માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

બ્રહ્મત્વે સ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા તતઃ સત્ત્વાતિરેકવાન્ । વિષ્ણુત્વમેત્ય ધર્મેણ કુરુતે પરિપાલનમ્॥૪૬.

બ્રહ્મા રૂપે પ્રજાઓની રચના કર્યા પછી, જ્યારે સત્ત્વગુણ વધે છે, ત્યારે તે વિષ્ણુરૂપે ધર્મથી સંસારનું રક્ષણ કરે છે.

તતસ્તમોગુણોદ્રિક્તો રુદ્રત્વે ચાખિલં જગત્ । ઉપસંહૃત્ય વૈ શેતે ત્રૈલોક્યં ત્રિગુણોઽગુણઃ॥૪૬.

પછી જ્યારે તમોગુણ વધે છે, ત્યારે તે રુદ્રરૂપે આખા જગતને સંહારી, ત્રણેય લોકમાં ત્રિગુણાત્મક હોવા છતાં ગુણાતીત બની આરામ કરે છે.

યથા પ્રાગ્વ્યાપકઃ ક્ષેત્રી પાલકો લાવકસ્તથા । યથા સ સંજ્ઞામાયાતિ બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશકારિણીમ્॥૪૬.

જેમ ખેતરમાં વ્યાપક, રક્ષક કે લણનાર પોતપોતાના નામ ધારણ કરે છે, તેમ એ ભગવાન પણ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ઈશ્વર રૂપે નામ અને કાર્ય ગ્રહણ કરે છે.

બ્રહ્મત્વે સૃજતે લોકાન્ રુદ્રત્વે સંહરત્યપિ । વિષ્ણુત્વે ચાપ્યુદાસીનસ્તિસ્ત્રોઽવસ્થાઃ સ્વયમ્ભુવઃ॥૪૬.

બ્રહ્મા રૂપે તે લોકોની રચના કરે છે, રુદ્ર રૂપે સંહાર કરે છે અને વિષ્ણુ રૂપે નિષ્પક્ષ રહે છે—આ સ્વયંભૂની ત્રણ અવસ્થાઓ છે.

રજો બ્રહ્મા તમો રુદ્રો વિષ્ણુઃ સત્ત્વં જગત્પતિઃ । એત એવ ત્રયો દેવા એત એવ ત્રયો ગુણાઃ॥૪૬.

રજોગુણ એટલે બ્રહ્મા, તમોગુણ એટલે રુદ્ર, સત્ત્વગુણ એટલે વિષ્ણુ—જગતના સ્વામી; આ ત્રણેય દેવતાઓ છે અને આ જ ત્રણ ગુણો છે.

અન્યોન્યમિથુના હ્યેતે અન્યોન્યાશ્રયિણસ્તથા । ક્ષણં વિયોગો નહ્યેષાં ન ત્યજન્તિ પરસ્પરમ્॥૪૬.

આ ત્રણેય પરસ્પર જોડાયેલા અને આધારિત છે; એક ક્ષણ માટે પણ એમાં વિયોગ થતો નથી, અને એ ક્યારેય એકબીજાને છોડતા નથી.

એવં બ્રહ્મા જગત્પૂર્વો દેવદેવશ્ચતુર્મુખઃ । રજોગુણં સમાશ્રિત્ય સ્ત્રષ્ટ્ટત્વે સ વ્યવસ્થિતઃ॥૪૬.

આ રીતે બ્રહ્મા, જગતના પ્રથમ અને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, ચાર મુખ ધરાવતા, રજોગુણને આધાર બનાવી સર્જન કાર્યમાં સ્થિર છે.

હિરણ્યગર્ભો દેવાદિરનાદિરુપચારતઃ । ભૂપદ્મકર્ણિકાસંસ્થો બ્રહ્માગ્રે સમજાયત॥૪૬.

હિરણ્યગર્ભ, દેવોમાં પ્રથમ, ઉપચારરૂપે અનાદિ ગણાતા, પૃથ્વી પરથી ઉગેલા કમળના ડાંડી પર સ્થિત રહી શરૂઆતમાં જન્મ્યા.

તસ્ય વર્ષશતં ત્વેકં પરમાયુર્મહાત્મનઃ । બ્રહ્મ્યેણૈવ હિ માનેન તસ્ય સંખ્યાં નિબોધ મે॥૪૬.

એ મહાત્મા બ્રહ્માનો આયુષ્ય એક શત વર્ષનું છે; એનું ગણિત બ્રહ્માના પ્રમાણથી મને સાંભળ.

નિમેષૈર્દશભિઃ કાષ્ઠા તથા પઞ્ચભિરુચ્યતે । કલાસ્ત્રિંશચ્ચ વૈ કાષ્ઠા મુહૂર્તં ત્રિંશત્તાઃ કલાઃ॥૪૬.

દસ નિમેષથી એક કાઠા બને છે, પાંચ કાઠાથી એક કલાં બને છે; ત્રીસ કલાંથી એક મુહૂર્ત થાય છે અને ત્રીસ મુહૂર્તથી એક દિવસ-રાત થાય છે.

અહોરાત્રં મુહૂર્તાનાં નૃણાં ત્રિંશત્તુ વૈ સ્મૃતમ્ । અહોરાત્રૈશ્ચ ત્રિંશદ્ભિઃ પક્ષૌ દ્વૌ માસ ઉચ્યતે॥૪૬.

માણસોના દિવસ-રાતમાં ત્રીસ મુહૂર્ત ગણાય છે; એવા ત્રીસ દિવસ-રાતથી બે પખવાડિયા થાય છે, જેને એક મહિનો કહે છે.

તૈઃ ષડ્ભિરયનં વર્ષં દ્વેઽયને દક્ષિણોત્તરે । તદ્દેવાનામહોરાત્રં દિનં તત્રોત્તરાયણમ્॥૪૬.

એવા છ મહિનાથી એક વર્ષ બને છે, જેમાં દક્ષિણાયન અને ઉત્તરાયન બંને આવે છે; દેવતાઓ માટે ઉત્તરાયન એ દિવસ અને દક્ષિણાયન એ રાત ગણાય છે.

દિવ્યૈર્વર્ષસહસ્રૈસ્તુ કૃતત્રેતાદિસંજ્ઞિતમ્ । ચતુર્યુગં દ્વાદશભિસ્તદ્વિભાગં શૃણુષ્વ મે॥૪૬.

કૃત, ત્રેતાદિ નામથી ઓળખાતા ચતુરયુગમાં બાર હજાર દૈવી વર્ષ હોય છે; એનું વિભાજન મને સાંભળ.

ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં કૃતમુચ્યતે । શતાનિ સન્ધ્યા ચત્વારિ સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ॥૪૬.

કૃતયુગના ચાર હજાર વર્ષ ગણાય છે; તેની સંધ્યા ચાર સો વર્ષ ચાલે છે અને પ્રભાત પણ એટલાં જ વર્ષનું હોય છે.

ત્રેતા ત્રીણિ સહસ્રાણિ દિવ્યાબ્દાનાં શતત્રયમ્ । તત્સન્ધ્યા તત્સમા ચૈવ સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ॥૪૬.

ત્રેતાયુગ ત્રણ હજાર વર્ષનું છે; તેની સંધ્યા અને પ્રભાત બંને ત્રણ સો વર્ષ જેટલી હોય છે.

દ્વાપરં દ્વે સહસ્રે તુ વર્ષાણાં દ્વે શતે તથા । તસ્ય સન્ધ્યા સમાખ્યાતા દ્વે શતાબ્દે તદંશકઃ॥૪૬.

દ્વાપરયુગ બે હજાર વર્ષનું છે અને તેની સંધ્યા બે સો વર્ષની ગણાય છે; તેની પ્રભાત પણ બે સો વર્ષની કહેવાય છે.

કલિઃ સહસ્રં દિવ્યાનામબ્દાનાં દ્વિજસત્તમ । સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશકશ્ચૈવ શતકૌ સમુદાહૃતૌ॥૪૬.

કળીયુગ એક હજાર વર્ષનું છે; તેની સંધ્યા અને પ્રભાત બંને એક સો વર્ષની ગણાય છે.

એષા દ્વાધશસાહસ્ત્રી યુગાખ્યા કવિભિઃ કૃતા । એતત્ સહસ્રગુણિતમો બ્રાહ્મ્યમુદાહૃતમ્॥૪૬.

આ રીતે ચારેય યુગ મળીને બાર હજાર વર્ષ થાય છે, જેમ ઋષિોએ ગણતરી કરી છે; એ સંખ્યા હજારથી ગુણીએ તો બ્રહ્માનો એક દિવસ કહેવાય છે.

બ્રહ્મણો દિવસે બ્રહ્મન્ મનવઃ સ્યુશ્ચતુર્દશ । ભવન્તિ ભાગશસ્તેષાં સહસ્રં તદ્વિભજ્યતે॥૪૬.

હે બ્રાહ્મણ, બ્રહ્માના એક દિવસે ચૌદ મનુ થાય છે; એ સમયકાળ એ હજાર વર્ષમાં વહેંચાયેલો છે.

દેવાઃ સપ્તર્ષયઃ સેન્દ્રા મનુસ્તત્સૂનવો નૃપાઃ । મનુના સહ સૃજ્યન્તે સંહ્રિયન્તે ચ પૂર્વવત્॥૪૬.

દેવતાઓ, સાત ઋષિઓ, ઇન્દ્ર, મનુ અને મનુના પુત્રો રાજાઓ — એ બધા મનુ સાથે જ પેદા થાય છે અને પહેલાંની જેમ અંતે વિલીન થાય છે.

ચતુર્યુગાનાં સંખ્યાતા સાધિકા હ્યે કસપ્તતિઃ । મન્વન્તરં તસ્ય સંખ્યાં માનુષાબ્દૈર્નિબોધ મે॥૪૬.

એક મન્વંતરમાં એકાવન અને થોડી વધુ ચાર યુગોની સંખ્યા હોય છે; હવે માનવ વર્ષોમાં મન્વંતરનો સમય હું સમજાવું છું.

ત્રિંશત્કોટ્યસ્તુ સંપૂર્ણાઃ સંખ્યાતાઃ સંખ્યયા દ્વિજ । સત્પષષ્ટિસ્તથાન્યાનિ નિયુતાનિ ચ સંખ્યયા॥૪૬.

પૂર્ણ ગણતરીમાં ત્રીસ કરોડ વર્ષ થાય છે, હે દ્વિજ, અને એમાં છાસઠ વધુ નિયુત પણ ઉમેરાય છે.

વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ કાલોઽયં સાધિકં વિના । એતન્મન્વન્તરં પ્રોક્તં દિવ્યૈર્વર્ષૈર્નિબોધ મે॥૪૬.

અને વીસ હજાર વધુ ઉમેરાય છે, એટલે આ સમય થોડો વધારે થાય છે; આ મન્વંતર કહેવાય છે — હવે એના દૈવી વર્ષોની ગણતરી સાંભળો.

અષ્ટૌ વર્ષસહસ્રાણિ દિવ્યયા સંખ્યયા યુતમ્ । દ્વિપઞ્ચાશત્તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ તુ॥૪૬.

આઠ હજાર દૈવી વર્ષ અને બાવન હજાર વધુ ઉમેરવામાં આવે છે.

ચતુર્દશગુણો હ્યેષ કાલો બ્રહ્મ્યમહઃ સ્મૃતમ્ । તસ્યાન્તે પ્રલયઃ પ્રોક્તો બ્રહ્મન્ નૈમિત્તિકો બુધૈઃ॥૪૬.

આ સમય ચૌદથી ગુણીએ તો બ્રહ્માનો એક દિવસ કહેવાય છે; એના અંતે જ્ઞાનીજનોએ નિમિત્તિક પ્રલય જણાવ્યું છે.

ભૂર્લોકોઽથ ભુવર્લોકઃ સ્વર્લોકશ્ચ વિનાશિનઃ । તથા વિનાશમાયાન્તિ મહર્લોકશ્ચ તિષ્ઠતિ॥૪૬.

ભૂલોક, ભુવર્લોક અને સ્વર્લોક — એ બધા નાશ પામે છે; તેમ છતાં મહર્લોક ટક્યો રહે છે.

તદ્વાસિનોઽપિ તાપેન જનલોકં પ્રયાન્તિ વૈ । એકાર્ણવે ચ ત્રૈલોક્યે બ્રહ્મા સ્વપિતિ વૈ નિશિ॥૪૬.

એ લોકના રહેવાસીઓ પણ તાપથી જનલોકમાં જાય છે; અને ત્રણેય લોક એક જ મહાસાગરથી ઢંકાઈ જાય છે, ત્યારે બ્રહ્મા રાત્રે સુઈ જાય છે.

તત્પ્રમાણૈવ સા રાત્રિસ્તદન્તે સૃજ્યતે પુનઃ । એવન્તુ બ્રહ્મણો વર્ષમેકં વર્ષશતન્તુ તત્॥૪૬.

એ રાત પણ એ જટલી જ લાંબી હોય છે જેટલો દિવસ; એના અંતે ફરી સર્જન થાય છે. આ રીતે બ્રહ્માનો એક વર્ષ બને છે અને આવા સો વર્ષ પણ ગણાય છે.

શતં હિ તસ્ય વર્ષાણાં પરમિત્યભિધીયતે । પઞ્ચાશદ્ભિસ્તથા વર્ષૈઃ પરાર્ધમિતિ કીર્ત્યતે॥૪૬.

એના સો વર્ષને પરમ અવધિ કહેવાય છે; અને પચાસ વર્ષને પરાર્ધ કહે છે.