માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

બ્રહ્મા સ્વયમ્ભૂર્ભગવાન્ હસ્તસિદ્ધિઞ્ચ કર્મજામ્ । તતઃ પ્રભૃત્યથૌષધ્યઃ કૃષ્ટપચ્યાસ્તુ જજ્ઞિરે॥૪૯.

સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ ભગવાને હાથની કુશળતા અને કર્મની શક્તિ આપી; ત્યારથી વાવવાની અને ખેતી થતી ઔષધિઓ ઉત્પન્ન થઈ.

સંસિદ્ધાયાન્તુ વાર્તાયાં તતસ્તાસાં સ્વયં પ્રભુઃ । મર્યાદાં સ્થાપયામાસ યથાન્યાયં યથાગુણમ્॥૪૯.

જ્યારે ખેતી સ્થાપિત થઈ, ત્યારે ભગવાને પોતે એ ઔષધિઓ માટે યોગ્ય રીતે, યોગ્ય ગુણ પ્રમાણે મર્યાદા નક્કી કરી.

વર્ણાનામાશ્રમાણાઞ્ચ ધર્માન્ ધર્મભૃતાંવર । લોકાનાં સર્વવર્ણાનાં સમ્યગ્ધર્માર્થપાલિનામ્॥૪૯.

હે ધર્મનું પાલન કરનાર શ્રેષ્ઠ, તેણે વર્ણ અને આશ્રમના ધર્મો, બધા લોક અને બધા વર્ણ માટે, જે યોગ્ય રીતે ધર્મ અને સંપત્તિનું રક્ષણ કરે છે, તે માટે સ્થાપ્યા.

પ્રાજાપત્યં બ્રાહ્મણાનાં સ્મૃતં સ્થાનં ક્રિયાવતામ્ । સ્થાનમૈન્દ્રં ક્ષત્રિયાણાં સંગ્રામેષ્વપલાયિનામ્॥૪૯.

કર્મ કરનાર બ્રાહ્મણો માટે પ્રજાપતિનું સ્થાન માનવામાં આવે છે; યુદ્ધમાં ન ભાગતા ક્ષત્રિયો માટે ઇન્દ્રનું સ્થાન છે.

વૈશ્યાનાં મારુતં સ્થાનં સ્વધર્મમનુવર્તતામ્ । ગાન્ધર્વં શૂદ્રજાતીનાં પરિચર્યાનુવર્તતામ્॥૪૯.

પોતાનો ધર્મ પાળતા વૈશ્યો માટે મારુતનું સ્થાન છે; સેવા કરતા શૂદ્રો માટે ગાંધર્વનું સ્થાન છે.

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણામૃષીણામૂર્ધ્વરેતસામ્ । સ્મૃતં તેષાન્તુ યત્ સ્થાનં તદેવ ગુરુવાસિનામ્॥૪૯.

અઠ્ઠાશી હજાર ઉર્ધ્વરેતસ ઋષિઓ માટે જે સ્થાન માનવામાં આવે છે, એ જ ગુરુ પાસે રહેતા લોકોનું સ્થાન છે.

સપ્તર્ષોણાન્તુ યત્ સ્થાનં સ્મૃતં તદ્વૈ વનૌકસામ્ । પ્રાજાપત્યં ગૃહસ્થાનાં ન્યાસિનાં બ્રહ્મણઃ ક્ષયમ્ । યોગિનામમૃતં સ્થાનમિતિ વૈ સ્થાનકલ્પના॥૪૯.

સપ્તર્ષિઓનું જે સ્થાન માનવામાં આવે છે, એ જ વનવાસી લોકોનું સ્થાન છે; ગૃહસ્થો માટે પ્રજાપતિનું, સંન્યાસીઓ માટે બ્રહ્માનું નિવાસસ્થાન અને યોગીઓ માટે અમર સ્થાન—આ રીતે સ્થાનની વ્યવસ્થા છે.

ભાસ્કરાદૃષ્ટશય્યાનિ નિત્યાગ્નિસલિલાનિ ચ । સૂર્યાવલોકદીપાનિ લક્ષ્મ્યા ગેહાનિ ભાજનમ્॥૫૦.

જે ઘરમાં પથારી સૂર્યના પ્રકાશમાં રાખવામાં આવે છે, જ્યાં હંમેશા અગ્નિ અને પાણી રહે છે, જ્યાં દીવો પણ સૂર્યકિરણોથી જલાવવામાં આવે છે અને જ્યાં ઘરમાં લક્ષ્મીજીનું વાસ હોય છે – એવાં ઘર તારો નિવાસ નથી.

યત્રોક્ષા ચન્દનં વીણા આદર્શો મધુસર્પિષી । વિષાજ્યતામ્રપાત્રાણિ તદ્ગૃહં ન તવાશ્રયઃ॥૫૦.

જે ઘરમાં ચંદન છાંટવામાં આવે છે, વીણા વગાડવામાં આવે છે, દરપણ હોય છે, મધ અને ઘી હોય છે અને તાંબાના વાસણો અલગ રાખવામાં આવે છે – એવાં ઘર તારો આશ્રય નથી.

યત્ર કષ્ટકિનો વૃક્ષા યત્ર નિષ્પાવવલ્લરી । ભાર્યા પુનર્ભૂર્વલ્મીકસ્તદ્યક્ષ ! તવ મન્દિરમ્॥૫૦.

જે ઘરમાં કાંટાવાળા વૃક્ષો હોય છે, જ્યાં ફણસની વેલીઓ હોય છે, જ્યાં પત્ની પુનર્વિવાહિત હોય છે અને જ્યાં દીમડા હોય છે – હે યક્ષ, એ ઘર તારો નિવાસ છે.

યસ્મિન્ ગૃહે નરાઃ પઞ્ચ સ્ત્રીત્રયં તાવતીશ્ચ ગાઃ । અન્ધકારેન્ધનાગ્નિશ્ચ તદ્ગૃહં વસતિસ્તવ॥૫૦.

જે ઘરમાં પાંચ પુરુષો, ત્રણ સ્ત્રીઓ અને એટલાં જ ગાયો હોય છે, અને જ્યાં અંધકાર અને લાકડાંનું ઇંધણ હોય છે – એવાં ઘર તારો વાસ છે.

એકચ્છાગં દ્વિવાલેયં ત્રિગવં પઞ્ચમાહિષમ્ । ષડશ્વં સપ્તમાતઙ્ગં ગૃહં યક્ષાશુ શોષય॥૫૦.

જે ઘરમાં એક બકરો, બે ઘેટાં, ત્રણ ગાયો, પાંચ મહીસ, છ ઘોડાં અને સાત હાથી હોય છે – હે યક્ષ, એવાં ઘર તું તરત જ સુકવી દે.

કુદ્દાલદાત્રપિટકં તદ્વત્ સ્થાલ્યાદિભાજનમ્ । યત્ર તત્રૈવ ક્ષિપ્તાનિ તવ દદ્યુઃ પ્રતિશ્રયમ્॥૫૦.

જે ઘરમાં કોડાળી, દાતર, ટોપલી અને એ જ રીતે વાસણો વગેરે જ્યાં ત્યાં ફેંકી દેવામાં આવે છે – એવાં સ્થળને તું તારો આશ્રય બનાવ.

મુસલોલૂખલે સ્ત્રીણામાસ્યા તદ્વદુદુમ્બરે । અવસ્કરે મન્ત્રણઞ્ચ યક્ષૈતદુપકૃત્ તવ॥૫૦.

જે ઘરમાં સ્ત્રીઓના મોઢાં ઓખળ અને મસલામાં હોય છે, જ્યાં ઉદુંબરનું વૃક્ષ હોય છે, જ્યાં કચરો પડેલો હોય છે અને જ્યાં ગપસપ થાય છે – હે યક્ષ, એ બધું તારા હિતમાં છે.

લઙ્ઘ્યન્તે યત્ર ધાન્યાનિ પક્વાપક્વાનિ વેશ્મનિ । તદ્વચ્છાસ્ત્રાણિ તત્ર ત્વં યથેષ્ટં ચર દુઃ સહ॥૫૦.

જે ઘરમાં રાંધેલું કે કાચું અનાજ પગથી લાંઘવામાં આવે છે અને એ જ રીતે શાસ્ત્રોનું પણ અપમાન થાય છે – ત્યાં તું મનમોજી ફર, હે દુઃસહ.

સ્થાલીપિધાને યત્રાગ્નિર્દત્તો દર્વોફલેન વા । ગૃહે તત્ર દુરિષ્ટાનામશેષાણાં સમાશ્રયઃ॥૫૦.

જે ઘરમાં રસોઈના વાસણમાં અથવા કડછીના છેડે અગ્નિ અર્પણ કરવામાં આવે છે – એવાં અશુભ ઘરમાં તું સંપૂર્ણપણે વસ.

માનુષાસ્થિ ગૃહે યત્ર દિવારાત્રં મૃતસ્થિતિઃ । તત્ર યક્ષ ! તવાવાસસ્તથાન્યેષાઞ્ચ રક્ષસામ્॥૫૦.

જે ઘરમાં માનવીના હાડકાં હોય છે અને મૃતદેહ દિવસ-રાત રહે છે – ત્યાં, હે યક્ષ, તારો અને બીજા ભૂતપ્રેતોનો પણ નિવાસ છે.

અદત્ત્વા ભુઞ્જતે યે વૈ બન્ધોઃ પિણ્ડં તથોદકમ્ । સપિણ્ડાન્ સોદકાંશ્ચૈવ તત્કાલે તાન્ નરાન્ ભજ॥૫૦.

જે લોકો પોતાના બંધુઓને પિંડ અને પાણી આપ્યા વિના પોતે જ ખાઈ લે છે – એવાં સમયે તું એવાં લોકોમાં રહેજે.

યત્ર પદ્મપહાપદ્મૌ સુરભિર્મોકાશિની । વૃષભૈરાવતૌ યત્ર કલ્પ્યન્તે તદ્ગૃહં ત્યજ॥૫૦.

જે ઘરમાં કમળ અને કમળની ડાંડી નથી, સુગંધિત ગાય અને ઘાસખોર ગાય નથી રાખવામાં આવતી, અને જ્યાં ભૈરવ અને વૃષભ નામના બળદો રાખવામાં આવે છે – એવાં ઘર તું છોડી દે.

અશસ્ત્રા દેવતા યત્ર સશસ્ત્રાશ્ચાહવં વિના । કલ્પ્યન્તે મનુજૈરર્ચ્યાસ્તત્ પરિત્યજ મન્દિરમ્॥૫૦.

જે ઘરમાં દેવતાઓની પૂજા શસ્ત્ર વિના કે શસ્ત્ર સાથે પણ યોગ્ય યજ્ઞ વિના થાય છે અને માનવો તેમને સ્થાપિત કરે છે – એવાં ઘર તું ત્યજી દે.

પૌરજાનપદૈર્યત્ર પ્રાક્પ્રસિદ્ધમહોત્સવાઃ । ક્રિયન્તે પૂર્વવદ્ ગેહે ન ત્વં તત્ર ગૃહે ચર॥૫૦.

જે ઘરમાં શહેર અને ગામના લોકોએ જાણીતા મહોત્સવો પહેલાંની જેમ ઉજવવામાં આવે છે – એવાં ઘર તું ન રહે.

શૂર્પવાતઘટામ્ભોભિઃ સ્ત્રાનં વસ્ત્રામ્બુવિપ્રુષૈઃ । નખાગ્રસલિલૈશ્ચૈવ તાન્ યાહિ હતલક્ષણાન્॥૫૦.

જે ઘરમાં સ્ત્રીઓ સુર્પ, પાત્ર કે કપડાંમાંથી ટપકતા પાણીથી અથવા નખના છેડેના પાણીથી સ્નાન કરે છે – તું એવા દુર્ભાગી લોકો પાસે જા.

દેશાચારાન્ સમયાન્ જ્ઞાતિધર્મં જપં હોપં મઙ્ગલં દેવતેષ્ટિમ્ । સમ્યક્શૌચં વિધિવલ્લોકવાદાન્ પુંસસ્ત્વયા કુર્વતો માસ્તુ સઙ્ગઃ॥૫૦.

જે લોકો દેશની રીતો, સંમતિ, કુટુંબના ધર્મ, જપ, હોળી, શુભ કાર્ય, દેવપૂજા, યોગ્ય સ્વચ્છતા, વિધિ પ્રમાણેના સંસ્કાર અને લોકપ્રથાઓનું યોગ્ય રીતે પાલન કરે છે – એવા પુરુષો સાથે તારો કોઈ સંબંધ ન રહે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા દુઃ સહં બ્રહ્મા તત્રૈવાન્તરધીયત । ચકાર શાસનં સોઽપિ તથા પઙ્કજજન્મનઃ॥૫૦.

માર્કંડેયએ કહ્યું: આ રીતે કહ્યા પછી બ્રહ્માજી ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા અને યક્ષે પણ કમળથી જન્મેલા બ્રહ્માના આદેશ પ્રમાણે જ કર્યું.

એકપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ- ૫૧ માર્કણ્ડેય ઉવાચ દુઃ સહસ્યાભવદ્ભાર્યા નિર્માષ્ટિર્નામ નામતઃ । જાતા કલેસ્તુ ભાર્યાયામૃતૌ ચાણ્ડાલદર્શનાત્॥૫૧.

માર્કંડેયએ કહ્યું: દુઃસહની પત્નીનું નામ નિર્મષ્ટિ હતું; તે કળિયુગમાં તેની પત્ની બની, કારણ કે મૃત્યુ સમયે તેણે ચંડાળ સ્ત્રીને જોયેલી હતી.

તયોરપત્યાન્યભવને જગદ્વ્યાપીનિ ષોડશ । અષ્ટૌ કુમારાઃ કન્યાશ્ચ તથાષ્ટાવતિભીષણાઃ॥૫૧.

એ બંનેમાંથી જગતમાં વ્યાપક એવા સોળ સંતાન જન્મ્યા: આઠ પુત્રો અને એ જ રીતે આઠ પુત્રીઓ, બધા અત્યંત ભયાનક હતાં.

તન્તાકૃષ્ટિસ્તથોક્તિશ્ચ પરિવર્તસ્તથાપરઃ । અઙ્ગધ્રુક્ શકુનિશ્ચૈવ ગણ્ડપ્રાન્તરતિસ્તથા॥૫૧.

પુત્રોના નામ છે: દંતાકૃષ્ટિ, ઉક્તિ, પરિવર્ત, અંગધ્રુક, શકુની અને ગંડપ્રાંતરતિ.

ગર્ભહા સસ્યહા ચાન્યઃ કુમારાસ્તનયાસ્તયોઃ । કન્યાશ્ચાન્યાસ્તથૈવાષ્ટૌ તાસાં નામાનિ મે શૃણુ॥૫૧.

બાકી બે પુત્રો છે: ગર્ભહા અને સસ્યહા — આ બંનેના પુત્રો છે. હવે આઠ પુત્રીઓ પણ છે; તેમના નામો હું કહું છું, સાંભળો.

નિયોજિકા વૈ પ્રથમા તથૈવાન્યા વિરોધિની । સ્વયંહારકરી ચૈવ ભ્રામણી ઋતુહારિકા॥૫૧.

પહેલી પુત્રી છે નિયોજિકા, પછી છે વિરોધિની; ત્યારબાદ સ્વયંહારકરી, ભ્રામણી અને ઋતુહારિકા.