ಮಾರ್ಕಣ್ಡೇಯಪುರಾಣಮ್

ಮಯಾರಿಶಾತನಂ ಕಾರ್ಯಂ ರಾಜ್ಞಃ ಶುಶ್ರುಷಣಂ ಪಿತುಃ । ಜೀವಿತಂ ತಸ್ಯ ಚಾಯತ್ತಂ ಸನ್ತ್ಯಾಜ್ಯಂ ತತ್ಕಥಂ ಮಯಾ ॥ ೨೩.

'ನಾನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬೇಕು, ರಾಜನಾದ ತಂದೆಗೆ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಅವರ ಜೀವ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ—ಹಾಗಾದರೆ ನಾನು ಹೇಗೆ ಇದನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬಹುದು?'

ಕಿನ್ತ್ವತ್ರ ಮನ್ಯೇ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ತ್ಯಾಗೋ ಭಾಗಸ್ಯ ಯೋಷಿತಃ । ಸ ಚಾಪಿ ನೋಪಕಾರಾಯ ತನ್ವಙ್ಗ್ಯಾಃ ಕಿನ್ತು ಸರ್ವಥಾ ॥ ೨೩.

ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಯೋಚಿಸುವುದೆಂದರೆ, ಹೆಂಗಸಿಗೆ ಸೇರಿದ ಭಾಗವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಧರ್ಮ. ಇದೂ ಅವಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಒಳ್ಳೆಯದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಹಾಗೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಮಯಾ ನೃಶಂಸ್ಯಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ನೋಪಕಾರ್ಯಪಕಾರಿ ಚ । ಯಾ ಮದರ್ಥೇಽತ್ಯಜತ್ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತದರ್ಥೇಽಲ್ಪಮಿದಂ ಮಮ ॥ ೨೩.

ನಾನು ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ದಯೆಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು, ಪ್ರತಿಫಲಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಹಾನಿಗಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ. ಅವಳು ನನ್ನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟಳು—ಇದು ನನ್ನಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಸಣ್ಣ ಕೆಲಸ.

ಪುತ್ರಾವೂಚತುಃ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಮತಿಂ ಸೋಽಥ ನಿಷ್ಪಾದ್ಯೋದಕದಾನಿಕಮ್ । ಕ್ರಿಯಾಶ್ಚಾನನ್ತರಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ಋತಧ್ವಜಃ ॥ ೨೩.

ಮಕ್ಕಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಆತನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಿರವಾದ ಮೇಲೆ, ಅವನು ನೀರು ಅರ್ಪಿಸುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು; ನಂತರದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಋತಧ್ವಜನು ಮಾತನಾಡಿದನು.

ಋತಧ್ವಜ ಉವಾಚ ಯದಿ ಸಾ ಮಮ ತನ್ವಙ್ಗೀ ನ ಸ್ಯಾದ್ಭಾರ್ಯಾ ಮದಾಲಸಾ । ಅಸ್ಮಿನ್ ಜನ್ಮನಿ ನಾನ್ಯಾ ಮೇ ಭವಿತ್ರೀ ಸಹಚಾರಿಣೀ ॥ ೨೩.

ಋತಧ್ವಜನು ಹೇಳಿದನು: ಆ ಸೊಗಸಾದ ಮೈಯುಳ್ಳ ಮದಾಲಸಾ ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿರದಿದ್ದರೆ, ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಸಂಗಾತಿಯಾಗಲಾರರು.

ತಾಮೃತೇ ಮೃಗಶಾವಾಕ್ಷೀಂ ಗನ್ಧರ್ವತನಯಾಮಹಮ್ । ನ ಭೋಕ್ಷ್ಯೇ ಯೋಷಿತಂ ಕಾಞ್ಚಿದಿತಿ ಸತ್ಯಂ ಮಯೋದಿತಮ್ ॥ ೨೩.

ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಆ ಮೃಗಶಾವದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಗಂಧರ್ವನ ಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ನಾನು ಬೇರೆ ಯಾವ ಹೆಂಗಸನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ—ಇದು ನಾನು ಹೇಳುವ ಸತ್ಯ.

ಸದ್ಧರ್ಮಚಾರಿಣೀಂ ಪತ್ನೀಂ ತಾಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಗಜಗಾಮಿನೀಮ್,। ಕಾಞ್ಚಿನ್ನಾಙ್ಗೀಕರಿಷ್ಯಾಮೀತ್ಯೇತತ್ಸತ್ಯಂ ಮಯೋದಿತಮ್ ॥ ೨೩.

ಆ ಗಜಗಾಮಿನಿಯಂತೆ ನಡೆಯುವ, ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯುಳ್ಳ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ನಾನು ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಅಂಗೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ—ಇದು ನಾನು ಹೇಳುವ ಸತ್ಯ.

ಪುತ್ರಾವೂಚತುಃ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಚ ಸ್ತ್ರೀಭೋಗಾನ್ ತಾತ ! ಸರ್ವಂಸ್ತಯಾ ವಿನಾ । ಕ್ರೀಡನ್ನಾಸ್ತೇ ಸಮಂ ತುಲ್ಯೈರ್ವಯಸ್ಯೈಃ ಶೀಲಸಮ್ಪದಾ ॥ ೨೩.

ಮಕ್ಕಳು ಹೇಳಿದರು: ತಂದೆ, ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಹೆಂಗಸಿನ ಸೌಖ್ಯಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ಸಮಾನ ಗುಣದ ಗೆಳೆಯರ ಜೊತೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಾ ಕಾಲ ಕಳೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಏತತ್ತಸ್ಯ ಪರಂ ಕಾರ್ಯಂ ತಾತ ! ತತ್ಕೇನ ಶಕ್ಯತೇ । ಕರ್ತುಮತ್ಯರ್ಥದುಷ್ಪ್ರಾಪ್ಯಮೀಶ್ವರೈಃ ಕಿಮುತೇತರೈಃ ॥ ೨೩.

ಇದು ಅವನ ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯ, ತಂದೆ! ಇದನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು ಯಾರು ಸಾಧ್ಯ? ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಬಹಳ ಕಷ್ಟ, ಇತರರಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕೇನು?

ಜಡ ಉವಾಚ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಂ ತಯೋಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ವಿಮರ್ಶಮಗಮತ್ಪಿತಾ । ವಿಮೃಶ್ಯ ಚಾಹ ತೌ ಪುತ್ರೌ ನಾಗರಾಟ್ಪ್ರಹಸನ್ನಿವ ॥ ೨೩.

ಜಡನು ಹೇಳಿದನು: ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ತಂದೆ ಆಲೋಚನೆಗೆ ಒಳಗಾದನು; ಯೋಚಿಸಿ, ನಗುವಿನಂತೆ ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಾದ ನಾಗರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು.

ನಾಗರಾಡಶ್ವತರ ಉವಾಚ ಯದ್ಯಶಕ್ಯಮಿತಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನ ಕರಿಷ್ಯನ್ತಿ ಮಾನವಾಃ । ಕರ್ಮಣ್ಯುದ್ಯಮಮುದ್ಯೋಗಹಾನ್ಯಾ ಹಾನಿಸ್ತತಃ ಪರಮ್ ॥ ೨೩.

ನಾಗರಾಜ ಅಶ್ವತರಣು ಹೇಳಿದನು: ಯಾವುದಾದರೂ ಅಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಮಾನವರು ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೇ ಮಾಡದೆ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದರೆ, ಎಲ್ಲಾ ಶ್ರಮವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ದೊಡ್ಡ ನಷ್ಟ.

ಆರಭೇತ ನರಃ ಕರ್ಮ ಸ್ವಪೌರುಷಮಹಾಪಯನ್ । ನಿಷ್ಪತ್ತಿಃ ಕರ್ಮಣೋ ದೈವೇ ಪೌರುಷೇ ಚ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ ॥ ೨೩.

ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೂಡಿಕೊಂಡು ಕೆಲಸವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಬೇಕು; ಕೆಲಸದ ಫಲವು ದೈವ ಮತ್ತು ಮಾನವನ ಪ್ರಯತ್ನ ಎರಡರ ಮೇಲೂ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ.

ತಸ್ಮಾದಹಂ ತಥಾ ಯತ್ನಂ ಕರಿಷ್ಯೇ ಪುತ್ರಕಾವಿತಃ । ತಪಶ್ಚರ್ಯಾಂ ಸಮಾಸ್ಥಾಯ ಯಥೈತತ್ಸಾಧ್ಯತೇಽಚಿರಾತ್ ॥ ೨೩.

ಆದುದರಿಂದ, ಮಕ್ಕಳೇ, ನಾನು ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಇದನ್ನು ಶೀಘ್ರ ಸಾಧಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಜಡ ಉವಾಚ ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಸ ನಾಗೇನ್ದ್ರಃ ಪ್ಲಕ್ಷಾವತರಣಂ ಗಿರೇಃ । ತೀರ್ಥಂ ಹಿಮವತೋ ಗತ್ವಾ ತಪಸ್ತೇಪೇ ಸುದುಶ್ಚರಮ್ ॥ ೨೩.

ಜಡನು ಹೇಳಿದನು: ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ನಾಗಾಧಿಪತಿ ಹಿಮವಂತ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ಲಕ್ಷಾವತರಣ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಬಹಳ ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು.

ತುಷ್ಟಾವ ಗೀರ್ಭಿಶ್ಚ ತತಸ್ತತ್ರ ದೇವೀಂ ಸರಸ್ವತೀಮ್ । ತನ್ಮನಾ ನಿಯತಾಹಾರೋ ಭೂತ್ವಾ ತ್ರಿಷವಣಾಪ್ಲುತಃ ॥ ೨೩.

ಅಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ, ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿ, ದಿನಕ್ಕೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಅವನು ದೇವಿ ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದನು.

ಅಶ್ವತರ ಉವಾಚ ಜಗದ್ಧಾತ್ರೀಮಹಂ ದೇವೀಮಾರಿರಾಧಯಿಷುಃ ಶುಭಾಮ್ । ಸ್ತೋಷ್ಯೇ ಪ್ರಣಮ್ಯ ಶಿರಸಾ ಬ್ರಹ್ಮಯೋನಿಂ ಸರಸ್ವತೀಮ್ ॥ ೨೩.

ಅಶ್ವತರಣು ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ಜಗತ್ತಿನ ತಾಯಿಯಾದ ಶುಭಸ್ವರೂಪಿಣಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ; ಬ್ರಹ್ಮನ ಮೂಲವಾದ ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನು ತಲೆಬಾಗಿಸಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಸದಸದ್ದೇವಿ ! ಸತ್ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮೋಕ್ಷವಚ್ಚಾರ್ಥವತ್ಪದಮ್ । ತತ್ಸರ್ವಂ ತ್ವಯ್ಯಸಂಯೋಗಂ ಯೋಗವದ್ದೇವಿ ! ಸಂಸ್ಥಿತಮ್ ॥ ೨೩.

ಸದಾಸತ್ ರೂಪವಳಾದ ದೇವಿಯೇ! ಸತ್ಯ, ಸ್ವಲ್ಪ, ಮೋಕ್ಷದಾಯಕ, ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಎಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗದೆ ಇದ್ದರೆ, ಅದು ಯೋಗದಂತೆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.

ತ್ವಮಕ್ಷರಂ ಪರಂ ದೇವಿ ! ಯತ್ರ ಸರ್ವಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ । ಅಕ್ಷರಂ ಪರಮಂ ದೇವಿ ! ಸಂಸ್ಥಿತಂ ಪರಮಾಣುವತ್ ॥ ೨೩.

ನೀನು ಕ್ಷಯವಿಲ್ಲದ ಪರಮ ದೇವಿಯೆ, ಎಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಲಸಿದೆ; ಕ್ಷಯವಿಲ್ಲದ ಪರಮವು ಪರಮಾಣುವಿನಂತೆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದೆ.

ಅಕ್ಷರಂ ಪರಮಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವಿಶ್ವಞ್ಚೈತತ್ಕ್ಷರಾತ್ಮಕಮ್ । ದಾರುಣ್ಯವಸ್ಥಿತೋ ವಹ್ನಿರ್ಭೌಮಾಶ್ಚ ಪರಮಾಣವಃ ॥ ೨೩.

ಅಕ್ಷರವಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಈ ಸಕಲ ಜಗತ್ತು ಕ್ಷರಸ್ವರೂಪ; ಮರದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯಿರುವಂತೆ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾಣುಗಳು ಇರುವಂತೆ.

ತಥಾ ತ್ವಯಿ ಸ್ಥಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಜಗಚ್ಚೇದಮಶೇಷತಃ । ಓಙ್ಕಾರಾಕ್ಷರಸಂಸ್ಥಾನಂ ಯತ್ತು ದೇವಿ ! ಸ್ಥಿರಾಸ್ಥಿರಮ್ ॥ ೨೩.

ಹಾಗೆ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಬ್ರಹ್ಮವೂ, ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ದೇವಿಗೆ, ಸ್ಥಿರವೂ ಅಸ್ಥಿರವೂ ಆದ ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರರೂಪವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಇದೆ.

ತತ್ರ ಮಾತ್ರಾತ್ರಯಂ ಸರ್ವಮಸ್ತಿ ಯದ್ದೇವಿ ನಾಸ್ತಿ ಚ । ತ್ರಯೋ ಲೋಕಾಸ್ತ್ರಯೋ ವೇದಾಸ್ತ್ರೈವಿದ್ಯಂ ಪಾವಕತ್ರಯಮ್ ॥ ೨೩.

ಅಲ್ಲಿ ದೇವಿಗೆ, ಇರುವುದೂ ಇಲ್ಲದುದೂ ಆ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳು, ಮೂರು ವೇದಗಳು, ಮೂರು ವಿಧದ ಜ್ಞಾನ, ಮೂರು ವಿಧದ ಅಗ್ನಿಗಳು ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.

ತ್ರೀಣಿ ಜ್ಯೋತೀಂಷಿ ವರ್ಣಾಶ್ಚ ತ್ರಯೋ ಧರ್ಮಾಗಮಾಸ್ತಥಾ । ತ್ರಯೋ ಗುಣಾಸ್ತ್ರಯಃ ಶಬ್ದಸ್ತ್ರಯೋ ವೇದಾಸ್ತಥಾಶ್ರಮಾಃ ॥ ೨೩.

ಮೂರು ಬೆಳಕುಗಳು, ಮೂರು ಬಣ್ಣಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಮೂರು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗಗಳು, ಮೂರು ಗುಣಗಳು, ಮೂರು ಶಬ್ದಗಳು, ಮೂರು ವೇದಗಳು ಮತ್ತು ಮೂರು ಆಶ್ರಮಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.

ತ್ರಯಃ ಕಾಲಾಸ್ತಥಾವಸ್ಥಾಃ ಪಿತರೋಽಹರ್ನಿಶಾದಯಃ । ಏತನ್ಮಾತ್ರಾತ್ರಯಂ ದೇವಿ ! ತವ ರೂಪಂ ಸರಸ್ವತಿ ॥ ೨೩.

ಮೂರು ಕಾಲಗಳು, ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಇತ್ಯಾದಿ—all ಈ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳೆಲ್ಲವೂ ದೇವಿ ಸರಸ್ವತಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ವಿಭಿನ್ನದರ್ಶಿನಾಮಾದ್ಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಹಿ ಸನಾತನಾಃ । ಸೋಮಸಂಸ್ಥಾ ಹವಿಃ ಸಂಸ್ಥಾಃ ಪಾಕಸಂಸ್ಥಾಶ್ಚ ಸಪ್ತ ಯಾಃ ॥ ೨೩.

ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಋಷಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಶಾಶ್ವತ ರೂಪಗಳನ್ನು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಏಳು ಸೋಮಯಾಗಗಳು, ಏಳು ಹೋಮಗಳು, ಏಳು ಪಾಕಯಾಗಗಳು ಕೂಡ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.

ತಾಸ್ತ್ವದುಚ್ಚಾರಣಾದ್ದೇವಿ ! ಕ್ರಿಯನ್ತೇ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಭಿಃ । ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯಂ ತಥಾ ಚಾನ್ಯದರ್ಧಮಾತ್ರಾನ್ವಿತಂ ಪರಮ್ ॥ ೨೩.

ಅವುಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಅರಿಯುವವರು ನಿನ್ನ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಿಂದ ನೆರವಿನಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ ದೇವಿಗೆ. ಇನ್ನೊಂದು ವರ್ಣನೆಗೆ ಬಾರದ, ಅರ್ಧಮಾತ್ರೆಯುಳ್ಳ ಪರಮ ರೂಪವೂ ಇದೆ.

ಅವಿಕಾರ್ಯಕ್ಷಯಂ ದಿವ್ಯಂ ಪರಿಣಾಮವಿವರ್ಜಿತಮ್ । ತವೈತತ್ಪರಮಂ ರೂಪಂ ಯನ್ನ ಶಕ್ಯಂ ಮಯೋದಿತುಮ್ ॥ ೨೩.

ಬದಲಾವಣೆ ಇಲ್ಲದ, ಕ್ಷಯವಿಲ್ಲದ, ದಿವ್ಯವಾದ, ಪರಿಣಾಮವಿಲ್ಲದ ನಿನ್ನ ಪರಮ ರೂಪವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ನ ಚಾಸ್ಯೇ ನ ಚ ತಜ್ಜಿಹ್ವಾ ತಾಮ್ರೋಷ್ಠಾದಿಭಿರುಚ್ಯತೇ । ಇನ್ದ್ರೋಽಪಿ ವಸವೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚನ್ದ್ರಾರ್ಕೌ ಜ್ಯೋತಿರೇವ ಚ ॥ ೨೩.

ಅದಕ್ಕೆ ನಾಲಿಗೆ ಇಲ್ಲ, ಕೆಂಪು ತುಟಿಗಳು ಇಲ್ಲ, ಇಂತಹ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಇಲ್ಲ. ಇಂದ್ರ, ವಸುಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮ, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಬೆಳಕು ಕೂಡ ಅದನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ವಿಶ್ವಾವಾಸಂ ವಿಶ್ವರೂಪಂ ವಿಶ್ವೇಶಂ ಪರಮೇಶ್ವರಮ್ । ಸಾಂಖ್ಯವೇದಾನ್ತವಾದೋಕ್ತಂ ಬಹುಶಾಖಾಸ್ಥಿರೀಕೃತಮ್ ॥ ೨೩.

ಅದು ವಿಶ್ವದ ನಿವಾಸ, ವಿಶ್ವರೂಪ, ವಿಶ್ವನಾಥ, ಪರಮೇಶ್ವರ. ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ವೇದಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ, ಅನೇಕ ಶಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ.

ಅನಾದಿಮಧ್ಯನಿಧನಂ ಸದಸನ್ನ ಸದೇವ ಯತ್ । ಏಕನ್ತ್ವನೇಕಂ ನಾಪ್ಯೇಕಂ ಭವಭೇದಸಮಾಶ್ರೈತಮ್ ॥ ೨೩.

ಆದಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಮಧ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಅಂತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದು ಇರುವುದೂ ಅಲ್ಲದುದೂ, ಆದರೆ ಸತ್ಯವೂ. ಅದು ಒಬ್ಬನೇ, ಅನೇಕರೂ, ಒಬ್ಬನೇ ಅಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.