ ಇದ್ದಂತೆ, ಹಾಗೆಯೇ ತಮಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ರಾಜಸ್ಸು ಕೂಡ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಇರುತ್ತದೆ.

ಉತ್ಪತ್ತಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಯಾವದಾಯುಷೋ ದ್ವಿಪರಾರ್ಧಿಕಮ್ । ತಾವದ್ದಿನಂ ಪರೇಶಸ್ಯ ತತ್ಸಮಾ ಸಂಯಮೇ ನಿಶಾ॥೪೬.

ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಯುಷ್ಯ ಎರಡು ಪರಾರ್ಧಗಳಷ್ಟು ಇರುವವರೆಗೆ, ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಒಂದು ಹಗಲು; ಅದೇ ಅವಧಿಯು ಪ್ರಳಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ರಾತ್ರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಅಹರ್ಮುಖೇ ಪ್ರಬುದ್ಧಸ್ತು ಜಗದಾದಿರನಾದಿಮಾನ್ । ಸರ್ವಹೇತುರಚಿನ್ತ್ಯಾತ್ಮಾ ಪರಃ ಕೋಽಪ್ಯಪರಕ್ರಿಯಃ॥೪೬.

ಹಗಲಿನ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಆದಿಕಾಲದಿಂದಲೂ ಇರುವ ಜಗತ್ತಿನ ಮೂಲವು ಎದ್ದೇಳುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲದರ ಕಾರಣ, ಯಾರು ಅಚಿಂತ್ಯಸ್ವರೂಪ, ಪರಮ, ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಲ್ಲದವನು.

ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪುರುಷಞ್ಚೈವ ಪ್ರಾವಿಶ್ಯಾಶು ಜಗತ್ಪತಿಃ । ಕ್ಷೋಭಯಾಮಾಸ ಯೋಗೇನ ಪರೇಣ ಪರಮೇಶ್ವರಃ॥೪೬.

ಜಗತ್ತಿನ ಒಡೆಯನು, ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೂ ಪುರುಷನನ್ನೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಪರಮ ಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಕದಲಿಸಿದನು.

ಯಥಾ ಮದೋ ನವಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಯಥಾ ವಾ ಮಾಧವಾನಿಲಃ । ಅನುಪ್ರವಿಷ್ಟಃ ಕ್ಷೋಭಾಯ ತಥಾಸೌ ಯೋಗಮೂರ್ತಿಮಾನ್॥೪೬.

ಹೆಮ್ಮೆಯ ಯುವತಿಯರಲ್ಲಿ ಮದವು ಹೇಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಚಂಚಲತೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೋ, ಅಥವಾ ವಸಂತದ ಗಾಳಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕದಲಿಸುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಯೋಗರೂಪಿಯಾದ ಅವನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕದಲಿಸಿದನು.

ಪ್ರಧಾನೇ ಕ್ಷೋಭ್ಯಮಾನೇ ತು ಸ ದೇವೋ ಬ್ರಹ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಃ । ಸಮುತ್ಪನ್ನೋಽಣ್ಡಕೋಷಸ್ಥೋ ಯಥಾ ತೇ ಕಥಿತಂ ಮಯಾ॥೪೬.

ಆ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಹೀಗೆ ಕದಲಿದಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂಬ ಆ ದೇವರು, ನಾನು ಹೇಳಿದಂತೆ, ಅಂಡದೊಳಗೆ ಉದಯಿಸಿದನು.

ಸ ಏವ ಕ್ಷೋಭಕಃ ಪೂರ್ವಂ ಸ ಕ್ಷೋಭ್ಯಃ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಪತಿಃ । ಸ ಸಙ್ಕೋಚವಿಕಾಶಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಧಾನತ್ವೇಽಪಿ ಚ ಸ್ಥಿತಃ॥೪೬.

ಹಿಂದೆ ಕದಲಿಸುವವನು, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಒಡೆಯನು, ಅವನು ಸಂಕುಚನ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಪ್ರಧಾನದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾನೆ.