માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

યસ્મિન્ ગૃહે નરાઃ પઞ્ચ સ્ત્રીત્રયં તાવતીશ્ચ ગાઃ । અન્ધકારેન્ધનાગ્નિશ્ચ તદ્ગૃહં વસતિસ્તવ॥૫૦.

જે ઘરમાં પાંચ પુરુષો, ત્રણ સ્ત્રીઓ અને એટલાં જ ગાયો હોય છે, અને જ્યાં અંધકાર અને લાકડાંનું ઇંધણ હોય છે – એવાં ઘર તારો વાસ છે.

એકચ્છાગં દ્વિવાલેયં ત્રિગવં પઞ્ચમાહિષમ્ । ષડશ્વં સપ્તમાતઙ્ગં ગૃહં યક્ષાશુ શોષય॥૫૦.

જે ઘરમાં એક બકરો, બે ઘેટાં, ત્રણ ગાયો, પાંચ મહીસ, છ ઘોડાં અને સાત હાથી હોય છે – હે યક્ષ, એવાં ઘર તું તરત જ સુકવી દે.

કુદ્દાલદાત્રપિટકં તદ્વત્ સ્થાલ્યાદિભાજનમ્ । યત્ર તત્રૈવ ક્ષિપ્તાનિ તવ દદ્યુઃ પ્રતિશ્રયમ્॥૫૦.

જે ઘરમાં કોડાળી, દાતર, ટોપલી અને એ જ રીતે વાસણો વગેરે જ્યાં ત્યાં ફેંકી દેવામાં આવે છે – એવાં સ્થળને તું તારો આશ્રય બનાવ.

મુસલોલૂખલે સ્ત્રીણામાસ્યા તદ્વદુદુમ્બરે । અવસ્કરે મન્ત્રણઞ્ચ યક્ષૈતદુપકૃત્ તવ॥૫૦.

જે ઘરમાં સ્ત્રીઓના મોઢાં ઓખળ અને મસલામાં હોય છે, જ્યાં ઉદુંબરનું વૃક્ષ હોય છે, જ્યાં કચરો પડેલો હોય છે અને જ્યાં ગપસપ થાય છે – હે યક્ષ, એ બધું તારા હિતમાં છે.

લઙ્ઘ્યન્તે યત્ર ધાન્યાનિ પક્વાપક્વાનિ વેશ્મનિ । તદ્વચ્છાસ્ત્રાણિ તત્ર ત્વં યથેષ્ટં ચર દુઃ સહ॥૫૦.

જે ઘરમાં રાંધેલું કે કાચું અનાજ પગથી લાંઘવામાં આવે છે અને એ જ રીતે શાસ્ત્રોનું પણ અપમાન થાય છે – ત્યાં તું મનમોજી ફર, હે દુઃસહ.

સ્થાલીપિધાને યત્રાગ્નિર્દત્તો દર્વોફલેન વા । ગૃહે તત્ર દુરિષ્ટાનામશેષાણાં સમાશ્રયઃ॥૫૦.

જે ઘરમાં રસોઈના વાસણમાં અથવા કડછીના છેડે અગ્નિ અર્પણ કરવામાં આવે છે – એવાં અશુભ ઘરમાં તું સંપૂર્ણપણે વસ.

માનુષાસ્થિ ગૃહે યત્ર દિવારાત્રં મૃતસ્થિતિઃ । તત્ર યક્ષ ! તવાવાસસ્તથાન્યેષાઞ્ચ રક્ષસામ્॥૫૦.

જે ઘરમાં માનવીના હાડકાં હોય છે અને મૃતદેહ દિવસ-રાત રહે છે – ત્યાં, હે યક્ષ, તારો અને બીજા ભૂતપ્રેતોનો પણ નિવાસ છે.

અદત્ત્વા ભુઞ્જતે યે વૈ બન્ધોઃ પિણ્ડં તથોદકમ્ । સપિણ્ડાન્ સોદકાંશ્ચૈવ તત્કાલે તાન્ નરાન્ ભજ॥૫૦.

જે લોકો પોતાના બંધુઓને પિંડ અને પાણી આપ્યા વિના પોતે જ ખાઈ લે છે – એવાં સમયે તું એવાં લોકોમાં રહેજે.

યત્ર પદ્મપહાપદ્મૌ સુરભિર્મોકાશિની । વૃષભૈરાવતૌ યત્ર કલ્પ્યન્તે તદ્ગૃહં ત્યજ॥૫૦.

જે ઘરમાં કમળ અને કમળની ડાંડી નથી, સુગંધિત ગાય અને ઘાસખોર ગાય નથી રાખવામાં આવતી, અને જ્યાં ભૈરવ અને વૃષભ નામના બળદો રાખવામાં આવે છે – એવાં ઘર તું છોડી દે.

અશસ્ત્રા દેવતા યત્ર સશસ્ત્રાશ્ચાહવં વિના । કલ્પ્યન્તે મનુજૈરર્ચ્યાસ્તત્ પરિત્યજ મન્દિરમ્॥૫૦.

જે ઘરમાં દેવતાઓની પૂજા શસ્ત્ર વિના કે શસ્ત્ર સાથે પણ યોગ્ય યજ્ઞ વિના થાય છે અને માનવો તેમને સ્થાપિત કરે છે – એવાં ઘર તું ત્યજી દે.

પૌરજાનપદૈર્યત્ર પ્રાક્પ્રસિદ્ધમહોત્સવાઃ । ક્રિયન્તે પૂર્વવદ્ ગેહે ન ત્વં તત્ર ગૃહે ચર॥૫૦.

જે ઘરમાં શહેર અને ગામના લોકોએ જાણીતા મહોત્સવો પહેલાંની જેમ ઉજવવામાં આવે છે – એવાં ઘર તું ન રહે.

શૂર્પવાતઘટામ્ભોભિઃ સ્ત્રાનં વસ્ત્રામ્બુવિપ્રુષૈઃ । નખાગ્રસલિલૈશ્ચૈવ તાન્ યાહિ હતલક્ષણાન્॥૫૦.

જે ઘરમાં સ્ત્રીઓ સુર્પ, પાત્ર કે કપડાંમાંથી ટપકતા પાણીથી અથવા નખના છેડેના પાણીથી સ્નાન કરે છે – તું એવા દુર્ભાગી લોકો પાસે જા.

દેશાચારાન્ સમયાન્ જ્ઞાતિધર્મં જપં હોપં મઙ્ગલં દેવતેષ્ટિમ્ । સમ્યક્શૌચં વિધિવલ્લોકવાદાન્ પુંસસ્ત્વયા કુર્વતો માસ્તુ સઙ્ગઃ॥૫૦.

જે લોકો દેશની રીતો, સંમતિ, કુટુંબના ધર્મ, જપ, હોળી, શુભ કાર્ય, દેવપૂજા, યોગ્ય સ્વચ્છતા, વિધિ પ્રમાણેના સંસ્કાર અને લોકપ્રથાઓનું યોગ્ય રીતે પાલન કરે છે – એવા પુરુષો સાથે તારો કોઈ સંબંધ ન રહે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા દુઃ સહં બ્રહ્મા તત્રૈવાન્તરધીયત । ચકાર શાસનં સોઽપિ તથા પઙ્કજજન્મનઃ॥૫૦.

માર્કંડેયએ કહ્યું: આ રીતે કહ્યા પછી બ્રહ્માજી ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા અને યક્ષે પણ કમળથી જન્મેલા બ્રહ્માના આદેશ પ્રમાણે જ કર્યું.

એકપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ- ૫૧ માર્કણ્ડેય ઉવાચ દુઃ સહસ્યાભવદ્ભાર્યા નિર્માષ્ટિર્નામ નામતઃ । જાતા કલેસ્તુ ભાર્યાયામૃતૌ ચાણ્ડાલદર્શનાત્॥૫૧.

માર્કંડેયએ કહ્યું: દુઃસહની પત્નીનું નામ નિર્મષ્ટિ હતું; તે કળિયુગમાં તેની પત્ની બની, કારણ કે મૃત્યુ સમયે તેણે ચંડાળ સ્ત્રીને જોયેલી હતી.

તયોરપત્યાન્યભવને જગદ્વ્યાપીનિ ષોડશ । અષ્ટૌ કુમારાઃ કન્યાશ્ચ તથાષ્ટાવતિભીષણાઃ॥૫૧.

એ બંનેમાંથી જગતમાં વ્યાપક એવા સોળ સંતાન જન્મ્યા: આઠ પુત્રો અને એ જ રીતે આઠ પુત્રીઓ, બધા અત્યંત ભયાનક હતાં.

તન્તાકૃષ્ટિસ્તથોક્તિશ્ચ પરિવર્તસ્તથાપરઃ । અઙ્ગધ્રુક્ શકુનિશ્ચૈવ ગણ્ડપ્રાન્તરતિસ્તથા॥૫૧.

પુત્રોના નામ છે: દંતાકૃષ્ટિ, ઉક્તિ, પરિવર્ત, અંગધ્રુક, શકુની અને ગંડપ્રાંતરતિ.

ગર્ભહા સસ્યહા ચાન્યઃ કુમારાસ્તનયાસ્તયોઃ । કન્યાશ્ચાન્યાસ્તથૈવાષ્ટૌ તાસાં નામાનિ મે શૃણુ॥૫૧.

બાકી બે પુત્રો છે: ગર્ભહા અને સસ્યહા — આ બંનેના પુત્રો છે. હવે આઠ પુત્રીઓ પણ છે; તેમના નામો હું કહું છું, સાંભળો.

નિયોજિકા વૈ પ્રથમા તથૈવાન્યા વિરોધિની । સ્વયંહારકરી ચૈવ ભ્રામણી ઋતુહારિકા॥૫૧.

પહેલી પુત્રી છે નિયોજિકા, પછી છે વિરોધિની; ત્યારબાદ સ્વયંહારકરી, ભ્રામણી અને ઋતુહારિકા.

સ્મૃતિબીજહરે ચાન્યે તયોઃ કન્યેઽતિદારુણે । વિદ્વેષણ્યષ્ટમી નામ કન્યા લોકભયાવહા॥૫૧.

બીજી બે પુત્રીઓ છે સ્મૃતિબીજહરા અને બીજી બહુ જ ભયંકર, જેનું નામ છે વિદ્વેષણી — આ અઠવાડી પુત્રી છે, જે જગતમાં ભય ફેલાવે છે.

એતાસાં કર્મ વક્ષ્યામિ દોષપ્રશમનઞ્ચ યત્ । અષ્ટાનાઞ્ચ કુમારાણાં શ્રુયતાં દ્વિજસત્તમ॥૫૧.

હવે હું આ બધાની ક્રિયાઓ અને તેમના દોષ દૂર કરવાની રીતો કહું છું, તથા આઠ પુત્રોના પણ — શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સાંભળો.

દન્તાકૃષ્ટિઃ પ્રસુપ્તાનાં બાલાનાં દશનસ્થિતઃ । કરોતિ દન્તસંઘર્ષં ચિકીર્ષુર્દુઃ સહાગમમ્॥૫૧.

દંતાકૃષ્ટિ સુતા બાળકોના દાંતમાં વસે છે અને તેમના દાંત ઘસાવે છે, જેના કારણે અસહ્ય દુઃખ થાય છે.

તસ્યોપશમનં કાર્યં સુપ્તસ્ય સિતસર્ષપૈઃ । શયનસ્યોપરિ ક્ષિપ્તૈર્માનુષૈર્દશનોપરિ॥૫૧.

તેને શાંત કરવા માટે સુતા માણસના પથારી અને દાંત પર સફેદ રાયના દાણા છાંટવા જોઈએ.

સુવાર્ચ્ચલૌષધીસ્નાનાત્તથા સચ્છાસ્ત્રકીર્તનાત્ । ઉષ્ટ્રકણ્ટકખડ્ગાસ્થિ-ક્ષૌમવસ્ત્રવિધારણાત્॥૫૧.

શુભ ઔષધિથી સ્નાન કરવું, પવિત્ર શાસ્ત્રોનું પઠન કરવું અને ઊંટના કાંટા, ખડગ અથવા ખડગમાછલીની હડીથી બનેલું કપડું પહેરવું પણ ઉપાય છે.

તિષ્ઠત્યન્યકુમારસ્તુ તથાસ્ત્ત્વિત્યસકૃદ્ બ્રુવન્ । શુભાશુભે નૃણાં યુઙ્ક્તે તથોક્તિસ્તચ્ચ નાન્યથા॥૫૧.

બીજો પુત્ર ઉક્તિ વારંવાર 'એવું જ થાવું જોઈએ' એમ કહેતો રહે છે અને તે પ્રમાણે માણસોને શુભ કે અશુભ ફળ આપે છે; તેથી તેનું નામ ઉક્તિ છે, બીજું નહિ.

તસ્માદદુષ્ટં મઙ્ગલ્યં વક્તવ્યં પણ્ડિતૈઃ સદા । દુષ્ટે શ્રુતે તથૈવોક્તે કીર્તનીયો જનાર્દનઃ॥૫૧.

એથી વિદ્વાનોને હંમેશા શુદ્ધ અને શુભ વાતો જ બોલવી જોઈએ; જો કશું અશુભ સાંભળાય કે બોલાય, તો જનાર્દનનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

ચરાચરગુરુર્બ્રહ્મા યા યસ્ય કુલદેવતા । અન્યગર્ભે પરાન્ ગર્ભાન્ સદૈવ પરિવર્તયન્॥૫૧.

ચલ અને અચલ સર્વનો ગુરુ બ્રહ્મા, જે દરેકનો કુળદેવ છે, તે હંમેશા બીજાના ગર્ભોને બીજા ગર્ભમાં ફેરવી દે છે.

રતિમાપ્નોતિ વાક્યઞ્ચ વિવક્ષોરન્યદેવ યત્ । પરિવર્તકસંજ્ઞોઽયં તસ્યાપિ સિતસર્ષપૈઃ॥૫૧.

તેને આનંદ મળે છે અને જે કહેવું હોય તેનાથી અલગ વાત બોલે છે; આ પરિવર્તક કહેવાય છે, અને તેને પણ સફેદ રાયના દાણા ઉપયોગી છે.

રક્ષોઘ્નમન્ત્રજપ્યૈશ્ચ રક્ષાં કુર્વોત તત્ત્વવિત્ । અન્યશ્ચાનિલવન્નૃણામઙ્ગેષુ સ્ફુરણોદિતમ્॥૫૧.

યથાર્થ જાણનાર મનુષ્ય રક્ષાસંહારક મંત્રો જપે અને રક્ષા કરે; બીજો પુત્ર પવનની જેમ મનુષ્યના અંગોમાં ફફડાટ રૂપે દેખાય છે.