માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

પુનસ્તાસુ પ્રણષ્ટાસુ વિભ્રાન્તાસ્તાઃ પુનઃ પ્રજાઃ । બ્રહ્માણં શરણં જગ્મુઃ ક્ષુધાર્તાઃ પરમેષ્ઠિનમ્॥૪૯.

જ્યારે એ ઔષધિઓ નષ્ટ થઈ ગઈ અને લોકો ગભરાઈ ગયા, ત્યારે ભૂખથી પીડાઈને એ લોકો પરમેશ્વર બ્રહ્માના આશ્રયે ગયા.

સ ચાપિ તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા તદા ગ્રસ્તાં વસુન્ધરામ્ । વત્સં કૃત્વા સુમેરુન્તુ દુદોહ ભગવાન્ વિભુઃ॥૪૯.

પછી ભગવાને સાચી રીતે સમજ્યું કે ધરતી ગ્રસાઈ ગઈ છે, ત્યારે વિભુ ભગવાને સુમેરુ પર્વતને વાછરડું બનાવીને ધરતીને દુહી.

દુગ્ધેયં ગૌસ્તદા તેન શસ્યાનિ પૃથિવીતલે । જજ્ઞિરે તાનિ બીજાનિ ગ્રામ્યારણ્યાસ્તુ તાઃ પુનઃ॥૪૯.

એ સમયે ધરતીને દુહવામાં આવી, અને ધરતી પર અનાજ ઉગવા લાગ્યાં; એ બીજો, ગામડાં અને જંગલ બંનેના, ફરીથી ઉત્પન્ન થયા.

ઓષધ્યઃ ફલપાકાન્તા ગણાઃ સપ્તદશા સ્મૃતાઃ । વ્રીહયશ્ચ યવાશ્ચૈવ ગોધૂમા અણવસ્તિલાઃ॥૪૯.

ફળ આપતી ઔષધિઓના સત્તર પ્રકાર ગણાય છે: ધાન, જૌ, ઘઉં, બાજરી અને તલ.

પ્રિયઙ્ગવો હ્યુદારાશ્ચ કોરદૂષાઃ સચીનકાઃ । માષા મુદ્ગા મસૂરાશ્ચ નિષ્પાવાઃ સકુલત્થકાઃ॥૪૯.

પ્રિયંગુ, ઉદારા, કોરદૂષા, ચીનક, તેમજ માશ, મુગ, મસૂર, નિષ્પાવ અને કુલથ.

આઢકાશ્ચણકાશ્ચૈવ ગણાઃ સપ્તદશ સ્મૃતાઃ । ઇત્યેતા ઓષધીનાન્તુ ગ્રામ્યાણાં જાતયઃ પુરા॥૪૯.

આઢક અને ચણાનો પણ સમાવેશ થાય છે—આ રીતે સત્તર પ્રકારના સમૂહ ગણાય છે; આ બધા પ્રાચીન સમયમાં ઉગાડવામાં આવતી ઔષધિઓ છે.

ઓષધ્યો જજ્ઞિયાશ્ચૈવ ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચતુર્દશ । વ્રીહયશ્ચ યવાશ્ચૈવ ગોધૂમા અણવસ્તિલાઃ॥૪૯.

ઉગાડવાની અને જંગલની મળીને ચૌદ ઔષધિઓ છે: ધાન, જૌ, ઘઉં, બાજરી અને તલ.

પ્રિયઙ્ગુસપ્તમા હ્યેતે અષ્ટમાસ્તુ કુલત્થકાઃ । શ્યામાકાસ્ત્વથ નીવારા યત્તિલા સગવેધુકાઃ॥૪૯.

પ્રિયંગુ સાતમું છે, કુલથ આઠમું છે; ત્યારબાદ શ્યામક, નીવાર, યત્તિલ અને ગવેધુક પણ આવે છે.

કુરુવિન્દા મર્કટકાસ્તથા વેણુયવાશ્ચ યે । ગ્રામ્યારણ્યાઃ સ્મૃતા હ્યેતા ઓષધ્યશ્ચ ચતુર્દશ॥૪૯.

કુરુવિંદ, મર્કટક અને વેણુયવ પણ—આ બધા ગામડાં અને જંગલની ચૌદ ઔષધિઓ તરીકે ઓળખાય છે.

યદા પ્રસૃષ્ટા ઓષધ્યો ન પ્રરોહન્તિ તાઃ પુનઃ । તતઃ સ તાસાં વૃદ્ધ્યર્થં વાર્તોપાયઞ્ચકાર હ॥૪૯.

જ્યારે વિખેરાયેલી ઔષધિઓ ફરીથી ઉગતી નહોતી, ત્યારે એમની વૃદ્ધિ માટે તેણે ખેતીનો ઉપાય કર્યો.

બ્રહ્મા સ્વયમ્ભૂર્ભગવાન્ હસ્તસિદ્ધિઞ્ચ કર્મજામ્ । તતઃ પ્રભૃત્યથૌષધ્યઃ કૃષ્ટપચ્યાસ્તુ જજ્ઞિરે॥૪૯.

સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ ભગવાને હાથની કુશળતા અને કર્મની શક્તિ આપી; ત્યારથી વાવવાની અને ખેતી થતી ઔષધિઓ ઉત્પન્ન થઈ.

સંસિદ્ધાયાન્તુ વાર્તાયાં તતસ્તાસાં સ્વયં પ્રભુઃ । મર્યાદાં સ્થાપયામાસ યથાન્યાયં યથાગુણમ્॥૪૯.

જ્યારે ખેતી સ્થાપિત થઈ, ત્યારે ભગવાને પોતે એ ઔષધિઓ માટે યોગ્ય રીતે, યોગ્ય ગુણ પ્રમાણે મર્યાદા નક્કી કરી.

વર્ણાનામાશ્રમાણાઞ્ચ ધર્માન્ ધર્મભૃતાંવર । લોકાનાં સર્વવર્ણાનાં સમ્યગ્ધર્માર્થપાલિનામ્॥૪૯.

હે ધર્મનું પાલન કરનાર શ્રેષ્ઠ, તેણે વર્ણ અને આશ્રમના ધર્મો, બધા લોક અને બધા વર્ણ માટે, જે યોગ્ય રીતે ધર્મ અને સંપત્તિનું રક્ષણ કરે છે, તે માટે સ્થાપ્યા.

પ્રાજાપત્યં બ્રાહ્મણાનાં સ્મૃતં સ્થાનં ક્રિયાવતામ્ । સ્થાનમૈન્દ્રં ક્ષત્રિયાણાં સંગ્રામેષ્વપલાયિનામ્॥૪૯.

કર્મ કરનાર બ્રાહ્મણો માટે પ્રજાપતિનું સ્થાન માનવામાં આવે છે; યુદ્ધમાં ન ભાગતા ક્ષત્રિયો માટે ઇન્દ્રનું સ્થાન છે.

વૈશ્યાનાં મારુતં સ્થાનં સ્વધર્મમનુવર્તતામ્ । ગાન્ધર્વં શૂદ્રજાતીનાં પરિચર્યાનુવર્તતામ્॥૪૯.

પોતાનો ધર્મ પાળતા વૈશ્યો માટે મારુતનું સ્થાન છે; સેવા કરતા શૂદ્રો માટે ગાંધર્વનું સ્થાન છે.

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણામૃષીણામૂર્ધ્વરેતસામ્ । સ્મૃતં તેષાન્તુ યત્ સ્થાનં તદેવ ગુરુવાસિનામ્॥૪૯.

અઠ્ઠાશી હજાર ઉર્ધ્વરેતસ ઋષિઓ માટે જે સ્થાન માનવામાં આવે છે, એ જ ગુરુ પાસે રહેતા લોકોનું સ્થાન છે.

સપ્તર્ષોણાન્તુ યત્ સ્થાનં સ્મૃતં તદ્વૈ વનૌકસામ્ । પ્રાજાપત્યં ગૃહસ્થાનાં ન્યાસિનાં બ્રહ્મણઃ ક્ષયમ્ । યોગિનામમૃતં સ્થાનમિતિ વૈ સ્થાનકલ્પના॥૪૯.

સપ્તર્ષિઓનું જે સ્થાન માનવામાં આવે છે, એ જ વનવાસી લોકોનું સ્થાન છે; ગૃહસ્થો માટે પ્રજાપતિનું, સંન્યાસીઓ માટે બ્રહ્માનું નિવાસસ્થાન અને યોગીઓ માટે અમર સ્થાન—આ રીતે સ્થાનની વ્યવસ્થા છે.

ભાસ્કરાદૃષ્ટશય્યાનિ નિત્યાગ્નિસલિલાનિ ચ । સૂર્યાવલોકદીપાનિ લક્ષ્મ્યા ગેહાનિ ભાજનમ્॥૫૦.

જે ઘરમાં પથારી સૂર્યના પ્રકાશમાં રાખવામાં આવે છે, જ્યાં હંમેશા અગ્નિ અને પાણી રહે છે, જ્યાં દીવો પણ સૂર્યકિરણોથી જલાવવામાં આવે છે અને જ્યાં ઘરમાં લક્ષ્મીજીનું વાસ હોય છે – એવાં ઘર તારો નિવાસ નથી.

યત્રોક્ષા ચન્દનં વીણા આદર્શો મધુસર્પિષી । વિષાજ્યતામ્રપાત્રાણિ તદ્ગૃહં ન તવાશ્રયઃ॥૫૦.

જે ઘરમાં ચંદન છાંટવામાં આવે છે, વીણા વગાડવામાં આવે છે, દરપણ હોય છે, મધ અને ઘી હોય છે અને તાંબાના વાસણો અલગ રાખવામાં આવે છે – એવાં ઘર તારો આશ્રય નથી.

યત્ર કષ્ટકિનો વૃક્ષા યત્ર નિષ્પાવવલ્લરી । ભાર્યા પુનર્ભૂર્વલ્મીકસ્તદ્યક્ષ ! તવ મન્દિરમ્॥૫૦.

જે ઘરમાં કાંટાવાળા વૃક્ષો હોય છે, જ્યાં ફણસની વેલીઓ હોય છે, જ્યાં પત્ની પુનર્વિવાહિત હોય છે અને જ્યાં દીમડા હોય છે – હે યક્ષ, એ ઘર તારો નિવાસ છે.

યસ્મિન્ ગૃહે નરાઃ પઞ્ચ સ્ત્રીત્રયં તાવતીશ્ચ ગાઃ । અન્ધકારેન્ધનાગ્નિશ્ચ તદ્ગૃહં વસતિસ્તવ॥૫૦.

જે ઘરમાં પાંચ પુરુષો, ત્રણ સ્ત્રીઓ અને એટલાં જ ગાયો હોય છે, અને જ્યાં અંધકાર અને લાકડાંનું ઇંધણ હોય છે – એવાં ઘર તારો વાસ છે.

એકચ્છાગં દ્વિવાલેયં ત્રિગવં પઞ્ચમાહિષમ્ । ષડશ્વં સપ્તમાતઙ્ગં ગૃહં યક્ષાશુ શોષય॥૫૦.

જે ઘરમાં એક બકરો, બે ઘેટાં, ત્રણ ગાયો, પાંચ મહીસ, છ ઘોડાં અને સાત હાથી હોય છે – હે યક્ષ, એવાં ઘર તું તરત જ સુકવી દે.

કુદ્દાલદાત્રપિટકં તદ્વત્ સ્થાલ્યાદિભાજનમ્ । યત્ર તત્રૈવ ક્ષિપ્તાનિ તવ દદ્યુઃ પ્રતિશ્રયમ્॥૫૦.

જે ઘરમાં કોડાળી, દાતર, ટોપલી અને એ જ રીતે વાસણો વગેરે જ્યાં ત્યાં ફેંકી દેવામાં આવે છે – એવાં સ્થળને તું તારો આશ્રય બનાવ.

મુસલોલૂખલે સ્ત્રીણામાસ્યા તદ્વદુદુમ્બરે । અવસ્કરે મન્ત્રણઞ્ચ યક્ષૈતદુપકૃત્ તવ॥૫૦.

જે ઘરમાં સ્ત્રીઓના મોઢાં ઓખળ અને મસલામાં હોય છે, જ્યાં ઉદુંબરનું વૃક્ષ હોય છે, જ્યાં કચરો પડેલો હોય છે અને જ્યાં ગપસપ થાય છે – હે યક્ષ, એ બધું તારા હિતમાં છે.

લઙ્ઘ્યન્તે યત્ર ધાન્યાનિ પક્વાપક્વાનિ વેશ્મનિ । તદ્વચ્છાસ્ત્રાણિ તત્ર ત્વં યથેષ્ટં ચર દુઃ સહ॥૫૦.

જે ઘરમાં રાંધેલું કે કાચું અનાજ પગથી લાંઘવામાં આવે છે અને એ જ રીતે શાસ્ત્રોનું પણ અપમાન થાય છે – ત્યાં તું મનમોજી ફર, હે દુઃસહ.

સ્થાલીપિધાને યત્રાગ્નિર્દત્તો દર્વોફલેન વા । ગૃહે તત્ર દુરિષ્ટાનામશેષાણાં સમાશ્રયઃ॥૫૦.

જે ઘરમાં રસોઈના વાસણમાં અથવા કડછીના છેડે અગ્નિ અર્પણ કરવામાં આવે છે – એવાં અશુભ ઘરમાં તું સંપૂર્ણપણે વસ.

માનુષાસ્થિ ગૃહે યત્ર દિવારાત્રં મૃતસ્થિતિઃ । તત્ર યક્ષ ! તવાવાસસ્તથાન્યેષાઞ્ચ રક્ષસામ્॥૫૦.

જે ઘરમાં માનવીના હાડકાં હોય છે અને મૃતદેહ દિવસ-રાત રહે છે – ત્યાં, હે યક્ષ, તારો અને બીજા ભૂતપ્રેતોનો પણ નિવાસ છે.

અદત્ત્વા ભુઞ્જતે યે વૈ બન્ધોઃ પિણ્ડં તથોદકમ્ । સપિણ્ડાન્ સોદકાંશ્ચૈવ તત્કાલે તાન્ નરાન્ ભજ॥૫૦.

જે લોકો પોતાના બંધુઓને પિંડ અને પાણી આપ્યા વિના પોતે જ ખાઈ લે છે – એવાં સમયે તું એવાં લોકોમાં રહેજે.

યત્ર પદ્મપહાપદ્મૌ સુરભિર્મોકાશિની । વૃષભૈરાવતૌ યત્ર કલ્પ્યન્તે તદ્ગૃહં ત્યજ॥૫૦.

જે ઘરમાં કમળ અને કમળની ડાંડી નથી, સુગંધિત ગાય અને ઘાસખોર ગાય નથી રાખવામાં આવતી, અને જ્યાં ભૈરવ અને વૃષભ નામના બળદો રાખવામાં આવે છે – એવાં ઘર તું છોડી દે.