માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ તથાપિ ખલુ દાતવ્યા ત્વયા મે યજ્ઞદક્ષિણા । વિશેષતો બ્રાહ્મણાનં હન્ત્યદત્તં પ્રતિશ્રુતમ્॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: છતાં પણ, તું મને યજ્ઞનીSouth દક્ષિણા આપવી જ પડશે. ખાસ કરીને, જો દક્ષિણા આપવામાં ન આવે તો બ્રાહ્મણોને નુકસાન થાય છે, એવું વચન આપ્યું છે.

યાવત્ તોષો રાજસૂયે બ્રાહ્મણાનાં તભવેન્નૃપ । તાવદેવ તુ દાતવ્યા દક્ષિણા રાજસૂયિકી॥૭.

જ્યાં સુધી રાજસૂય યજ્ઞમાં બ્રાહ્મણો સંતોષ પામે, ત્યાં સુધી રાજસૂયની દક્ષિણા આપવી ફરજિયાત છે, રાજા.

પ્રતિશ્રુત્ય ચ દાતવ્યં યોદ્ધવ્યં ચાતતાયિભિઃ । રક્ષિતવ્યાસ્તથા ચાર્તાસ્ત્વયૈવ પ્રાક્ પ્રતિશ્રુતમ્॥૭.

વચન આપ્યું હોય તો આપવું જ પડે, દુશ્મન સામે લડવું પડે અને દુઃખી લોકોની રક્ષા કરવી પડે—આ બધું તું પહેલેથી જ વચન આપ્યું છે.

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ ભગવન્ સામ્પ્રતં નાસ્તિ દાસ્યે કાલક્રમેણ તે । પ્રસાદં કુરુ વિપ્રર્ષે સદ્ભાવમનુચિન્ત્ય ચ॥૭.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: ભગવાન, હાલમાં મારી પાસે કંઈ નથી; હું સમય આવે ત્યારે આપને આપી દઈશ. કૃપા કરીને મારા સારા ભાવને ધ્યાનમાં રાખીને દયા કરો, મહર્ષિ.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ કિમ્પ્રમાણો મયા કાલઃ પ્રતીક્ષ્યસ્તે જનાધિપ । શીઘ્રમાચક્ષ્વ શાપાગ્નિરન્યથા ત્વાં પ્રધક્ષ્યતિ॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: રાજા, હું કેટલો સમય તારી રાહ જોવું? જલદી કહેજે, નહીં તો મારા શાપની અગ્નિ તને ભસ્મ કરી નાખશે.

; હરિચન્દ્ર ઉવાચ માસેન તવ વિપ્રર્ષે પ્રદાસ્યે દક્ષિણાધનમ્ । સામ્પ્રતં નાસ્તિ મે વિત્તમનુજ્ઞાં દાતુમર્હસિ॥૭.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: મહર્ષિ, હું એક મહિનામાં તમને દક્ષિણા અને ધન આપી દઈશ. હાલમાં મારી પાસે કંઈ નથી; આપ મને સમય આપો.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ગચ્છ ગચ્છ નૃપશ્રેષ્ઠ સ્વધર્મમનુપાલય । શિવશ્ચ તેઽધ્વા ભવતુ મા સન્તુ પરિપન્થિનઃ॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: જા, જા, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તું તારો ધર્મ પાળ. તારો માર્ગ શુભ રહે અને તને કોઈ અવરોધ ન આવે.

; પક્ષિણ ઊચુઃ અનુજ્ઞાતશ્ચ ગચ્છેતિ જગામ વસુધાધિપઃ । પદ્ભ્યામનુચિતા ગન્તુમન્વગચ્છત તં પ્રિયા॥૭.

પક્ષીઓએ કહ્યું: જ્યારે જવાની પરવાનગી મળી, ત્યારે ધરતીના રાજા ચાલ્યા ગયા; તેમની પ્રિય પત્ની પણ, પગપાળા, તેમની પાછળ ગઈ—જેમણે ક્યારેય પગપાળા ચાલવાનું નહોતું.

તં સભાર્યં નૃપશ્રેષ્ઠં નિર્યાન્તં સસુતં પુરાત્ । દૃષ્ટ્વા પ્રચુક્રુશુઃ પૌરા રાજ્ઞશ્ચૈવાનુયાયિનઃ॥૭.

જ્યારે રાજા પોતાની પત્ની અને પુત્ર સાથે શહેર છોડીને નીકળી પડ્યા, ત્યારે શહેરવાસીઓ અને રાજાના અનુયાયીઓ રડવા લાગ્યા.

હાનાથ કિં જહાસ્યસ્માન્ નિત્યાર્તિપરિપીડિતાન્ । ત્વં ધર્મતત્પરો રાજન્ પૌરાનુગ્રહકૃત્ તથા॥૭.

હાય સ્વામી, તમે અમને કેમ છોડી દઈ રહ્યા છો? અમે તો હંમેશાં દુઃખી અને પીડાયેલી પ્રજા છીએ. રાજા, તમે તો ધર્મમાં સ્થિર છો અને અમ પર હંમેશા કૃપા કરી છે.

નયાસ્માનપિ રાજર્ષે યદિ ધર્મમવેક્ષસે । મુહૂર્તં તિષ્ઠ રાજેન્દ્ર ભવતો મુખપઙ્કજમ્॥૭.

રાજર્ષિ, જો તમે ધર્મને મહત્વ આપો છો તો અમને પણ સાથે લઈ જાવ. રાજેન્દ્ર, થોડી વાર ઊભા રહો, zodat અમે તમારું કમળ જેવું મુખ જોઈ શકીએ.

પિબામો નેત્રભ્રમરૈઃ કદા દ્રક્ષ્યામહે પુનઃ । યસ્ય પ્રયાતસ્ય પુરો યાન્તિ પૃષ્ઠે ચ પાર્થિવાઃ॥૭.

અમે અમારા આંખોના ભમરા વડે તમારું મુખ જોઈને તૃપ્ત થવા માંગીએ છીએ; ક્યારે ફરીથી તમને જોઈ શકીશું? રાજા આગળ-પાછળ ચાલતા લોકો પણ તમારી સાથે જ જાય છે.

તસ્યાનુયાતિ ભાર્યેયં ગૃહીત્વા બાલકં સુતમ્ । યસ્ય ભૃત્યાઃ પ્રયાતસ્ય યાન્તયગ્રે કુઞ્જચરસ્થિતાઃ॥૭.

રાજાની પત્ની પોતાના નાનકડા પુત્રને લઈને તેમના પાછળ ચાલે છે; રાજાના સેવકો પણ, રાજા જતા હોય ત્યારે, આગળ-આગળ હાથીઓની જેમ રસ્તા પર ઊભા છે.

સ એષ પદ્ભ્યાં રાજેન્દ્રો હરિશ્ચન્દ્રોઽદ્ય ગચ્છતિ । હા રાજન્ સુકુમારં તે સુભ્રુ સુત્વચમુન્નસમ્॥૭.

આ રાજેન્દ્ર હરિશ્ચંદ્ર આજે પગપાળા જઈ રહ્યા છે; હાય રાજા, તમારો નાજુક ત્વચાવાળો, સુંદર ભ્રૂવાળો પુત્ર પણ તમારી સાથે ચાલે છે.

પથિ પાંશુપરિક્લિષ્ટં મુખં કીદૃગ્ભવિષ્યતિ । તિષ્ઠ તિષ્ઠ નૃપશ્રેષ્ઠ સ્વધર્મમનુપાલય॥૭.

રસ્તામાં ધૂળથી તેની ચહેરાની શું હાલત થશે? ઊભા રહો, ઊભા રહો, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમારો ધર્મ પાળો.

આનૃશંસ્યં પરો ધર્મઃ ક્ષત્રિયાણાં વિશેષતઃ । કિં દારૈઃ કિં સુતૈર્નાથ ધનૈર્ધાન્યૈરથાપિ વા॥૭.

ક્ષત્રિય માટે સૌથી મોટો ધર્મ દયાળુપણો છે. પત્ની, પુત્ર, ધન કે અનાજ—આ બધું શું છે, સ્વામી?

સર્વમેતત્ પરિત્યજ્ય છાયાભૂતા વયં તવ । હાનાથ હા મહારાજ હા સ્વામિન્ કિં જહાસિ નઃ॥૭.

આ બધું છોડી, અમે તો તમારી છાંયા બની ગયા છીએ. હાય મહારાજ, હાય સ્વામી, તમે અમને કેમ છોડી દઈ રહ્યા છો?

યત્ર ત્વં તત્ર હિ વયં તત્ સુખં યત્ર વૈ ભવાન્ । નગરં તદ્ભવાન્ યત્ર સ સ્વર્ગો યત્ર નો નૃપઃ॥૭.

જ્યાં તમે હો ત્યાં અમે પણ છીએ; સુખ તો એ જ છે જ્યાં આપ છો. જે શહેરમાં આપ રહો એ જ અમારું શહેર છે, અને જ્યાં અમારો રાજા હોય એ જ અમારો સ્વર્ગ છે.

ઇતિ પૌરવચઃ શ્રુત્વા રાજા શોકપરિપ્લુતઃ । અતિષ્ઠત્ સ તદા માર્ગે તેષામેવાનુકમ્પયા॥૭.

આવા નાગરિકોના વચન સાંભળી રાજા દુઃખથી ભરાઈ ગયા અને એમની દયા રાખીને રસ્તા પર જ ઊભા રહ્યા.

વિશ્વામિત્રોઽપિ તં દૃષ્ટ્વા પૌરવાક્યાકુલીકૃતમ્ । રોષમર્ષવિવૃત્તાક્ષઃ સમાગમ્ય વચોઽબ્રવીત્॥૭.

પછી વિશ્વામિત્રે જોયું કે રાજા નાગરિકોના વચનોથી વ્યથિત છે, તો ગુસ્સા અને અપમાનથી આંખો ફાટેલી કરીને નજીક આવીને બોલ્યા.

ધિક્ ત્વાં દુષ્ટસમાચારમનૃતં જિહ્મભાષણમ્ । મમ રાજ્યં ચ દત્વા યઃ પુનઃ પ્રાક્રષ્ટુમિચ્છસિ॥૭.

અરે, તારા ખરાબ વર્તન અને ખોટા, વાંકાળા બોલ માટે તને શરમ આવવી જોઈએ! મારા હાથમાં રાજ્ય આપ્યા પછી હવે ફરી પાછું કેમ લેવા માંગે છે?

ઇત્યુક્તઃ પરુષં તેન ગચ્છામીતિ સવેપથુઃ । બ્રુવન્નેવં યયૌ શીઘ્રમાકર્ષન્ દયિતાં કરે॥૭.

એમણે આવી કઠોર વાતો સાંભળી, ધ્રૂજતા-કાંપતા કહ્યું: 'હું જઈશ,' અને પોતાની પ્રિયાને હાથમાં પકડીને ઝડપથી ત્યાંથી નીકળી ગયા.

કર્ષતસ્તાં તતો ભાર્યાં સુકુમારીં શ્રમાતુરામ્ । સહસા દણ્ડકાષ્ઠેન તાડયામાસ કૌશિકઃ॥૭.

જ્યારે રાજા પોતાની નાજુક અને થાકેલી પત્નીને ખેંચી રહ્યા હતા, ત્યારે કૌશિકે અચાનક લાકડાથી તેને માર્યો.

તાં તથા તાડિતાં દૃષ્ટ્વા હરિશ્ચન્દ્રો મહીપતિઃ । ગચ્છામીત્યાહ દુઃ ખાર્તો નાન્યત્ કિઞ્ચિદુદાહરત્॥૭.

પત્નીને આવી રીતે માર ખાતી જોઈને મહારાજ હરિશ્ચંદ્ર દુઃખથી ભરાઈ ગયા અને માત્ર એટલું જ બોલ્યા: 'હું જઈશ,' બીજું કશું પણ કહ્યું નહીં.

અથ વિશ્વે તદા દેવાઃ પઞ્ચ પ્રાહુઃ કૃપાલવઃ । વિશ્વામિત્રઃ સુપાપોઽયં લોકાન્ કાન્ સમવાપ્સ્યતિ॥૭.

પછી પાંચ દયાળુ દેવતાઓએ કહ્યું: 'વિશ્વામિત્ર જેવો પાપી, એ કયા લોકને પામશે?'

યેનાયાં યજ્વનાં શ્રેષ્ઠઃ સ્વરાજ્યાદવરોપિતઃ । કસ્ય વા શ્રદ્ધયા પૂતં સુતં સોમં મહાધ્વરે । પીત્વા વયં પ્રયાસ્યામો મુદં મન્ત્રપુરઃ સરમ્॥૭.

જેના કારણે શ્રેષ્ઠ યજમાનને પોતાના રાજ્યમાંથી ઉતારી દેવામાં આવ્યો, તો હવે કયા શ્રદ્ધાથી આપણે મહાયજ્ઞમાં શુદ્ધ સોમ પીશું અને મંત્રોથી આગળ વધીને આનંદથી જઈશું?

; પક્ષિણ ઊચુઃ ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા કૌશિકોઽતિરુષાન્વિતઃ । શશાપ તાન્ મનુષ્યત્વં સર્વે યૂયમવાપ્સ્યથ॥૭.

આવાં તેમના વચન સાંભળી, કૌશિકે ભારે ગુસ્સામાં તેમને શાપ આપ્યો: 'તમારે સૌને માનવ જન્મ મળશે.'

પ્રસાદિતશ્ચ તૈઃ પ્રાહ પુનરેવ મહામુનિઃ. માનુષત્વેઽપિ ભવતાં ભવિત્રી નૈવ સન્તતિઃ॥૭.

પછી જ્યારે તેઓએ વિનંતી કરી, ત્યારે મહામુનિએ ફરી કહ્યું: 'તમને માનવ જન્મમાં પણ સંતાન નહીં થાય.'

ન દારસંગ્રહશ્ચૈવ ભવિતા ન ચ મત્સરઃ । કામક્રોધવિનિર્મુક્તા ભવિષ્યથ સુરાઃ પુનઃ॥૭.

તમને પત્નીનો સ્વીકાર નહીં થાય, ન તો કોઈ ઈર્ષ્યા રહેશે; કામ અને ક્રોધથી મુક્ત થઈને તમે ફરી દેવતાઓ બની જશો.