માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

યોજનાર્ધાર્ધવિષ્કમ્ભમષ્ટભાગાયતં પુરમ્ । પ્રાગુદક્પ્રવણં શસ્તં શુદ્ધવંશબહિર્ગમમ્॥૪૯.

શહેરનું વ્યાસ અડધા યોજન જેટલું, અને લંબાઈના આઠમા ભાગ જેટલું પહોળું હોવું જોઈએ; પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ ઢાળવાળું અને શુદ્ધ વાંસના પ્રવેશદ્વારવાળું હોવું જોઈએ.

તદર્ધેન તથા ખેટં તત્પાદેન ચ કર્વટમ્ । ન્યૂનં દ્રોણીમુખં તસ્માદન્તભાગેન ચોચ્યતે॥૪૯.

કેઠાનું કદ એ શહેરી માપનું અડધું છે, કારવટક એ તેનો ચોથો ભાગ છે, અને ડોળ જેવું વસવાટ એ એથી પણ ઓછું છે, જે અંતના ભાગથી માપવામાં આવે છે.

પ્રાકારપરિખાહીનાં પુરં ખર્વટમુચ્યતે । શાખાનગરકઞ્ચાન્યન્મન્ત્રિસામન્તભુક્તિમત્॥૪૯.

જે શહેરી કે કારવટકમાં દીવાલ કે ખાડીઓ નથી, તેને ખર્વટક કહે છે; મંત્રીઓ, સામંતો અને જમીનવાળાઓ વસે છે તેવા શાખા ગામ પણ અલગ પ્રકારના છે.

તથા શૂદ્રજનપ્રાયાઃ સ્વસમૃદ્ધિકૃષીબલાઃ । ક્ષેત્રોપભોગ્યભૂમધ્યે વસતિર્ગ્રામસંજ્ઞિતા॥૪૯.

જે વસાહતોમાં મુખ્યત્વે શૂદ્રો રહે છે, પોતાની મહેનતથી સુખી અને ખેતીમાં નિપુણ હોય છે, અને ખેતીલાયક જમીનમાં વસે છે, તેને ગામ કહેવાય છે.

અન્યસ્માન્નગરાદેર્યા કાર્યમુદ્દિશ્ય માનવૈઃ । ક્રિયતે વસતિઃ સા વૈ વિજ્ઞેયા વસતિર્નરૈઃ॥૪૯.

શહેર વગેરે સિવાય, જે કોઈ પણ ખાસ હેતુ માટે મનુષ્યોએ વસાવેલી વસાહત હોય, તેને મનુષ્યો વસવાટ તરીકે ઓળખે છે.

દુષ્ટપ્રાયો વિના ક્ષેત્રૈઃ પરભૂમિચરો બલી । ગ્રામ એવ દ્રમીસંજ્ઞો રાજવલ્લભસંશ્રયઃ॥૪૯.

જે વસાહતને ડ્રમી કહે છે, તે મોટેભાગે દુષ્ટ લોકોની હોય છે, જેમાં ખેતરો નથી, અને શક્તિશાળી લોકો વિદેશી જમીન પર વસે છે; એ રાજાના પ્રિયજનોનાં આશ્રયસ્થાન હોય છે.

શકટારૂઢભાણ્ડૈશ્ચ ગોપાલૈર્વિપણં વિના । ગોસમૂહૈસ્તથા ઘોષો યત્રેચ્છાભૂમિકેતનઃ॥૪૯.

જે સ્થળે ગોપાલો પોતાની સામાન ગાડાં પર લાદીને, બજાર વિના, ગાયોના ટોળા સાથે, જ્યાં મન થાય ત્યાં વસે છે, તેને ઘોષ કહે છે.

ત એવં નગરાદીંસ્તુ કૃત્વા વાસાર્થમાત્મનઃ । નિકેતનાનિ દ્વન્દ્વાનાં ચક્રુરાવસથાય વૈ॥૪૯.

આ રીતે, પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવવા માટે શહેર વગેરે ઊભાં કર્યા પછી, તેમણે બે-બે કુટુંબો માટે પણ રહેઠાણો બનાવ્યાં.

ગૃહાકારા યથા પૂર્વં તેષામાસન્નહીરુહાઃ । તથા સંસ્મૃત્ય તત્સર્વં ચક્રુર્વેશ્માનિ તાઃ પ્રજાઃ॥૪૯.

પહેલાની જેમ, તેમના ઘરો વૃક્ષોની નજીક બનાવવામાં આવ્યા; આ બધું યાદ રાખીને એ લોકો એ પ્રમાણે પોતાનાં ઘર ઊભાં કરતા.

વૃક્ષસ્યૈવઙ્ગતાઃ શાખાસ્તથૈવઞ્ચાપરી ગતાઃ । નતાશ્ચૈવોન્નતાશ્ચૈવ તદ્વચ્છાખાઃ પ્રચક્રિરે॥૪૯.

જેમ વૃક્ષની ડાળીઓ વિવિધ દિશામાં ફેલાયેલી હોય છે, કેટલીક નીચે તરફ અને કેટલીક ઉપર તરફ, તેમ જ અહીં પણ ડાળીઓ એ રીતે વર્ણવાઈ હતી.

યાઃ શાખાઃ કલ્પવૃક્ષાણાં પૂર્વમાસન્ દ્વિજોત્તમ । તા એવ શાખા ગેહાનાં શાલાત્વં તેન તાસુ તત્॥૪૯.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જે ડાળીઓ પહેલાં કલ્પવૃક્ષોની હતી, એ જ પછી ઘરોની ડાળીઓ બની, તેથી એમાં લાકડાનું સ્વરૂપ આવ્યું.

કૃત્વા દ્વન્દ્વોપઘાતન્તે વાર્તોપાયમચિન્તયન્ । નષ્ટેષુ મધુના સાર્ધં કલ્પવૃક્ષેષ્વશેષતઃ॥૪૯.

પછી બંનેએ એકબીજાને નુકસાન પહોંચાડ્યા પછી, જીવિકા માટે શું કરવું એ વિચારવા લાગ્યા, કારણ કે મધ નાશ પામતાં કલ્પવૃક્ષો પણ સંપૂર્ણ રૂપે નષ્ટ થઈ ગયા હતા.

વિષાદવ્યાકુલાસ્તા વૈ પ્રજાસ્તૃષ્ણાક્ષુધાર્દિતાઃ । તતઃ પ્રાદુર્બભૌ તાસાં સિદ્ધિસ્ત્રેતામુખે તદા॥૪૯.

એ લોકો દુઃખથી વ્યાકુળ અને ઉદાસ થઈ ગયા, તરસ અને ભૂખે પીડાતા હતા; ત્યારે ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં તેમને માટે સફળતા પ્રગટ થઈ.

વાર્તાસ્વસાધિતા હ્યન્યા વૃષ્ટિસ્તાસાં નિકામતઃ । તાસાં વૃષ્ટ્યુદકાનીહ યાનિ નિમ્નગતાનિ વૈ॥૪૯.

જ્યારે અન્ય જીવનોપાય નિષ્ફળ ગયા, ત્યારે તેમને માટે પૂરતી વરસાદ આવી; એ વરસાદથી નીચાણવાળા સ્થળોએ પાણી ભેગાં થયા.

વૃષ્ટ્યાવરુદ્ધૈરભવત્ સ્ત્રોતઃ ખાતાનિ નિમ્નગાઃ । યે પુરસ્તાદપાં સ્તોકા આપન્નાઃ પૃથિવીતલે॥૪૯.

વરસાદથી વહેતા પ્રવાહો અટકી ગયા અને નીચાણવાળા ખાડાઓમાં પાણી ભરાયા; પહેલાં જે થોડું પાણી જમીન પર પહોંચતું હતું, તે હવે ત્યાં એકઠું થયું.

તતો ભૂમેશ્ચ સંયોગાદોષધ્યસ્તાસ્તદા ભવન્ । અફાલકૃષ્ટાશ્ચાનુપ્તા ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચતુર્દશ॥૪૯.

પછી ધરતીના સંયોગથી વનસ્પતિઓ ઉગવા લાગી; ચૌદ પ્રકારની ખેતીવાડી અને જંગલની વનસ્પતિઓ બીના વાવ્યા કે ખેડ્યા ઉગતી ગઈ.

ઋતુપુષ્પફલાશ્ચૈવ વૃક્ષા ગુલ્માશ્ચ જજ્ઞિરે । પ્રાદુર્ભાવસ્તુ ત્રેતાયામાદ્યોઽયમૌષધસ્ય તુ॥૪૯.

મૌસમ પ્રમાણે ફૂલ અને ફળ આપતા વૃક્ષો અને ઝાડીઓ ઉગવા લાગી; અને ત્રેતાયુગમાં ઔષધિઓનો આ પહેલો પ્રાગટ્ય હતો.

તેનૌષધેન વર્તન્તે પ્રજાસ્ત્રેતાયુગે મુને । રાગલોભૌ સમાસાદ્ય પ્રજાશ્ચાકસ્મિકૌ તદા॥૪૯.

એ ઔષધિઓના આધારથી લોકો ત્રેતાયુગમાં જીવતા હતા, હે મુનિ; પણ પછી અચાનક જ તેમને માંહે લાલચ અને ઇચ્છા ઉત્પન્ન થઈ.

તતસ્તાઃ પર્યગ્વહ્ણન્ત નદીક્ષેત્રાણિ પર્વતાન્ । વૃક્ષગુલ્મૌષધીશ્ચૈવમાત્મન્યાયાદ્યથાબલમ્॥૪૯.

એ કારણે દરેકે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે નદીઓ, ખેતરો, પર્વતો, વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને ઔષધિઓ પોતાના માટે લઈ લીધી.

તેન દોષેણ તા નેશુરૌષધ્યો મિષતાં દ્વિજ । અગ્રસદ્ ભૂર્યુગપત્તાસ્તદૌષધ્યો મહામતે॥૪૯.

એ દોષથી, હે દ્વિજ, ઔષધિઓ સારી રીતે ઉગી શકી નહીં; ઘણી ઔષધિઓ એકસાથે નાશ પામી ગઈ, હે મહામતિ.

પુનસ્તાસુ પ્રણષ્ટાસુ વિભ્રાન્તાસ્તાઃ પુનઃ પ્રજાઃ । બ્રહ્માણં શરણં જગ્મુઃ ક્ષુધાર્તાઃ પરમેષ્ઠિનમ્॥૪૯.

પછી એ ઔષધિઓ ફરીથી નાશ પામતાં, લોકો ભટકી ગયા અને ભૂખથી પીડાઈને પરમેશ્વર બ્રહ્માના આશ્રયે ગયા.

સ ચાપિ તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા તદા ગ્રસ્તાં વસુન્ધરામ્ । વત્સં કૃત્વા સુમેરુન્તુ દુદોહ ભગવાન્ વિભુઃ॥૪૯.

અને તેમણે પરિસ્થિતિને સાચી રીતે સમજીને, જ્યારે ધરતી સર્વત્ર ખાઈ લેવામાં આવી હતી, ત્યારે ભગવાને સુમેરુ પર્વતને વાછરડું બનાવી ધરતીનું દુધ દોહ્યું.

દુગ્ધેયં ગૌસ્તદા તેન શસ્યાનિ પૃથિવીતલે । જજ્ઞિરે તાનિ બીજાનિ ગ્રામ્યારણ્યાસ્તુ તાઃ પુનઃ॥૪૯.

એ રીતે ભગવાને ધરતીનું દુધ દોહતાં, જમીન પર અનાજ ઉપજ્યું; એ બીજ ફરીથી ખેતીવાડી અને જંગલમાં ઉગવા લાગ્યાં.

ઓષધ્યઃ ફલપાકાન્તા ગણાઃ સપ્તદશા સ્મૃતાઃ । વ્રીહયશ્ચ યવાશ્ચૈવ ગોધૂમા અણવસ્તિલાઃ॥૪૯.

ફળ પકવતી ઔષધિઓના જૂથો સત્તર ગણાય છે; તેમાં ચોખા, જૌ, ઘઉં, બાજરી અને તલ આવે છે.

પ્રિયઙ્ગવો હ્યુદારાશ્ચ કોરદૂષાઃ સચીનકાઃ । માષા મુદ્ગા મસૂરાશ્ચ નિષ્પાવાઃ સકુલત્થકાઃ॥૪૯.

પ્રિયંગુ, ઉદારા, કોરદૂષા અને ચીનક; તેમજ માશ, મુગ, મસૂર, નિષ્પાવ અને કુલથ પણ તેમાં સમાવાયા છે.

આઢકાશ્ચણકાશ્ચૈવ ગણાઃ સપ્તદશ સ્મૃતાઃ । ઇત્યેતા ઓષધીનાન્તુ ગ્રામ્યાણાં જાતયઃ પુરા॥૪૯.

આઢક અને ચણાના જૂથો પણ સત્તર ગણાય છે; આ રીતે આ પ્રાચીન સમયમાં ખેતીવાડીની ઔષધિઓની જાતિઓ હતી.

ઓષધ્યો જજ્ઞિયાશ્ચૈવ ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચતુર્દશ । વ્રીહયશ્ચ યવાશ્ચૈવ ગોધૂમા અણવસ્તિલાઃ॥૪૯.

કેળવણી અને જંગલની ચૌદ પ્રકારની ઔષધિઓ ઉપજી; ચોખા, જૌ, ઘઉં, બાજરી અને તલ પણ તેમાં હતા.

પ્રિયઙ્ગુસપ્તમા હ્યેતે અષ્ટમાસ્તુ કુલત્થકાઃ । શ્યામાકાસ્ત્વથ નીવારા યત્તિલા સગવેધુકાઃ॥૪૯.

પ્રિયંગુ સાતમું છે અને કુલઠો આઠમો છે. પછી શ્યામાક, નીવાર, જાઉ, તિલ અને ગવેધુકા આવે છે.

કુરુવિન્દા મર્કટકાસ્તથા વેણુયવાશ્ચ યે । ગ્રામ્યારણ્યાઃ સ્મૃતા હ્યેતા ઓષધ્યશ્ચ ચતુર્દશ॥૪૯.

કુરુવિંદ, મરકટક અને વેણુયવ પણ છે. આ ચૌદે ખેતીવાડી અને જંગલની ઔષધિઓ ગણાય છે.