; पक्षिण ऊचुः तमेवमुक्त्वा राजेन्द्रं निष्ठुरं निर्घृणं वचः । तदादाय धनं तूर्णं कुपितः कौशिको ययौ॥८.
पक्षियों ने कहा — राजा से ऐसे कठोर और निर्दयी वचन कहकर, वह क्रोधित होकर धन लेकर कौशिक तेज़ी से चला गया।
विश्वामित्रे गते राजा भयशोकाब्धिमध्यगः । सर्वाकारं विनिश्चित्य प्रोवाचोच्चैरधोमुखः॥८.
विश्वामित्र के चले जाने पर राजा भय और शोक के समुद्र में डूबा हुआ, हर उपाय सोचकर सिर झुकाए ऊँची आवाज़ में बोला।
वित्तक्रीतेन यो ह्यर्थो मया प्रेष्येण मानवः । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् तपति भास्करः॥८.
जिस मनुष्य को मैंने धन देकर खरीदा है, वह दास जल्दी बताए कि उसे किस काम के लिए लिया गया था, जब तक सूर्य अस्त नहीं होता।
अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चण्डालरूपधृक् । दुर्गन्धो विकृतो रूक्षः श्मश्रुलो दन्तुरो घृणी॥८.
तभी धर्म तेज़ी से चण्डाल का रूप लेकर आया — दुर्गंधित, विकृत, कठोर, बड़ी दाढ़ी और निकले दाँत वाला, देखने में घृणित।
कृष्णो लम्बोदरः पिङ्गरूक्षाक्षः परुषाक्षरः । गृहीतपक्षिपुञ्जश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः॥८.
वह काला था, पेट निकला हुआ, पीली रूखी आँखें, कठोर वाणी, पंखों का गठ्ठर पकड़े, शवों की माला पहने हुए।
कपालहस्तो दीर्घास्यो भैरवोऽतिवदन् मुहुः । श्वगणाभिवृतो घोरो यष्टिहस्तो निराकृतिः॥८.
उसके हाथ में खोपड़ी थी, चेहरा लंबा, भयानक, बार-बार मुँह खोलता, कुत्तों के झुंड से घिरा, हाथ में डंडा, और देखने में डरावना।
; चण्डाल उवाच अहमर्थो त्वया शीघ्रं कथयस्वात्मवेतनम् । स्तोकेन बहुना वापि येन वै लभ्यते भवान्॥८.
चण्डाल बोला — मैं वही हूँ जिसे तुमने खरीदा है; जल्दी बताओ तुम्हारी कीमत क्या है, चाहे कम हो या ज़्यादा, जिससे मैं तुम्हें ले सकूँ।
; पक्षिण ऊचुः तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिष्ठुरम् । वदन्तमतिदुः शीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः॥८.
पक्षियों ने कहा — उसे ऐसा क्रूर दृष्टि और कठोर स्वभाव वाला देखकर, राजा ने पूछा, 'तुम कौन हो?'
; चण्डाल उवाच चण्डालोऽहमिहाख्यातः प्रवीरेति पुरोत्तमे । विख्यातो वध्यवधको मृतकम्बलहारकः॥८.
चण्डाल बोला — मुझे यहाँ चण्डाल कहते हैं, इस नगर में प्रवीर नाम से जाना जाता हूँ, मैं प्रसिद्ध जल्लाद और मुर्दों के कपड़े उतारने वाला हूँ।
; हरिश्चन्द्र उवाच नाहं चण्डालदासत्वमिच्छेयं सुविगर्हितम् । वरं सापाग्निना दग्धो न चण्डालवशं गतः॥८.
हरिश्चन्द्र बोला — मैं चण्डाल की दासता नहीं चाहता, वह बहुत निंदनीय है। श्राप और अग्नि में जल जाना अच्छा है, पर चण्डाल के अधीन होना नहीं।
; पक्षिण ऊचुः तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कोपामर्षविवृताक्षः प्राह चेदं नराधैपम्॥८.
पक्षियों ने कहा — उसके ऐसा कहते ही तपस्या के भंडार विश्वामित्र आ पहुँचे, क्रोध और अपमान से आँखें फैल गईं, और राजा से बोले।
; विश्वामित्र उवाच चण्डालोऽयमनल्पं ते दातुं वित्तमुपस्थितः । कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा॥८.
विश्वामित्र बोले — यह चण्डाल तुम्हें बहुत धन देने आया है; फिर भी मुझे पूरी यज्ञ-दक्षिणा क्यों नहीं दी जा रही?
; हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् ! सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मे कौशिक । कथं चण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामुकः॥८.
हरिश्चन्द्र बोला — हे भगवन, मैं स्वयं को सूर्यवंश में उत्पन्न जानता हूँ, हे कौशिक! धन के लिए मैं चण्डाल का दास कैसे बन सकता हूँ?
; विश्वामित्र उवाच यदि चण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम । न प्रदास्यसि कालेन शाप्स्यामि त्वामसंशयम्॥८.
विश्वामित्र बोले — यदि तुमने चण्डाल से स्वयं को बेचकर मिला धन समय पर मुझे नहीं दिया, तो निश्चय ही मैं तुम्हें श्राप दूँगा।
; पक्षिण ऊचुः हरिश्चन्द्रस्ततो राजा चिन्तावस्थितजीवितः । प्रसीदेति वदन् पादावृषेर्जग्राह विह्वलः॥८.
पक्षियों ने कहा — तब राजा हरिश्चन्द्र चिंता में डूबा, काँपते हुए ऋषि के चरणों में गिर पड़ा और बोला, 'कृपा करें!'
दासोऽस्म्यार्तोऽस्मि भीतोऽस्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः । कुरु प्रसादं विप्रर्षे कष्टश्चण्डालसङ्करः॥८.
मैं आपका दास हूँ, दुखी हूँ, डरा हुआ हूँ, और विशेष रूप से आपका भक्त भी हूँ। हे महर्षि, कृपा करें; यह चण्डाल का संग बहुत कष्टदायक है।
भवेयं वित्तशेषेण सर्वकर्मकरो वशः । तवैव मुनिशार्दूल ! प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः॥८.
हे मुनिश्रेष्ठ! जो धन बचा है, उसी से मैं आपके अधीन रहकर सब काम करूंगा। मैं आपका सेवक बनकर, आपकी इच्छा के अनुसार चलूंगा।
; विश्वामित्र उवाच यदि प्रेष्यो मम भवान् चण्डालाय ततो मया । दासभावमनुप्राप्तो दत्तो वित्तार्बुदेन वै॥८.
विश्वामित्र बोले— यदि तुम मेरे सेवक बनना चाहते हो, तो मैंने तुम्हें चण्डाल को सौंप दिया है। मैंने बहुत सा धन पाकर तुम्हें दासभाव में उसे दे दिया।
; पक्षिण ऊचुः एकमुक्ते तदा तेन श्वपाको हृष्टमानसः । विश्वामित्राय तद्द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम्॥८.
पक्षियों ने कहा— जब ऐसा कहा गया, तब उस श्वपाक ने प्रसन्न होकर वह धन विश्वामित्र को दे दिया और राजा को बाँध लिया।
दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम् । इष्टबन्धुवियोगार्तमनयन्निजपत्तनम्॥८.
डंडे की मार से व्याकुल, मन और इन्द्रियाँ अत्यंत परेशान, प्रियजनों से बिछुड़ने के दुःख से दुखी राजा को अपने नगर ले जाया गया।
हरिश्चन्द्रस्ततो राजा वसंश्चण्डालपत्तने । प्रातर्मध्याह्नसमये सायञ्चैतदगायत॥८.
इसके बाद राजा हरिश्चन्द्र चण्डाल के नगर में रहने लगे। वे सुबह, दोपहर और शाम को यह गाया करते थे—
बाला दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरत्यसुखाविष्टा मोचयिष्यति नौ नृपः॥८.
दुखी मुख वाली बालिका और दुखी मुख वाले बालक को सामने देखकर, वह दुःख में डूबी मुझे याद करती है; राजा हमें अवश्य छुड़ाएंगे।
उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तमतोऽधिकम् । न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति पापतरं कृतम्॥८.
धन पाकर मैंने ब्राह्मण को और भी अधिक धन दे दिया, फिर भी वह मृगनयनी यह नहीं जानती कि मुझसे कितना बड़ा पाप हो गया है।
राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भर्यातनयविक्रयः । प्राप्ता चण्डालता चेयमहो दुः खपरम्परा॥८.
राज्य का नाश, मित्रों का त्याग, पत्नी और पुत्र का बिक जाना, और अब यह चण्डाल की दशा— हाय! यह तो दुःखों की श्रृंखला है।
एवं स निवसन् नित्यं सस्मार दयितं सुतम् । आर्याञ्चात्मसमाविष्टां हृतसर्वस्व आतुरः॥८.
वह वहाँ सदा रहते हुए, अपने प्रिय पुत्र और आत्मा के समान प्रिय पत्नी को, जो सब कुछ खोकर दुखी थी, याद करता रहता।
कस्यचित्त्वथ कालस्य मृतचेलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्राजा श्मशाने तद्वशानुगः॥८.
कुछ समय बाद, राजा हरिश्चन्द्र चण्डाल के कहने पर श्मशान में मृतकों की चादरें इकट्ठा करने वाला बन गया।
चण्डालेनानुशिष्टश्व मृतचेलापहारिणा । शवागमनमन्विच्छन्निह तिष्ठ दिवानिशम्॥८.
चण्डाल के द्वारा सिखाए जाने पर, जो मृतकों की चादरें लेता था, वह दिन-रात वहीं रहकर शवों के आने की प्रतीक्षा करता।
इदं राज्ञेऽपि देयञ्च षड्भागन्तु शवं प्रति । त्रयस्तु मम भागाः स्युर्द्वो भागौ तव वेतनम्॥८.
यह हिस्सा राजा को भी देना है— शव से छठा भाग; तीन भाग मेरे होंगे और दो भाग तुम्हारी मजदूरी के होंगे।
इति प्रतिसमादिष्टो जगाम शवमन्दिरम् । दिशन्तु दक्षिणां यत्र वाराणस्यां स्थितं तदा॥८.
ऐसा आदेश पाकर वह मृतकों के घर गया, जहाँ दक्षिणा दी जाती थी, उस समय वह वाराणसी में था।
श्मशानं घोरसंनादं शिवाशतसमाकुलम् । शवमौलिसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम्॥८.
श्मशान, भयानक आवाज़ों से गूंजता हुआ, सैकड़ों शिवगणों से भरा, शवों के ढेर से पटा, दुर्गंध और धुएँ से भरा हुआ था।