માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

બ્રહ્મા સ્વયમ્ભૂર્ભગવાન્ હસ્તસિદ્ધિઞ્ચ કર્મજામ્ । તતઃ પ્રભૃત્યથૌષધ્યઃ કૃષ્ટપચ્યાસ્તુ જજ્ઞિરે॥૪૯.

બ્રહ્મા, સ્વયંભૂ ભગવાને, હાથથી કામ કરવાની સિદ્ધિ સ્થાપી. ત્યારથી ખેતીવાળી ઔષધિઓ ઉગવા લાગી.

સંસિદ્ધાયાન્તુ વાર્તાયાં તતસ્તાસાં સ્વયં પ્રભુઃ । મર્યાદાં સ્થાપયામાસ યથાન્યાયં યથાગુણમ્॥૪૯.

જ્યારે કૃષિ પૂર્ણ રીતે વિકસિત થઈ, ત્યારે ભગવાને જાતે જ દરેક માટે યોગ્ય મર્યાદા અને નિયમ ગોઠવ્યા, ન્યાય અને ગુણ પ્રમાણે.

વર્ણાનામાશ્રમાણાઞ્ચ ધર્માન્ ધર્મભૃતાંવર । લોકાનાં સર્વવર્ણાનાં સમ્યગ્ધર્માર્થપાલિનામ્॥૪૯.

હે ધર્મનિષ્ઠ શ્રેષ્ઠ, તેમણે બધા વર્ણો અને આશ્રમોના ધર્મો, તથા સર્વ લોક અને સર્વ વર્ણના ધર્મ અને અર્થને સાચવનાર લોકો માટે નિયમો સ્થાપ્યા.

પ્રાજાપત્યં બ્રાહ્મણાનાં સ્મૃતં સ્થાનં ક્રિયાવતામ્ । સ્થાનમૈન્દ્રં ક્ષત્રિયાણાં સંગ્રામેષ્વપલાયિનામ્॥૪૯.

કર્મમાં લાગેલા બ્રાહ્મણોનું સ્થાન પ્રજાપત્ય કહેવાય છે. યુદ્ધમાં ન ભાગનાર ક્ષત્રિયોનું સ્થાન ઇન્દ્રનું કહેવાય છે.

વૈશ્યાનાં મારુતં સ્થાનં સ્વધર્મમનુવર્તતામ્ । ગાન્ધર્વં શૂદ્રજાતીનાં પરિચર્યાનુવર્તતામ્॥૪૯.

પોતાનો ધર્મ પાળતા વૈશ્યોનું સ્થાન મારુત છે. સેવા કરતા શૂદ્ર જાતિઓનું સ્થાન ગાંધર્વ કહેવાય છે.

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણામૃષીણામૂર્ધ્વરેતસામ્ । સ્મૃતં તેષાન્તુ યત્ સ્થાનં તદેવ ગુરુવાસિનામ્॥૪૯.

અઠ્ઠાવન હજાર ઊર્ધ્વરેતસ ઋષિઓનું જે સ્થાન કહેવાય છે, એ જ ગુરુ સાથે રહેતા લોકોનું પણ છે.

સપ્તર્ષોણાન્તુ યત્ સ્થાનં સ્મૃતં તદ્વૈ વનૌકસામ્ । પ્રાજાપત્યં ગૃહસ્થાનાં ન્યાસિનાં બ્રહ્મણઃ ક્ષયમ્ । યોગિનામમૃતં સ્થાનમિતિ વૈ સ્થાનકલ્પના॥૪૯.

સપ્તર્ષિઓનું જે સ્થાન કહેવાય છે, એ જ વનવાસીઓનું છે. ગૃહસ્થો માટે પ્રજાપત્ય, સંન્યાસીઓ માટે બ્રહ્મનું નિવાસસ્થાન અને યોગીઓ માટે અમર સ્થાન છે — આવું સ્થાનનું વિભાજન છે.

46(43) ષટ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ક્રૌષ્ટુકિરુવાચ ભગવંસ્ત્વણ્ડસમ્ભૂતિર્યથાવત્ કથિતા મમ । બ્રહ્માણ્ડે બ્રહ્મણો જન્મ તથા ચોક્તં મહાત્મનઃ॥૪૬.

કૌષ્ટુકીએ કહ્યું: ભગવાન, તમે મને અંડના ઉત્પત્તિ વિશે અને બ્રહ્માંડમાં મહાત્મા બ્રહ્માના જન્મ વિશે વિગતે કહ્યુ છે.

એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું ત્વત્તો ભૃગુકુલોદ્ભવ । યદાન સૃષ્ટિર્ભૂતાનામસ્તિ કિન્નુ ન ચાસ્તિ વા । કાલે વૈ પ્રલયસ્યાન્તે સર્વસ્મિન્નુપસંહૃતે॥૪૬.

હું આ જાણવું ઈચ્છું છું, હે ભૃગુકુલમાં જન્મેલા: પ્રલયના અંતે, જ્યારે બધું સંહરાય જાય છે, ત્યારે ભૂતોની સર્જના રહે છે કે નહીં?

માર્કણ્ડેય ઉવાચ યદા તુ પ્રકૃતૌ યાતિ લયં વિશ્વમિદં જગત્ । તદોચ્યતે પ્રાકૃતોઽયં વિદ્વદ્ભિઃ પ્રતિસઞ્ચરઃ॥૪૬.

માર્કંડેયએ કહ્યું: જ્યારે આ આખું જગત પ્રકૃતિમાં લીન થઈ જાય છે, ત્યારે વિદ્વાનો તેને પ્રાકૃતિક પ્રલય કહે છે.

સ્વાત્મન્યવસ્થિતેવ્યક્તે વિકારે પ્રતિસંહૃતે । પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ચૈવ સાધર્મ્યેણાવતિષ્ઠતઃ॥૪૬.

જ્યારે પ્રગટ અને તેના પરિવર્તનો પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થઈ જાય છે, ત્યારે પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંને પોતાના સ્વભાવમાં રહે છે.

તદા તમશ્ચ સત્ત્વઞ્ચ સમત્વેન વ્યવસ્થિતૌ । અનુદ્રિક્તાવનૂનૌ ચ તત્પ્રોતૌ ચ પરસ્પરમ્॥૪૬.

એ સમયે તમસ અને સત્ત્વ સમતામાં સ્થિર રહે છે, ન વધારે છે, ન ઓછું, અને બંને એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે.

તિલેષુ વા યથા તૈલં ઘૃતં પયસિ વા સ્થિતમ્ । તથા તમસિ સત્ત્વે ચ રજોઽપ્યનુસૃતં સ્થિતમ્॥૪૬.

જેમ તલમાં તેલ અને દૂધમાં ઘી રહેલું હોય છે, તેમ તમસ અને સત્ત્વમાં રાજસ પણ જોડાયેલું રહે છે.

ઉત્પત્તિર્બ્રહ્મણો યાવદાયુષો દ્વિપરાર્ધિકમ્ । તાવદ્દિનં પરેશસ્ય તત્સમા સંયમે નિશા॥૪૬.

બ્રહ્માનો આયુષ્ય જેટલો સમય — બે પરાર્ધ — એટલો સમય પરમેશ્વરનો દિવસ છે; એટલો જ સમય પ્રલયની રાત્રિ છે.

અહર્મુખે પ્રબુદ્ધસ્તુ જગદાદિરનાદિમાન્ । સર્વહેતુરચિન્ત્યાત્મા પરઃ કોઽપ્યપરક્રિયઃ॥૪૬.

દિવસના આરંભે, અનાદિ અને સર્વનું કારણ એવા, અચિંત્ય સ્વરૂપ ધરાવનાર, પરમ અને બીજા કોઈના આધાર વિના ક્રિયા કરનાર ભગવાન જાગે છે.

પ્રકૃતિં પુરુષઞ્ચૈવ પ્રાવિશ્યાશુ જગત્પતિઃ । ક્ષોભયામાસ યોગેન પરેણ પરમેશ્વરઃ॥૪૬.

જગતના સ્વામી પરમેશ્વરએ પ્રકૃતિ અને પુરુષમાં પ્રવેશ કરી, પરમ યોગથી બંનેને તરત જ હલનચલનમાં મૂકી દીધાં.

યથા મદો નવસ્ત્રીણાં યથા વા માધવાનિલઃ । અનુપ્રવિષ્ટઃ ક્ષોભાય તથાસૌ યોગમૂર્તિમાન્॥૪૬.

જે રીતે નવયુવાન સ્ત્રીઓમાં મદ પ્રવેશી તેમને ઉલ્લાસિત કરે છે, અથવા વસંતની પવન પ્રવેશી હલચલ પેદા કરે છે, એ જ રીતે યોગરૂપે તે ભગવાને બંનેને ઉથલપાથલ કર્યા.

પ્રધાને ક્ષોભ્યમાને તુ સ દેવો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ । સમુત્પન્નોઽણ્ડકોષસ્થો યથા તે કથિતં મયા॥૪૬.

પ્રધાનમાં આ રીતે હલચલ થતાં, બ્રહ્મા નામે ઓળખાતા તે દેવ, જેમ મેં તને વર્ણવ્યું તેમ, અંડકોષમાં જન્મ્યા.

સ એવ ક્ષોભકઃ પૂર્વં સ ક્ષોભ્યઃ પ્રકૃતેઃ પતિઃ । સ સઙ્કોચવિકાશાભ્યાં પ્રધાનત્વેઽપિ ચ સ્થિતઃ॥૪૬.

જે પહેલેથી જ હલનચલન કરાવનાર હતા, અને પ્રકૃતિના સ્વામી છે, એ જ ભગવાન સંકોચ અને વિસ્તરણ બંને અવસ્થામાં પણ પ્રધાનરૂપે સ્થિર રહે છે.

અત્પન્નઃ સ જગદ્યોનિરગુણોઽપિ રજોગુણમ્ । ભુઞ્જન્ પ્રવર્તતે સર્ગે બ્રહ્મત્વં સમુપાશ્રિતઃ॥૪૬.

ગુણરહિત હોવા છતાં, જગતના મૂળરૂપ એ ભગવાને રજોગુણ ધારણ કરીને બ્રહ્મા તરીકે સર્જન કાર્યમાં પ્રવૃત્ત થાય છે.

બ્રહ્મત્વે સ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા તતઃ સત્ત્વાતિરેકવાન્ । વિષ્ણુત્વમેત્ય ધર્મેણ કુરુતે પરિપાલનમ્॥૪૬.

બ્રહ્મા રૂપે પ્રજાઓની રચના કર્યા પછી, જ્યારે સત્ત્વગુણ વધે છે, ત્યારે તે વિષ્ણુરૂપે ધર્મથી સંસારનું રક્ષણ કરે છે.

તતસ્તમોગુણોદ્રિક્તો રુદ્રત્વે ચાખિલં જગત્ । ઉપસંહૃત્ય વૈ શેતે ત્રૈલોક્યં ત્રિગુણોઽગુણઃ॥૪૬.

પછી જ્યારે તમોગુણ વધે છે, ત્યારે તે રુદ્રરૂપે આખા જગતને સંહારી, ત્રણેય લોકમાં ત્રિગુણાત્મક હોવા છતાં ગુણાતીત બની આરામ કરે છે.

યથા પ્રાગ્વ્યાપકઃ ક્ષેત્રી પાલકો લાવકસ્તથા । યથા સ સંજ્ઞામાયાતિ બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશકારિણીમ્॥૪૬.

જેમ ખેતરમાં વ્યાપક, રક્ષક કે લણનાર પોતપોતાના નામ ધારણ કરે છે, તેમ એ ભગવાન પણ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ઈશ્વર રૂપે નામ અને કાર્ય ગ્રહણ કરે છે.

બ્રહ્મત્વે સૃજતે લોકાન્ રુદ્રત્વે સંહરત્યપિ । વિષ્ણુત્વે ચાપ્યુદાસીનસ્તિસ્ત્રોઽવસ્થાઃ સ્વયમ્ભુવઃ॥૪૬.

બ્રહ્મા રૂપે તે લોકોની રચના કરે છે, રુદ્ર રૂપે સંહાર કરે છે અને વિષ્ણુ રૂપે નિષ્પક્ષ રહે છે—આ સ્વયંભૂની ત્રણ અવસ્થાઓ છે.

રજો બ્રહ્મા તમો રુદ્રો વિષ્ણુઃ સત્ત્વં જગત્પતિઃ । એત એવ ત્રયો દેવા એત એવ ત્રયો ગુણાઃ॥૪૬.

રજોગુણ એટલે બ્રહ્મા, તમોગુણ એટલે રુદ્ર, સત્ત્વગુણ એટલે વિષ્ણુ—જગતના સ્વામી; આ ત્રણેય દેવતાઓ છે અને આ જ ત્રણ ગુણો છે.

અન્યોન્યમિથુના હ્યેતે અન્યોન્યાશ્રયિણસ્તથા । ક્ષણં વિયોગો નહ્યેષાં ન ત્યજન્તિ પરસ્પરમ્॥૪૬.

આ ત્રણેય પરસ્પર જોડાયેલા અને આધારિત છે; એક ક્ષણ માટે પણ એમાં વિયોગ થતો નથી, અને એ ક્યારેય એકબીજાને છોડતા નથી.

એવં બ્રહ્મા જગત્પૂર્વો દેવદેવશ્ચતુર્મુખઃ । રજોગુણં સમાશ્રિત્ય સ્ત્રષ્ટ્ટત્વે સ વ્યવસ્થિતઃ॥૪૬.

આ રીતે બ્રહ્મા, જગતના પ્રથમ અને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, ચાર મુખ ધરાવતા, રજોગુણને આધાર બનાવી સર્જન કાર્યમાં સ્થિર છે.

હિરણ્યગર્ભો દેવાદિરનાદિરુપચારતઃ । ભૂપદ્મકર્ણિકાસંસ્થો બ્રહ્માગ્રે સમજાયત॥૪૬.

હિરણ્યગર્ભ, દેવોમાં પ્રથમ, ઉપચારરૂપે અનાદિ ગણાતા, પૃથ્વી પરથી ઉગેલા કમળના ડાંડી પર સ્થિત રહી શરૂઆતમાં જન્મ્યા.

તસ્ય વર્ષશતં ત્વેકં પરમાયુર્મહાત્મનઃ । બ્રહ્મ્યેણૈવ હિ માનેન તસ્ય સંખ્યાં નિબોધ મે॥૪૬.

એ મહાત્મા બ્રહ્માનો આયુષ્ય એક શત વર્ષનું છે; એનું ગણિત બ્રહ્માના પ્રમાણથી મને સાંભળ.