માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

યાઃ શાખાઃ કલ્પવૃક્ષાણાં પૂર્વમાસન્ દ્વિજોત્તમ । તા એવ શાખા ગેહાનાં શાલાત્વં તેન તાસુ તત્॥૪૯.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જે શાખાઓ પહેલાં કલ્પવૃક્ષોની હતી, એ જ ઘરોની કડીઓ બની ગઈ; તેથી એ શાખાઓ ઘરની કડીઓ તરીકે વપરાઈ.

કૃત્વા દ્વન્દ્વોપઘાતન્તે વાર્તોપાયમચિન્તયન્ । નષ્ટેષુ મધુના સાર્ધં કલ્પવૃક્ષેષ્વશેષતઃ॥૪૯.

જોડાંઓનો નાશ કર્યા પછી, તેમણે જીવન ગુજરાનના ઉપાય વિચાર્યા, કારણ કે કલ્પવૃક્ષો અને તેમનું મધ સંપૂર્ણ રીતે નાશ પામ્યું હતું.

વિષાદવ્યાકુલાસ્તા વૈ પ્રજાસ્તૃષ્ણાક્ષુધાર્દિતાઃ । તતઃ પ્રાદુર્બભૌ તાસાં સિદ્ધિસ્ત્રેતામુખે તદા॥૪૯.

દુઃખથી વ્યાકુળ અને તરસ-ભુખથી પીડાતા એ લોકો, ત્રેતાયુગના આરંભે, સફળતા પ્રાપ્ત કરી.

વાર્તાસ્વસાધિતા હ્યન્યા વૃષ્ટિસ્તાસાં નિકામતઃ । તાસાં વૃષ્ટ્યુદકાનીહ યાનિ નિમ્નગતાનિ વૈ॥૪૯.

જ્યારે અન્ય જીવન ગુજરાનના ઉપાય નિષ્ફળ ગયા, ત્યારે તેમને માટે ભારે વરસાદ થયો; એ વરસાદથી નીચાણવાળી જગ્યાઓમાં પાણી ભેગાં થયા.

વૃષ્ટ્યાવરુદ્ધૈરભવત્ સ્ત્રોતઃ ખાતાનિ નિમ્નગાઃ । યે પુરસ્તાદપાં સ્તોકા આપન્નાઃ પૃથિવીતલે॥૪૯.

વરસાદથી નદીઓ, નાળા અને ખાડીઓ બની, અને જે થોડું પાણી પહેલાં જમીન પર પહોંચતું હતું, તે હવે વધ્યું.

તતો ભૂમેશ્ચ સંયોગાદોષધ્યસ્તાસ્તદા ભવન્ । અફાલકૃષ્ટાશ્ચાનુપ્તા ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચતુર્દશ॥૪૯.

પછી જમીન અને પાણીના મિલનથી ચૌદ પ્રકારની ઔષધિઓ, ખેતીવાળી અને જંગલની, બિનહલ ચલાવ્યા કે વાવ્યા વિના, ઉગવા લાગી.

ઋતુપુષ્પફલાશ્ચૈવ વૃક્ષા ગુલ્માશ્ચ જજ્ઞિરે । પ્રાદુર્ભાવસ્તુ ત્રેતાયામાદ્યોઽયમૌષધસ્ય તુ॥૪૯.

મોસમ પ્રમાણે ફૂલ અને ફળ આપતા વૃક્ષો તથા ઝાડીઓ જન્મી; પણ ઔષધિઓનો આ પહેલો પ્રાગટ્ય ત્રેતાયુગના આરંભે થયો.

તેનૌષધેન વર્તન્તે પ્રજાસ્ત્રેતાયુગે મુને । રાગલોભૌ સમાસાદ્ય પ્રજાશ્ચાકસ્મિકૌ તદા॥૪૯.

એ ઔષધિઓથી ત્રેતાયુગમાં લોકો જીવતા હતા, હે મુનિ; પણ પછી, એમા અચાનક ઈચ્છા અને લોભ ઉદ્ભવ્યા.

તતસ્તાઃ પર્યગ્વહ્ણન્ત નદીક્ષેત્રાણિ પર્વતાન્ । વૃક્ષગુલ્મૌષધીશ્ચૈવમાત્મન્યાયાદ્યથાબલમ્॥૪૯.

પછી તેમણે નદીઓ, ખેતરો, પર્વતો, વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને ઔષધિઓ પોતપોતાની શક્તિ અને યોગ્યતા પ્રમાણે પોતાના માટે પાડી લીધાં.

તેન દોષેણ તા નેશુરૌષધ્યો મિષતાં દ્વિજ । અગ્રસદ્ ભૂર્યુગપત્તાસ્તદૌષધ્યો મહામતે॥૪૯.

એ દોષના કારણે, હે દ્વિજ, ઔષધિઓ એમની આંખો સામે જ અદૃશ્ય થઈ ગઈ; ઘણી ઔષધિઓ એકસાથે નાશ પામી, અને એ રીતે ઔષધિઓ લુપ્ત થઈ ગઈ.

પુનસ્તાસુ પ્રણષ્ટાસુ વિભ્રાન્તાસ્તાઃ પુનઃ પ્રજાઃ । બ્રહ્માણં શરણં જગ્મુઃ ક્ષુધાર્તાઃ પરમેષ્ઠિનમ્॥૪૯.

જ્યારે એ ઔષધિઓ નષ્ટ થઈ ગઈ અને લોકો ગભરાઈ ગયા, ત્યારે ભૂખથી પીડાઈને એ લોકો પરમેશ્વર બ્રહ્માના આશ્રયે ગયા.

સ ચાપિ તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા તદા ગ્રસ્તાં વસુન્ધરામ્ । વત્સં કૃત્વા સુમેરુન્તુ દુદોહ ભગવાન્ વિભુઃ॥૪૯.

પછી ભગવાને સાચી રીતે સમજ્યું કે ધરતી ગ્રસાઈ ગઈ છે, ત્યારે વિભુ ભગવાને સુમેરુ પર્વતને વાછરડું બનાવીને ધરતીને દુહી.

દુગ્ધેયં ગૌસ્તદા તેન શસ્યાનિ પૃથિવીતલે । જજ્ઞિરે તાનિ બીજાનિ ગ્રામ્યારણ્યાસ્તુ તાઃ પુનઃ॥૪૯.

એ સમયે ધરતીને દુહવામાં આવી, અને ધરતી પર અનાજ ઉગવા લાગ્યાં; એ બીજો, ગામડાં અને જંગલ બંનેના, ફરીથી ઉત્પન્ન થયા.

ઓષધ્યઃ ફલપાકાન્તા ગણાઃ સપ્તદશા સ્મૃતાઃ । વ્રીહયશ્ચ યવાશ્ચૈવ ગોધૂમા અણવસ્તિલાઃ॥૪૯.

ફળ આપતી ઔષધિઓના સત્તર પ્રકાર ગણાય છે: ધાન, જૌ, ઘઉં, બાજરી અને તલ.

પ્રિયઙ્ગવો હ્યુદારાશ્ચ કોરદૂષાઃ સચીનકાઃ । માષા મુદ્ગા મસૂરાશ્ચ નિષ્પાવાઃ સકુલત્થકાઃ॥૪૯.

પ્રિયંગુ, ઉદારા, કોરદૂષા, ચીનક, તેમજ માશ, મુગ, મસૂર, નિષ્પાવ અને કુલથ.

આઢકાશ્ચણકાશ્ચૈવ ગણાઃ સપ્તદશ સ્મૃતાઃ । ઇત્યેતા ઓષધીનાન્તુ ગ્રામ્યાણાં જાતયઃ પુરા॥૪૯.

આઢક અને ચણાનો પણ સમાવેશ થાય છે—આ રીતે સત્તર પ્રકારના સમૂહ ગણાય છે; આ બધા પ્રાચીન સમયમાં ઉગાડવામાં આવતી ઔષધિઓ છે.

ઓષધ્યો જજ્ઞિયાશ્ચૈવ ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચતુર્દશ । વ્રીહયશ્ચ યવાશ્ચૈવ ગોધૂમા અણવસ્તિલાઃ॥૪૯.

ઉગાડવાની અને જંગલની મળીને ચૌદ ઔષધિઓ છે: ધાન, જૌ, ઘઉં, બાજરી અને તલ.

પ્રિયઙ્ગુસપ્તમા હ્યેતે અષ્ટમાસ્તુ કુલત્થકાઃ । શ્યામાકાસ્ત્વથ નીવારા યત્તિલા સગવેધુકાઃ॥૪૯.

પ્રિયંગુ સાતમું છે, કુલથ આઠમું છે; ત્યારબાદ શ્યામક, નીવાર, યત્તિલ અને ગવેધુક પણ આવે છે.

કુરુવિન્દા મર્કટકાસ્તથા વેણુયવાશ્ચ યે । ગ્રામ્યારણ્યાઃ સ્મૃતા હ્યેતા ઓષધ્યશ્ચ ચતુર્દશ॥૪૯.

કુરુવિંદ, મર્કટક અને વેણુયવ પણ—આ બધા ગામડાં અને જંગલની ચૌદ ઔષધિઓ તરીકે ઓળખાય છે.

યદા પ્રસૃષ્ટા ઓષધ્યો ન પ્રરોહન્તિ તાઃ પુનઃ । તતઃ સ તાસાં વૃદ્ધ્યર્થં વાર્તોપાયઞ્ચકાર હ॥૪૯.

જ્યારે વિખેરાયેલી ઔષધિઓ ફરીથી ઉગતી નહોતી, ત્યારે એમની વૃદ્ધિ માટે તેણે ખેતીનો ઉપાય કર્યો.

બ્રહ્મા સ્વયમ્ભૂર્ભગવાન્ હસ્તસિદ્ધિઞ્ચ કર્મજામ્ । તતઃ પ્રભૃત્યથૌષધ્યઃ કૃષ્ટપચ્યાસ્તુ જજ્ઞિરે॥૪૯.

સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ ભગવાને હાથની કુશળતા અને કર્મની શક્તિ આપી; ત્યારથી વાવવાની અને ખેતી થતી ઔષધિઓ ઉત્પન્ન થઈ.

સંસિદ્ધાયાન્તુ વાર્તાયાં તતસ્તાસાં સ્વયં પ્રભુઃ । મર્યાદાં સ્થાપયામાસ યથાન્યાયં યથાગુણમ્॥૪૯.

જ્યારે ખેતી સ્થાપિત થઈ, ત્યારે ભગવાને પોતે એ ઔષધિઓ માટે યોગ્ય રીતે, યોગ્ય ગુણ પ્રમાણે મર્યાદા નક્કી કરી.

વર્ણાનામાશ્રમાણાઞ્ચ ધર્માન્ ધર્મભૃતાંવર । લોકાનાં સર્વવર્ણાનાં સમ્યગ્ધર્માર્થપાલિનામ્॥૪૯.

હે ધર્મનું પાલન કરનાર શ્રેષ્ઠ, તેણે વર્ણ અને આશ્રમના ધર્મો, બધા લોક અને બધા વર્ણ માટે, જે યોગ્ય રીતે ધર્મ અને સંપત્તિનું રક્ષણ કરે છે, તે માટે સ્થાપ્યા.

પ્રાજાપત્યં બ્રાહ્મણાનાં સ્મૃતં સ્થાનં ક્રિયાવતામ્ । સ્થાનમૈન્દ્રં ક્ષત્રિયાણાં સંગ્રામેષ્વપલાયિનામ્॥૪૯.

કર્મ કરનાર બ્રાહ્મણો માટે પ્રજાપતિનું સ્થાન માનવામાં આવે છે; યુદ્ધમાં ન ભાગતા ક્ષત્રિયો માટે ઇન્દ્રનું સ્થાન છે.

વૈશ્યાનાં મારુતં સ્થાનં સ્વધર્મમનુવર્તતામ્ । ગાન્ધર્વં શૂદ્રજાતીનાં પરિચર્યાનુવર્તતામ્॥૪૯.

પોતાનો ધર્મ પાળતા વૈશ્યો માટે મારુતનું સ્થાન છે; સેવા કરતા શૂદ્રો માટે ગાંધર્વનું સ્થાન છે.

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણામૃષીણામૂર્ધ્વરેતસામ્ । સ્મૃતં તેષાન્તુ યત્ સ્થાનં તદેવ ગુરુવાસિનામ્॥૪૯.

અઠ્ઠાશી હજાર ઉર્ધ્વરેતસ ઋષિઓ માટે જે સ્થાન માનવામાં આવે છે, એ જ ગુરુ પાસે રહેતા લોકોનું સ્થાન છે.

સપ્તર્ષોણાન્તુ યત્ સ્થાનં સ્મૃતં તદ્વૈ વનૌકસામ્ । પ્રાજાપત્યં ગૃહસ્થાનાં ન્યાસિનાં બ્રહ્મણઃ ક્ષયમ્ । યોગિનામમૃતં સ્થાનમિતિ વૈ સ્થાનકલ્પના॥૪૯.

સપ્તર્ષિઓનું જે સ્થાન માનવામાં આવે છે, એ જ વનવાસી લોકોનું સ્થાન છે; ગૃહસ્થો માટે પ્રજાપતિનું, સંન્યાસીઓ માટે બ્રહ્માનું નિવાસસ્થાન અને યોગીઓ માટે અમર સ્થાન—આ રીતે સ્થાનની વ્યવસ્થા છે.

ભાસ્કરાદૃષ્ટશય્યાનિ નિત્યાગ્નિસલિલાનિ ચ । સૂર્યાવલોકદીપાનિ લક્ષ્મ્યા ગેહાનિ ભાજનમ્॥૫૦.

જે ઘરમાં પથારી સૂર્યના પ્રકાશમાં રાખવામાં આવે છે, જ્યાં હંમેશા અગ્નિ અને પાણી રહે છે, જ્યાં દીવો પણ સૂર્યકિરણોથી જલાવવામાં આવે છે અને જ્યાં ઘરમાં લક્ષ્મીજીનું વાસ હોય છે – એવાં ઘર તારો નિવાસ નથી.

યત્રોક્ષા ચન્દનં વીણા આદર્શો મધુસર્પિષી । વિષાજ્યતામ્રપાત્રાણિ તદ્ગૃહં ન તવાશ્રયઃ॥૫૦.

જે ઘરમાં ચંદન છાંટવામાં આવે છે, વીણા વગાડવામાં આવે છે, દરપણ હોય છે, મધ અને ઘી હોય છે અને તાંબાના વાસણો અલગ રાખવામાં આવે છે – એવાં ઘર તારો આશ્રય નથી.