ಮಾರ್ಕಣ್ಡೇಯಪುರಾಣಮ್

ತೃಪ್ತಿಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೀಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾ ವಿಷಯೇಷು ಮಹಾಮತೇ । ನ ತಾಸಾಂ ಪ್ರತಿಘಾತೋಽಸ್ತಿ ನ ದ್ವೇಷೋ ನಾಪಿ ಮತ್ಸರಃ॥೪೯.

ಮಹಾಮತಿವಂತನೇ, ಅವರು ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಜ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ, ದ್ವೇಷ ಅಥವಾ ಹಿಂಸೆ ಇರಲಿಲ್ಲ.

ಪರ್ವತೋದಧಿಸೇವಿನ್ಯೋ ಹ್ಯನಿಕೇತಾಸ್ತು ಸರ್ವಶಃ । ತಾ ವೈ ನಿಷ್ಕಾಮಚಾರಿಣ್ಯೋ ನಿತ್ಯಂ ಮುದಿತಮಾನಸಾಃ॥೪೯.

ಅವರು ಪರ್ವತಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಗಳ ಬಳಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಯಾವಾಗಲೂ ಮನೆ ಇಲ್ಲದೆ. ಅವರು ಕಾಮವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆದು, ಸದಾ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು.

ಪಿಶಾಚೋರಗರಕ್ಷಾಂಸಿ ತಥಾ ಮತ್ಸರಿಣೋ ಜನಾಃ । ಪಶವಃ ಪಕ್ಷಿಣಶ್ಚೈವ ನಕ್ರಾ ಮತ್ಸ್ಯಾಃ ಸರೀಸೃಪಾಃ॥೪೯.

ಆಮೇಲೆ ಪಿಶಾಚುಗಳು, ಹಾವುಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಈರ್ಷೆಯುಳ್ಳ ಜನರು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಮೊಸಳೆಗಳು, ಮೀನುಗಳು ಮತ್ತು ಸರಿಸೃಪಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು.

ಅವಾರಕಾ ಹ್ಯಣ್ಡಜಾ ವಾ ತೇ ಹ್ಯಧರ್ಮಪ್ರಸೂತಯಃ । ನ ಮೂಲಫಲಪುಷ್ಪಾಣಿ ನಾರ್ತವಾ ವತ್ಸರಾಣಿ ಚ॥೪೯.

ಅವರು ಕೆಳದರ್ಜೆಯ ಜನ್ಮ ಹೊಂದಿದವರು ಅಥವಾ ಮೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು; ಅವರೆಲ್ಲ ಧರ್ಮವಿಲ್ಲದವರ ಸಂತಾನ. ಆಗ ಬೇರು, ಹಣ್ಣು, ಹೂವುಗಳೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಋತುಗಳು ಅಥವಾ ವರ್ಷಗಳೂ ಇರಲಿಲ್ಲ.

ಸರ್ವಕಾಲಸುಖಃ ಕಾಲೋ ನಾತ್ಯರ್ಥಂ ಘರ್ಮಶೀತತಾ । ಕಾಲೇನ ಗಚ್ಛತಾ ತೇಷಾಂ ಚಿತ್ರಾ ಸಿದ್ಧಿರಜಾಯತ॥೪೯.

ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಕಾಲ ಸುಖಕರವಾಗಿತ್ತು; ತೀವ್ರವಾದ ಬಿಸಿಲು ಅಥವಾ ಚಳಿಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕಾಲ ಹೋದಂತೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಸಾಧನೆಗಳು ಉಂಟಾಯಿತು.

ತತಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ಪೂರ್ವಾಹ್ನೇ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಚ ವಿತೃಪ್ತತಾ । ಪುನಸ್ತಥೇಚ್ಛತಾಂ ತೃಪ್ತಿರನಾಯಾಸೇನ ಸಾಭವತ್॥೪೯.

ಹಗಲಿನ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ವೇಳೆಯೂ ಅವರಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ ಇರುತ್ತಿತ್ತು; ಮತ್ತೆ, ಅವರು ಯಾವಾಗ ಬೇಕೆಂದರೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರು.

ಇಚ್ಛತಾಞ್ಚ ತಥಾಯಾಸೋ ಮನಸಃ ಸಮಜಾಯತ । ಅಪಾಂ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಂ ತತಸ್ತಾಸಾಂ ಸಿದ್ಧಿರ್ನಾನಾರಸೋಲ್ಲಸಾ॥೪೯.

ಆದರೂ, ಯಾರಿಗೆ ಬೇಕಾದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿತ್ತು; ನಂತರ ನೀರಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯಿಂದ色色ವಾದ ಆನಂದದ ಸಾಧನೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದ್ದವು.

ಸಮಜಾಯತ ಚೈವಾನ್ಯಾ ಸರ್ವಕಾಮಪ್ರದಾಯಿನೀ । ಅಸಂಸ್ಕಾರ್ಯೈಃ ಶರೀರೈಶ್ಚ ಪ್ರಜಾಸ್ತಾಃ ಸ್ಥಿರಯೌವನಾಃ॥೪೯.

ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಕಾರದ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು, ಅವು ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಅವರ ದೇಹಗಳಿಗೆ ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಬೇಕಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಸದಾ ಯುವಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು.

ತಾಸಾಂ ವಿನಾ ತು ಸಂಕಲ್ಪಂ ಜಾಯನ್ತೇ ಮಿಥುನಾಃ ಪ್ರಜಾಃ । ಸಮಂ ಜನ್ಮ ಚ ರೂಪಞ್ಚ ಮ್ರಿಯನ್ತೇ ಚೈವ ತಾಃ ಸಮಮ್॥೪೯.

ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಜೋಡಿಗಳಾಗಿ ಸಂತಾನ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿತ್ತು; ಅವುಗಳು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಒಂದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಯುತ್ತವೆ.

ಅನಿಚ್ಛಾದ್ವೇಷಸಂಯುಕ್ತಾ ವರ್ತನ್ತೇ ತು ಪರಸ್ಪರಮ್ । ತುಲ್ಯರೂಪಾಯುಷಃ ಸರ್ವಾ ಅಧಮೋತ್ತಮತಾಂ ವಿನಾ॥೪೯.

ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಇಚ್ಛೆ ಅಥವಾ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದರು; ಎಲ್ಲರೂ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಆಯುಷ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದರು, ಯಾರೂ ಕಡಿಮೆ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಇರಲಿಲ್ಲ.

ತತ್ವಾರಿ ತು ಸಹಸ್ರಾಣಿ ವರ್ಷಾಣಾಂ ಮಾನುಷಾಣಿ ತು । ಆಯುಃ ಪ್ರಮಾಣಂ ಜೀವನ್ತಿ ನ ಚ ಕ್ಲೇಶಾದ್ವಿಪತ್ತಯಃ॥೪೯.

ಆ ಮಾನವರ ಆಯುಷ್ಯ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿದ್ದು, ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳು ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದರು; ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ದುಃಖ ಅಥವಾ ಅಪಾಯಗಳಿರಲಿಲ್ಲ.

ಕ್ವಚಿತ್ ಕ್ವಚಿತ್ ಪುನಃ ಸಾಭೂತ್ ಕ್ಷಿತಿರ್ಭಾಗ್ಯೇನ ಸರ್ವಶಃ । ಕಾಲೇನ ಗಚ್ಛತಾ ನಾಶಮುಪಯಾನ್ತಿ ಯಥಾ ಪ್ರಜಾಃ॥೪೯.

ಆದರೂ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ, ಕೆಲವು ಕಡೆ, ಭೂಮಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅದೇ ರೀತಿ ಭಾಗ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು; ಕಾಲ ಹೋದಂತೆ, ಜೀವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವದಂತೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿದ್ದರು.

ತಥಾ ತಾಃ ಕ್ರಮಶೋ ನಾಶಂ ಜಗ್ಮುಃ ಸರ್ವತ್ರ ಸಿದ್ಧಯಃ । ತಾಸು ಸರ್ವಾಸು ನಷ್ಟಾಸು ನಭಸಃ ಪ್ರಚ್ಯುತಾ ನರಾಃ॥೪೯.

ಹೀಗೆ, ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಾಶವಾಯಿತು; ಅವುಗಳೆಲ್ಲ ನಾಶವಾದಾಗ, ಜನರು ಆಕಾಶದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದರು.

ಪ್ರಾಯಶಃ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷಾಸ್ತೇ ಸಂಭೂತಾ ಗೃಹಸಂಜ್ಞಿತಾಃ । ಸರ್ವೇ ಪ್ರತ್ಯುಪಭೋಗಾಶ್ಚ ತಾಸಂ ತೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ॥೪೯.

ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಬಹುಪಾಲು ಮನೆಯಾಗಿರುವ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು; ಅವುಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಭೋಗಗಳು ಜನರಿಗೆ ದೊರಕುತ್ತಿತ್ತು.

ವರ್ತಯನ್ತಿ ಸ್ಮ ತೇಭ್ಯಸ್ತಾಸ್ತ್ರೇತಾಯುಗಮುಖೇ ತದಾ । ತತಃ ಕಾಲೇನ ವೈ ರಾಗಸ್ತಾಸಾಮಾಕಸ್ಮಿಕೋಽಭವತ್॥೪೯.

ಅವರು ತ್ರೇತಾಯುಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆ ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದರು; ನಂತರ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ, ಅವರಲ್ಲಿ ಅಚಾನಕ್ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿತು.

ಮಾಸಿ ಮಾಸ್ಯಾರ್ತವೋತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಗರ್ಭೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಪುನಃ ಪುನಃ । ರಾಗೋತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ತತಸ್ತಾಸಾಂ ವೃಕ್ಷಾಸ್ತೇ ಗೃಹಸಂಜ್ಞಿತಾಃ॥೪೯.

ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳು ಋತು ಬರುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಪುನಃ ಪುನಃ ಗರ್ಭಧಾರಣೆ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು; ಆ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿದಾಗ, ಆ ಮರಗಳು ಮನೆಯಾಗಿದ್ದವು.

ಬ್ರಹ್ಮನ್ನನ್ವಪರೇಷಾನ್ತು ಪೇತುಃ ಶಾಖಾ ಮಹೀರುಹಾಮ್ । ವಸ್ತ್ರಾಣಿ ಚ ಪ್ರಸೂಯನ್ತೇ ಫಲೇಷ್ವಾಭರಣಾನಿ ಚ॥೪೯.

ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಇನ್ನಿತರರ ಮೇಲೆ, ಆ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳ ಶಾಖೆಗಳು ಬಿದ್ದವು; ಹಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದವು.

ತೇಷ್ವೇವ ಜಾಯತೇ ತೇಷಾಂ ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಾನ್ವಿತಮ್ । ಅಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಮಾಹವೀರ್ಯಂ ಪುಟಕೇ ಪುಟಕೇ ಮಧು॥೪೯.

ಅದೇ ಮರಗಳಲ್ಲಿ, ಅವರಿಗೆ ಸುಗಂಧ, ವರ್ಣ ಮತ್ತು ರುಚಿಯುತವಾದ, ಬಲವಾದ, ಮದ್ಯವಲ್ಲದ ತೇನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕುಹರದಲ್ಲಿಯೂ ದೊರಕುತ್ತಿತ್ತು.

ತೇನ ವಾ ವರ್ತಯನ್ತಿ ಸ್ಮ ಮುಖೇ ತ್ರೇಯಾಯುಗಸ್ಯ ವೈ । ತತಃ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣೈವ ಪುನರ್ಲೋಭಾನ್ವಿತಾಸ್ತು ತಾಃ॥೪೯.

ಅದರೊಂದಿಗೆ ಅವರು ತ್ರೇತಾಯುಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದರು; ನಂತರ ಕಾಲ ಹೋದಂತೆ, ಮತ್ತೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಲೋಭ ಹುಟ್ಟಿತು.

ವೃಕ್ಷಾಂಸ್ತಾಃ ಪರ್ಯಗೃಹ್ಣನ್ತ ಮಮತ್ವಾವಿಷ್ಟಚೇತಸಃ । ನೇಶುಸ್ತೇನಾಪಚಾರೇಣ ತೇಽಪಿ ತಾಸಾಂ ಮಹೀರುಹಾಃ॥೪೯.

ಅವರು ಆ ಮರಗಳನ್ನು ಸ್ವಂತದಂತೆ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರು, ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಮಾಮಾತ್ವದಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು; ಆ ದುಷ್ಕೃತ್ಯದಿಂದ, ಆ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳೂ ಅವರಿಗಾಗಿ ನಾಶವಾಯಿತು.

ತತೋ ದ್ವನ್ದ್ವಾನ್ಯಜಾಯನ್ತೇ ಶೀತೋಷ್ಣಕ್ಷುನ್ಮುಖಾನಿ ವೈ । ತಾಸ್ತದ್ದ್ವನ್ದ್ವೋಪಘಾತಾರ್ಥಂ ಚಕ್ರುಃ ಪೂರ್ವಂ ಪುರಾಣಿ ತು॥೪೯.

ಅದಾದ ಮೇಲೆ, ಚಳಿ-ಬಿಸಿಲು, ಹಸಿವು ಮುಂತಾದ ಜೋಡಿಗಳ ವಿರುದ್ಧವಾದ ದುಃಖಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು; ಆ ದುಃಖಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಅವರು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಮನೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು.

ಮರುಧನ್ವಷು ದುರ್ಗೇಷು ಪರ್ವತೇಷು ದರೀಷು ಚ । ಸಂಶ್ರಯನ್ತಿ ಚ ದುರ್ಗಾಣಿ ವಾರ್ಕ್ಷಂ ಪಾರ್ವತಮೌದಕಮ್॥೪೯.

ಮರುಭೂಮಿಗಳಲ್ಲಿ, ದುರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ, ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ, ಅವರು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಬೆಟ್ಟದ, ಅಥವಾ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ದುರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದರು.

ಕೃತ್ರಿಮಞ್ಚ ತಥಾ ದುರ್ಗಂ ಮಿತ್ವಾ ಮಿತ್ವಾತ್ಮನೋ।ಙ್ಗುಲೈಃ । ಮಾನಾರ್ಥಾನಿ ಪ್ರಮಾಣಾನಿ ತಾಸ್ತು ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಚಕ್ರಿರೇ॥೪೯.

ಅವರು ತಾವು ಕೈಬೆರಳುಗಳಿಂದ ಅಳೆಯುತ್ತಾ, ಕೃತಕ ದುರ್ಗಗಳನ್ನು ಕೂಡ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಹೀಗೆಯೇ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಮಾಪನಗಳನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.

ಪರಮಾಣುಃ ಪರಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ತ್ರಷರೇಣುರ್ಮಹೀರಜಃ । ಬಾಲಾಗ್ರಞ್ಚೈವ ಲಿಕ್ಷಾಂ ಚ ಯೂಕಾಂ ಚಾಥ ಯವೋದರಮ್॥೪೯.

ಪರಮಾಣು ಎಂದರೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಣ್ಣ ಕಣ, ನಂತರ ಧೂಳಿನ ಕಣ, ಭೂಮಿಯ ಧೂಳು, ಕೂದಲಿನ ತುದಿ, ಹುಳಿಯ ಮೊಟ್ಟೆ, ಕೀಟ, ನಂತರ ಯವದ ಕಾಳು.

ಕ್ರಮಾದಷ್ಟಗುಣಾನ್ಯಾಹುರ್ಯವಾನಷ್ಟೌ ತಥಾಙ್ಗುಲಮ್ । ಷಡಙ್ಗುಲಂ ಪದಂ ತಚ್ಚ ವಿತಸ್ತಿರ್ದ್ವಿಗುಣಂ ಸ್ಮೃತಮ್॥೪೯.

ಪ್ರತಿ ಒಂದೂ ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಎಂಟು ಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಎಂಟು ಯವದ ಕಾಳುಗಳು ಒಂದು ಅಂಗುಲ, ಆರು ಅಂಗುಲುಗಳು ಒಂದು ಪಾದ, ಆ ಪಾದದ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವೇ ವಿತಸ್ತಿ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ದ್ವೇ ವಿತಸ್ತೀ ತಥಾ ಹಸ್ತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮ್ಯತೀರ್ಥಾದಿವೇಷ್ಟನಃ । ಚತುರ್ಹಸ್ತಂ ಧನುರ್ದಣ್ಡೋ ನಾಡಿಕಾರ್ಯುಗಮೇವ ಚ॥೪೯.

ಎರಡು ವಿತಸ್ತಿಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದು ಹಸ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಕೈಗಡಿಯಾರದಿಂದ ಬೆರಳ ತುದಿವರೆಗೆ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕು ಹಸ್ತಗಳು ಸೇರಿ ಧನುಸ್ಸು, ದಂಡ ಮತ್ತು ನಾಡಿಕೆಗೆ ಸಮಾನ.

ಧನುಷಾಂ ದ್ವೇ ಸಹಸ್ರೇ ತು ಗವ್ಯೂತಿಸ್ತಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮ್ । ಪ್ರೋಕ್ತಞ್ಚ ಯೋಜವನಂ ಪ್ರಾಜ್ಞೈಃ ಸಂಖ್ಯಾನಾರ್ಥಮಿದಂ ಪರಮ್॥೪೯.

ಎರಡು ಸಾವಿರ ಧನುಸ್ಸುಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದು ಗವ್ಯೂತಿ, ಅದರ ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡದನ್ನು ಯೋಜನ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮಾಪನದ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ಚತುರ್ಣಾಮಥ ದುರ್ಗಾಣಾಂ ಸ್ವಸಮುತ್ಥಾನಿ ತ್ರೀಣಿ ತು । ಚತುರ್ಥಂ ಕೃತ್ರಿಮಂ ದುರ್ಗಂ ತೇ ಚಕ್ರುರ್ಯತ್ನತಸ್ತು ವೈ॥೪೯.

ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ದುರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ನಾಲ್ಕನೇದು ಕೃತಕ ದುರ್ಗ, ಅದನ್ನು ಅವರು ಬಹಳ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.

ಪುರಞ್ಚ ಖೇಟಕಞ್ಚೈವ ತದ್ವದ್ ದ್ರೋಣೀಮುಖಂ ದ್ವಿಜ । ಶಾಖಾನಗರಕಞ್ಚಾಪಿ ತಥಾ ಕರ್ವಟಕಂ ದ್ರಮೀ॥೪೯.

ನಗರ, ಸಣ್ಣ ದುರ್ಗ, ಹಾಗೆಯೇ ಉಂಡೆಯಾಕಾರದ ವಸತಿ, ಶಾಖಾನಗರ, ಮತ್ತು ಕರವಟ ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಗಳೂ ಕೂಡ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿವೆ.