માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

સ્વાત્મન્યવસ્થિતેવ્યક્તે વિકારે પ્રતિસંહૃતે । પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ચૈવ સાધર્મ્યેણાવતિષ્ઠતઃ॥૪૬.

જ્યારે પ્રગટ અને તેના પરિવર્તનો પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થઈ જાય છે, ત્યારે પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંને પોતાના સ્વભાવમાં રહે છે.

તદા તમશ્ચ સત્ત્વઞ્ચ સમત્વેન વ્યવસ્થિતૌ । અનુદ્રિક્તાવનૂનૌ ચ તત્પ્રોતૌ ચ પરસ્પરમ્॥૪૬.

એ સમયે તમસ અને સત્ત્વ સમતામાં સ્થિર રહે છે, ન વધારે છે, ન ઓછું, અને બંને એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે.

તિલેષુ વા યથા તૈલં ઘૃતં પયસિ વા સ્થિતમ્ । તથા તમસિ સત્ત્વે ચ રજોઽપ્યનુસૃતં સ્થિતમ્॥૪૬.

જેમ તલમાં તેલ અને દૂધમાં ઘી રહેલું હોય છે, તેમ તમસ અને સત્ત્વમાં રાજસ પણ જોડાયેલું રહે છે.

ઉત્પત્તિર્બ્રહ્મણો યાવદાયુષો દ્વિપરાર્ધિકમ્ । તાવદ્દિનં પરેશસ્ય તત્સમા સંયમે નિશા॥૪૬.

બ્રહ્માનો આયુષ્ય જેટલો સમય — બે પરાર્ધ — એટલો સમય પરમેશ્વરનો દિવસ છે; એટલો જ સમય પ્રલયની રાત્રિ છે.

અહર્મુખે પ્રબુદ્ધસ્તુ જગદાદિરનાદિમાન્ । સર્વહેતુરચિન્ત્યાત્મા પરઃ કોઽપ્યપરક્રિયઃ॥૪૬.

દિવસના આરંભે, અનાદિ અને સર્વનું કારણ એવા, અચિંત્ય સ્વરૂપ ધરાવનાર, પરમ અને બીજા કોઈના આધાર વિના ક્રિયા કરનાર ભગવાન જાગે છે.

પ્રકૃતિં પુરુષઞ્ચૈવ પ્રાવિશ્યાશુ જગત્પતિઃ । ક્ષોભયામાસ યોગેન પરેણ પરમેશ્વરઃ॥૪૬.

જગતના સ્વામી પરમેશ્વરએ પ્રકૃતિ અને પુરુષમાં પ્રવેશ કરી, પરમ યોગથી બંનેને તરત જ હલનચલનમાં મૂકી દીધાં.

યથા મદો નવસ્ત્રીણાં યથા વા માધવાનિલઃ । અનુપ્રવિષ્ટઃ ક્ષોભાય તથાસૌ યોગમૂર્તિમાન્॥૪૬.

જે રીતે નવયુવાન સ્ત્રીઓમાં મદ પ્રવેશી તેમને ઉલ્લાસિત કરે છે, અથવા વસંતની પવન પ્રવેશી હલચલ પેદા કરે છે, એ જ રીતે યોગરૂપે તે ભગવાને બંનેને ઉથલપાથલ કર્યા.

પ્રધાને ક્ષોભ્યમાને તુ સ દેવો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ । સમુત્પન્નોઽણ્ડકોષસ્થો યથા તે કથિતં મયા॥૪૬.

પ્રધાનમાં આ રીતે હલચલ થતાં, બ્રહ્મા નામે ઓળખાતા તે દેવ, જેમ મેં તને વર્ણવ્યું તેમ, અંડકોષમાં જન્મ્યા.

સ એવ ક્ષોભકઃ પૂર્વં સ ક્ષોભ્યઃ પ્રકૃતેઃ પતિઃ । સ સઙ્કોચવિકાશાભ્યાં પ્રધાનત્વેઽપિ ચ સ્થિતઃ॥૪૬.

જે પહેલેથી જ હલનચલન કરાવનાર હતા, અને પ્રકૃતિના સ્વામી છે, એ જ ભગવાન સંકોચ અને વિસ્તરણ બંને અવસ્થામાં પણ પ્રધાનરૂપે સ્થિર રહે છે.

અત્પન્નઃ સ જગદ્યોનિરગુણોઽપિ રજોગુણમ્ । ભુઞ્જન્ પ્રવર્તતે સર્ગે બ્રહ્મત્વં સમુપાશ્રિતઃ॥૪૬.

ગુણરહિત હોવા છતાં, જગતના મૂળરૂપ એ ભગવાને રજોગુણ ધારણ કરીને બ્રહ્મા તરીકે સર્જન કાર્યમાં પ્રવૃત્ત થાય છે.

બ્રહ્મત્વે સ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા તતઃ સત્ત્વાતિરેકવાન્ । વિષ્ણુત્વમેત્ય ધર્મેણ કુરુતે પરિપાલનમ્॥૪૬.

બ્રહ્મા રૂપે પ્રજાઓની રચના કર્યા પછી, જ્યારે સત્ત્વગુણ વધે છે, ત્યારે તે વિષ્ણુરૂપે ધર્મથી સંસારનું રક્ષણ કરે છે.

તતસ્તમોગુણોદ્રિક્તો રુદ્રત્વે ચાખિલં જગત્ । ઉપસંહૃત્ય વૈ શેતે ત્રૈલોક્યં ત્રિગુણોઽગુણઃ॥૪૬.

પછી જ્યારે તમોગુણ વધે છે, ત્યારે તે રુદ્રરૂપે આખા જગતને સંહારી, ત્રણેય લોકમાં ત્રિગુણાત્મક હોવા છતાં ગુણાતીત બની આરામ કરે છે.

યથા પ્રાગ્વ્યાપકઃ ક્ષેત્રી પાલકો લાવકસ્તથા । યથા સ સંજ્ઞામાયાતિ બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશકારિણીમ્॥૪૬.

જેમ ખેતરમાં વ્યાપક, રક્ષક કે લણનાર પોતપોતાના નામ ધારણ કરે છે, તેમ એ ભગવાન પણ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ઈશ્વર રૂપે નામ અને કાર્ય ગ્રહણ કરે છે.

બ્રહ્મત્વે સૃજતે લોકાન્ રુદ્રત્વે સંહરત્યપિ । વિષ્ણુત્વે ચાપ્યુદાસીનસ્તિસ્ત્રોઽવસ્થાઃ સ્વયમ્ભુવઃ॥૪૬.

બ્રહ્મા રૂપે તે લોકોની રચના કરે છે, રુદ્ર રૂપે સંહાર કરે છે અને વિષ્ણુ રૂપે નિષ્પક્ષ રહે છે—આ સ્વયંભૂની ત્રણ અવસ્થાઓ છે.

રજો બ્રહ્મા તમો રુદ્રો વિષ્ણુઃ સત્ત્વં જગત્પતિઃ । એત એવ ત્રયો દેવા એત એવ ત્રયો ગુણાઃ॥૪૬.

રજોગુણ એટલે બ્રહ્મા, તમોગુણ એટલે રુદ્ર, સત્ત્વગુણ એટલે વિષ્ણુ—જગતના સ્વામી; આ ત્રણેય દેવતાઓ છે અને આ જ ત્રણ ગુણો છે.

અન્યોન્યમિથુના હ્યેતે અન્યોન્યાશ્રયિણસ્તથા । ક્ષણં વિયોગો નહ્યેષાં ન ત્યજન્તિ પરસ્પરમ્॥૪૬.

આ ત્રણેય પરસ્પર જોડાયેલા અને આધારિત છે; એક ક્ષણ માટે પણ એમાં વિયોગ થતો નથી, અને એ ક્યારેય એકબીજાને છોડતા નથી.

એવં બ્રહ્મા જગત્પૂર્વો દેવદેવશ્ચતુર્મુખઃ । રજોગુણં સમાશ્રિત્ય સ્ત્રષ્ટ્ટત્વે સ વ્યવસ્થિતઃ॥૪૬.

આ રીતે બ્રહ્મા, જગતના પ્રથમ અને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, ચાર મુખ ધરાવતા, રજોગુણને આધાર બનાવી સર્જન કાર્યમાં સ્થિર છે.

હિરણ્યગર્ભો દેવાદિરનાદિરુપચારતઃ । ભૂપદ્મકર્ણિકાસંસ્થો બ્રહ્માગ્રે સમજાયત॥૪૬.

હિરણ્યગર્ભ, દેવોમાં પ્રથમ, ઉપચારરૂપે અનાદિ ગણાતા, પૃથ્વી પરથી ઉગેલા કમળના ડાંડી પર સ્થિત રહી શરૂઆતમાં જન્મ્યા.

તસ્ય વર્ષશતં ત્વેકં પરમાયુર્મહાત્મનઃ । બ્રહ્મ્યેણૈવ હિ માનેન તસ્ય સંખ્યાં નિબોધ મે॥૪૬.

એ મહાત્મા બ્રહ્માનો આયુષ્ય એક શત વર્ષનું છે; એનું ગણિત બ્રહ્માના પ્રમાણથી મને સાંભળ.

નિમેષૈર્દશભિઃ કાષ્ઠા તથા પઞ્ચભિરુચ્યતે । કલાસ્ત્રિંશચ્ચ વૈ કાષ્ઠા મુહૂર્તં ત્રિંશત્તાઃ કલાઃ॥૪૬.

દસ નિમેષથી એક કાઠા બને છે, પાંચ કાઠાથી એક કલાં બને છે; ત્રીસ કલાંથી એક મુહૂર્ત થાય છે અને ત્રીસ મુહૂર્તથી એક દિવસ-રાત થાય છે.

અહોરાત્રં મુહૂર્તાનાં નૃણાં ત્રિંશત્તુ વૈ સ્મૃતમ્ । અહોરાત્રૈશ્ચ ત્રિંશદ્ભિઃ પક્ષૌ દ્વૌ માસ ઉચ્યતે॥૪૬.

માણસોના દિવસ-રાતમાં ત્રીસ મુહૂર્ત ગણાય છે; એવા ત્રીસ દિવસ-રાતથી બે પખવાડિયા થાય છે, જેને એક મહિનો કહે છે.

તૈઃ ષડ્ભિરયનં વર્ષં દ્વેઽયને દક્ષિણોત્તરે । તદ્દેવાનામહોરાત્રં દિનં તત્રોત્તરાયણમ્॥૪૬.

એવા છ મહિનાથી એક વર્ષ બને છે, જેમાં દક્ષિણાયન અને ઉત્તરાયન બંને આવે છે; દેવતાઓ માટે ઉત્તરાયન એ દિવસ અને દક્ષિણાયન એ રાત ગણાય છે.

દિવ્યૈર્વર્ષસહસ્રૈસ્તુ કૃતત્રેતાદિસંજ્ઞિતમ્ । ચતુર્યુગં દ્વાદશભિસ્તદ્વિભાગં શૃણુષ્વ મે॥૪૬.

કૃત, ત્રેતાદિ નામથી ઓળખાતા ચતુરયુગમાં બાર હજાર દૈવી વર્ષ હોય છે; એનું વિભાજન મને સાંભળ.

ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં કૃતમુચ્યતે । શતાનિ સન્ધ્યા ચત્વારિ સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ॥૪૬.

કૃતયુગના ચાર હજાર વર્ષ ગણાય છે; તેની સંધ્યા ચાર સો વર્ષ ચાલે છે અને પ્રભાત પણ એટલાં જ વર્ષનું હોય છે.

ત્રેતા ત્રીણિ સહસ્રાણિ દિવ્યાબ્દાનાં શતત્રયમ્ । તત્સન્ધ્યા તત્સમા ચૈવ સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ॥૪૬.

ત્રેતાયુગ ત્રણ હજાર વર્ષનું છે; તેની સંધ્યા અને પ્રભાત બંને ત્રણ સો વર્ષ જેટલી હોય છે.

દ્વાપરં દ્વે સહસ્રે તુ વર્ષાણાં દ્વે શતે તથા । તસ્ય સન્ધ્યા સમાખ્યાતા દ્વે શતાબ્દે તદંશકઃ॥૪૬.

દ્વાપરયુગ બે હજાર વર્ષનું છે અને તેની સંધ્યા બે સો વર્ષની ગણાય છે; તેની પ્રભાત પણ બે સો વર્ષની કહેવાય છે.

કલિઃ સહસ્રં દિવ્યાનામબ્દાનાં દ્વિજસત્તમ । સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશકશ્ચૈવ શતકૌ સમુદાહૃતૌ॥૪૬.

કળીયુગ એક હજાર વર્ષનું છે; તેની સંધ્યા અને પ્રભાત બંને એક સો વર્ષની ગણાય છે.

એષા દ્વાધશસાહસ્ત્રી યુગાખ્યા કવિભિઃ કૃતા । એતત્ સહસ્રગુણિતમો બ્રાહ્મ્યમુદાહૃતમ્॥૪૬.

આ રીતે ચારેય યુગ મળીને બાર હજાર વર્ષ થાય છે, જેમ ઋષિોએ ગણતરી કરી છે; એ સંખ્યા હજારથી ગુણીએ તો બ્રહ્માનો એક દિવસ કહેવાય છે.

બ્રહ્મણો દિવસે બ્રહ્મન્ મનવઃ સ્યુશ્ચતુર્દશ । ભવન્તિ ભાગશસ્તેષાં સહસ્રં તદ્વિભજ્યતે॥૪૬.

હે બ્રાહ્મણ, બ્રહ્માના એક દિવસે ચૌદ મનુ થાય છે; એ સમયકાળ એ હજાર વર્ષમાં વહેંચાયેલો છે.