માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

ચતુર્યુગાનાં સંખ્યાતા સાધિકા હ્યે કસપ્તતિઃ । મન્વન્તરં તસ્ય સંખ્યાં માનુષાબ્દૈર્નિબોધ મે॥૪૬.

એક મન્વંતરમાં એકાવન અને થોડી વધુ ચાર યુગોની સંખ્યા હોય છે; હવે માનવ વર્ષોમાં મન્વંતરનો સમય હું સમજાવું છું.

ત્રિંશત્કોટ્યસ્તુ સંપૂર્ણાઃ સંખ્યાતાઃ સંખ્યયા દ્વિજ । સત્પષષ્ટિસ્તથાન્યાનિ નિયુતાનિ ચ સંખ્યયા॥૪૬.

પૂર્ણ ગણતરીમાં ત્રીસ કરોડ વર્ષ થાય છે, હે દ્વિજ, અને એમાં છાસઠ વધુ નિયુત પણ ઉમેરાય છે.

વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ કાલોઽયં સાધિકં વિના । એતન્મન્વન્તરં પ્રોક્તં દિવ્યૈર્વર્ષૈર્નિબોધ મે॥૪૬.

અને વીસ હજાર વધુ ઉમેરાય છે, એટલે આ સમય થોડો વધારે થાય છે; આ મન્વંતર કહેવાય છે — હવે એના દૈવી વર્ષોની ગણતરી સાંભળો.

અષ્ટૌ વર્ષસહસ્રાણિ દિવ્યયા સંખ્યયા યુતમ્ । દ્વિપઞ્ચાશત્તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ તુ॥૪૬.

આઠ હજાર દૈવી વર્ષ અને બાવન હજાર વધુ ઉમેરવામાં આવે છે.

ચતુર્દશગુણો હ્યેષ કાલો બ્રહ્મ્યમહઃ સ્મૃતમ્ । તસ્યાન્તે પ્રલયઃ પ્રોક્તો બ્રહ્મન્ નૈમિત્તિકો બુધૈઃ॥૪૬.

આ સમય ચૌદથી ગુણીએ તો બ્રહ્માનો એક દિવસ કહેવાય છે; એના અંતે જ્ઞાનીજનોએ નિમિત્તિક પ્રલય જણાવ્યું છે.

ભૂર્લોકોઽથ ભુવર્લોકઃ સ્વર્લોકશ્ચ વિનાશિનઃ । તથા વિનાશમાયાન્તિ મહર્લોકશ્ચ તિષ્ઠતિ॥૪૬.

ભૂલોક, ભુવર્લોક અને સ્વર્લોક — એ બધા નાશ પામે છે; તેમ છતાં મહર્લોક ટક્યો રહે છે.

તદ્વાસિનોઽપિ તાપેન જનલોકં પ્રયાન્તિ વૈ । એકાર્ણવે ચ ત્રૈલોક્યે બ્રહ્મા સ્વપિતિ વૈ નિશિ॥૪૬.

એ લોકના રહેવાસીઓ પણ તાપથી જનલોકમાં જાય છે; અને ત્રણેય લોક એક જ મહાસાગરથી ઢંકાઈ જાય છે, ત્યારે બ્રહ્મા રાત્રે સુઈ જાય છે.

તત્પ્રમાણૈવ સા રાત્રિસ્તદન્તે સૃજ્યતે પુનઃ । એવન્તુ બ્રહ્મણો વર્ષમેકં વર્ષશતન્તુ તત્॥૪૬.

એ રાત પણ એ જટલી જ લાંબી હોય છે જેટલો દિવસ; એના અંતે ફરી સર્જન થાય છે. આ રીતે બ્રહ્માનો એક વર્ષ બને છે અને આવા સો વર્ષ પણ ગણાય છે.

શતં હિ તસ્ય વર્ષાણાં પરમિત્યભિધીયતે । પઞ્ચાશદ્ભિસ્તથા વર્ષૈઃ પરાર્ધમિતિ કીર્ત્યતે॥૪૬.

એના સો વર્ષને પરમ અવધિ કહેવાય છે; અને પચાસ વર્ષને પરાર્ધ કહે છે.

એવમસ્ય પરાર્ધન્તુ વ્યતીતં દ્વિજસત્તમ । યસ્યાન્તેઽભૂન્મહાકલ્પઃ પાદ્મ ઇત્યભિવિશ્રુતઃ॥૪૬.

આ રીતે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, બ્રહ્માના એક પરાર્ધ પૂરા થઈ ગયા છે; એના અંતે મહાકલ્પ થયો, જેને પદ્મકલ્પ તરીકે ઓળખાય છે.

દ્વિતીયસ્ય પરાર્ધસ્ય વર્તમાનસ્ય વૈ દ્વિજ । વારાહ ઇતિ કલ્પોઽયં પ્રથમઃ પરિકલ્પિતઃ॥૪૬.

હે બ્રાહ્મણ, હવે બીજા પરાર્ધમાં, જે હાલમાં ચાલી રહ્યો છે, પહેલો કલ્પ વારાહકલ્પ તરીકે ગણાય છે.

એવંવિધાઃ સૃષ્ટયસ્તુ બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ । શર્વર્યન્તે પ્રબુદ્ધસ્ય કલ્પે કલ્પે ભવન્તિ વૈ॥૪૮.

અજ્ઞાત જન્મ ધરાવતા બ્રહ્માજીની આવી રચનાઓ, દરેક કલ્પના અંતે, જ્યારે તેઓ રાત્રિ પૂરી કરીને જાગે છે ત્યારે, ફરીથી સર્જાય છે.

પ્રાકારપરિખાહીનાં પુરં ખર્વટમુચ્યતે । શાખાનગરકઞ્ચાન્યન્મન્ત્રિસામન્તભુક્તિમત્॥૪૯.

જે વસાહતમાં દીવાલો કે ખાઈઓ નથી, તેને ખર્વટ કહે છે; અન્ય પ્રકારોમાં શાખા નગરો, મંત્રીના પ્રદેશો અને સામંતો દ્વારા શાસિત ભૂમિઓ આવે છે.

તથા શૂદ્રજનપ્રાયાઃ સ્વસમૃદ્ધિકૃષીબલાઃ । ક્ષેત્રોપભોગ્યભૂમધ્યે વસતિર્ગ્રામસંજ્ઞિતા॥૪૯.

જે વસાહતોમાં મુખ્યત્વે શૂદ્રો રહે છે, પોતાની મહેનત અને ખેતીથી સમૃદ્ધ છે અને ખેતરોની વચ્ચે વસે છે, તેને ગામ કહેવાય છે.

અન્યસ્માન્નગરાદેર્યા કાર્યમુદ્દિશ્ય માનવૈઃ । ક્રિયતે વસતિઃ સા વૈ વિજ્ઞેયા વસતિર્નરૈઃ॥૪૯.

શહેર વગેરે સિવાય, કોઈ ખાસ કામ માટે લોકો જે વસાહત બનાવે છે, તેને મનુષ્યોની વસતિ તરીકે ઓળખવી જોઈએ.

દુષ્ટપ્રાયો વિના ક્ષેત્રૈઃ પરભૂમિચરો બલી । ગ્રામ એવ દ્રમીસંજ્ઞો રાજવલ્લભસંશ્રયઃ॥૪૯.

જે કોઈ વિધ્વંસી, શક્તિશાળી અને બીજાની જમીન પર, ખેતરો વિના ફરતો હોય, તેને ગામમાં દ્રમી કહેવાય છે અને તે રાજાની કૃપાથી આશ્રય મેળવે છે.

શકટારૂઢભાણ્ડૈશ્ચ ગોપાલૈર્વિપણં વિના । ગોસમૂહૈસ્તથા ઘોષો યત્રેચ્છાભૂમિકેતનઃ॥૪૯.

જે વસાહતમાં ગોપાલો છે, બજાર નથી, સામાન રથ પર રાખે છે અને ગાયોના ઝુંડ સાથે જ્યાં મન થાય ત્યાં વસે છે, તેને ઘોષ કહે છે.

ત એવં નગરાદીંસ્તુ કૃત્વા વાસાર્થમાત્મનઃ । નિકેતનાનિ દ્વન્દ્વાનાં ચક્રુરાવસથાય વૈ॥૪૯.

આ રીતે, પોતાના રહેવા માટે શહેરો અને અન્ય વસાહતો બનાવીને, તેમણે જોડાંઓ માટે નિવાસસ્થાન પણ બનાવ્યાં.

ગૃહાકારા યથા પૂર્વં તેષામાસન્નહીરુહાઃ । તથા સંસ્મૃત્ય તત્સર્વં ચક્રુર્વેશ્માનિ તાઃ પ્રજાઃ॥૪૯.

જેમ પહેલાં તેમના ઘરો વૃક્ષો પાસે બનાવાતા, તેમ બધું યાદ રાખીને, એ લોકો એ જ રીતે પોતાના ઘરો ઊભા કર્યા.

વૃક્ષસ્યૈવઙ્ગતાઃ શાખાસ્તથૈવઞ્ચાપરી ગતાઃ । નતાશ્ચૈવોન્નતાશ્ચૈવ તદ્વચ્છાખાઃ પ્રચક્રિરે॥૪૯.

વૃક્ષની શાખાઓ જેમ જુદી-જુદી દિશામાં, કેટલીક વળી, કેટલીક ઊંચી જાય છે, એમ જ તેમણે પોતાના ઘરોની શાખાઓ બનાવી.

યાઃ શાખાઃ કલ્પવૃક્ષાણાં પૂર્વમાસન્ દ્વિજોત્તમ । તા એવ શાખા ગેહાનાં શાલાત્વં તેન તાસુ તત્॥૪૯.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જે શાખાઓ પહેલાં કલ્પવૃક્ષોની હતી, એ જ ઘરોની કડીઓ બની ગઈ; તેથી એ શાખાઓ ઘરની કડીઓ તરીકે વપરાઈ.

કૃત્વા દ્વન્દ્વોપઘાતન્તે વાર્તોપાયમચિન્તયન્ । નષ્ટેષુ મધુના સાર્ધં કલ્પવૃક્ષેષ્વશેષતઃ॥૪૯.

જોડાંઓનો નાશ કર્યા પછી, તેમણે જીવન ગુજરાનના ઉપાય વિચાર્યા, કારણ કે કલ્પવૃક્ષો અને તેમનું મધ સંપૂર્ણ રીતે નાશ પામ્યું હતું.

વિષાદવ્યાકુલાસ્તા વૈ પ્રજાસ્તૃષ્ણાક્ષુધાર્દિતાઃ । તતઃ પ્રાદુર્બભૌ તાસાં સિદ્ધિસ્ત્રેતામુખે તદા॥૪૯.

દુઃખથી વ્યાકુળ અને તરસ-ભુખથી પીડાતા એ લોકો, ત્રેતાયુગના આરંભે, સફળતા પ્રાપ્ત કરી.

વાર્તાસ્વસાધિતા હ્યન્યા વૃષ્ટિસ્તાસાં નિકામતઃ । તાસાં વૃષ્ટ્યુદકાનીહ યાનિ નિમ્નગતાનિ વૈ॥૪૯.

જ્યારે અન્ય જીવન ગુજરાનના ઉપાય નિષ્ફળ ગયા, ત્યારે તેમને માટે ભારે વરસાદ થયો; એ વરસાદથી નીચાણવાળી જગ્યાઓમાં પાણી ભેગાં થયા.

વૃષ્ટ્યાવરુદ્ધૈરભવત્ સ્ત્રોતઃ ખાતાનિ નિમ્નગાઃ । યે પુરસ્તાદપાં સ્તોકા આપન્નાઃ પૃથિવીતલે॥૪૯.

વરસાદથી નદીઓ, નાળા અને ખાડીઓ બની, અને જે થોડું પાણી પહેલાં જમીન પર પહોંચતું હતું, તે હવે વધ્યું.

તતો ભૂમેશ્ચ સંયોગાદોષધ્યસ્તાસ્તદા ભવન્ । અફાલકૃષ્ટાશ્ચાનુપ્તા ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચતુર્દશ॥૪૯.

પછી જમીન અને પાણીના મિલનથી ચૌદ પ્રકારની ઔષધિઓ, ખેતીવાળી અને જંગલની, બિનહલ ચલાવ્યા કે વાવ્યા વિના, ઉગવા લાગી.

ઋતુપુષ્પફલાશ્ચૈવ વૃક્ષા ગુલ્માશ્ચ જજ્ઞિરે । પ્રાદુર્ભાવસ્તુ ત્રેતાયામાદ્યોઽયમૌષધસ્ય તુ॥૪૯.

મોસમ પ્રમાણે ફૂલ અને ફળ આપતા વૃક્ષો તથા ઝાડીઓ જન્મી; પણ ઔષધિઓનો આ પહેલો પ્રાગટ્ય ત્રેતાયુગના આરંભે થયો.

તેનૌષધેન વર્તન્તે પ્રજાસ્ત્રેતાયુગે મુને । રાગલોભૌ સમાસાદ્ય પ્રજાશ્ચાકસ્મિકૌ તદા॥૪૯.

એ ઔષધિઓથી ત્રેતાયુગમાં લોકો જીવતા હતા, હે મુનિ; પણ પછી, એમા અચાનક ઈચ્છા અને લોભ ઉદ્ભવ્યા.

તતસ્તાઃ પર્યગ્વહ્ણન્ત નદીક્ષેત્રાણિ પર્વતાન્ । વૃક્ષગુલ્મૌષધીશ્ચૈવમાત્મન્યાયાદ્યથાબલમ્॥૪૯.

પછી તેમણે નદીઓ, ખેતરો, પર્વતો, વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને ઔષધિઓ પોતપોતાની શક્તિ અને યોગ્યતા પ્રમાણે પોતાના માટે પાડી લીધાં.