માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

કોષ્ઠાગારં ચ કોષં ચ યચ્ચાન્યદ્વિદ્યતે તવ । વિના ભાર્યાં ચ પુત્રં ચ શરીરં ચ તવાનઘ॥૭.

તમારા ભંડાર અને ખજાના સહિત, અને તમારી પાસે જે કંઈ છે—પત્ની, પુત્ર અને શરીર સિવાય, હે નિર્દોષ.

ધર્મં ચ સર્વધર્મજ્ઞ યો યાન્તમનુગચ્છતિ । બહુના વા કિમુક્તેન સર્વમેતત્ પ્રદીયતામ્॥૭.

અને ધર્મ પણ, હે સર્વધર્મ જાણનારા, જે વિદાય લેતા સાથે જાય છે. વધુ શું કહું? આ બધું આપો.

; પક્ષિણ ઊચુઃ પ્રહૃષ્ટેનૈવ મનસા સોઽવિકારમુખો નૃપઃ । તસ્યર્ષેર્વચનં શ્રુત્વા તથેત્યાહ કૃતાઞ્જલિઃ॥૭.

પંખીઓએ કહ્યું: રાજાએ આનંદિત મન અને સ્થિર ચહેરા સાથે ઋષિના શબ્દો સાંભળી, હાથ જોડીને 'જેમ કહ્યું તેમ' કહ્યું.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ સર્વસ્વં યદિ મે દત્તં રાજ્યમુર્વો બલં ધનમ્ । પ્રભુત્વં કસ્ય રાજર્ષે રાજ્યસ્થે તાપસે મયિ॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: જો તમે મને બધું—રાજ્ય, જમીન, શક્તિ, ધન—આપ્યું છે, તો હે રાજર્ષિ, જ્યારે તપસ્વી રાજ્યમાં હોય ત્યારે અધિકાર કોનો રહે છે?

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ યસ્મિન્નપિ મયા કાલે બ્રાહ્મન્ દત્તા વસુન્ધરા । તસ્મિન્નપિ ભવાન્ સ્વામી કિમુતાદ્ય મહીપતિઃ॥૭.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: જ્યારે પણ મેં બ્રાહ્મણને જમીન આપી છે, ત્યારે પણ તમે એના સ્વામી હતા; તો હવે તો તમે મહારાજ વધુ જ સ્વામી છો.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ યદિ રાજંસ્ત્વયા દત્તા મમ સર્વા વસુન્ધરા । યત્ર મે વિષયે સ્વામ્યં તસ્માન્નિષ્ક્રાન્તુમર્હસિ॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: જો તમે મને આખી ધરતી આપી છે, હે રાજા, તો જ્યાં જ્યાં મારા અધિકાર છે, ત્યાંથી તારે દૂર જવું જોઈએ.

શ્રોણીસૂત્રાદિસકલં મુક્ત્વા ભૂષણસંગ્રહમ્ । તરુવલ્કલમાબધ્ય સહ પત્ન્યા સુતેન ચ॥૭.

કમરપટ્ટા અને દોરા સહિતના બધા આભૂષણો છોડી, તેણે પત્ની અને પુત્ર સાથે વૃક્ષછાલાના વસ્ત્ર પહેરી લીધા.

; પક્ષિણ ઊચુઃ તથેતિ ચોક્ત્વા કૃત્વા ચ રાજા ગન્તું પ્રચક્રમે । સ્વપત્ન્યા શૈવ્યયા સાર્ધં બાલકેનાત્મજેન ચ॥૭.

પંખીઓએ કહ્યું: 'જેમ કહ્યું તેમ' કહીને અને તેમ કરીને, રાજા પોતાની પત્ની શૈવ્યા અને નાના પુત્ર સાથે જવા લાગ્યા.

વ્રજતઃ સ તતો રુદ્ધ્વા પન્થાનં પ્રાહ તં નૃપમ્ । ક્વ યાસ્યસીત્યદત્ત્વા મે દક્ષિણાં રાજસૂયિકીમ્॥૭.

જ્યારે તે જતો હતો ત્યારે કોઈએ રસ્તો અટકાવીને રાજાને કહ્યું: દક્ષિણ આપ્યા વિના, હે રાજા, તું ક્યાં જાય છે?

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ ભગવન્ રાજ્યમેતત્ તે દત્તં નિહતકણ્ટકમ્ । અવશિષ્ટમિદં બ્રહ્મન્નદ્ય દેહત્રયં મમ॥૭.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: ભગવાન, હવે રાજય તો આપને આપી દીધું છે, બધાં વિઘ્નો દૂર કરી દીધાં છે. હવે, બ્રાહ્મણ, મારી પાસે ફક્ત આ ત્રણ દેહ જ બાકી રહ્યા છે.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ તથાપિ ખલુ દાતવ્યા ત્વયા મે યજ્ઞદક્ષિણા । વિશેષતો બ્રાહ્મણાનં હન્ત્યદત્તં પ્રતિશ્રુતમ્॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: છતાં પણ, તું મને યજ્ઞનીSouth દક્ષિણા આપવી જ પડશે. ખાસ કરીને, જો દક્ષિણા આપવામાં ન આવે તો બ્રાહ્મણોને નુકસાન થાય છે, એવું વચન આપ્યું છે.

યાવત્ તોષો રાજસૂયે બ્રાહ્મણાનાં તભવેન્નૃપ । તાવદેવ તુ દાતવ્યા દક્ષિણા રાજસૂયિકી॥૭.

જ્યાં સુધી રાજસૂય યજ્ઞમાં બ્રાહ્મણો સંતોષ પામે, ત્યાં સુધી રાજસૂયની દક્ષિણા આપવી ફરજિયાત છે, રાજા.

પ્રતિશ્રુત્ય ચ દાતવ્યં યોદ્ધવ્યં ચાતતાયિભિઃ । રક્ષિતવ્યાસ્તથા ચાર્તાસ્ત્વયૈવ પ્રાક્ પ્રતિશ્રુતમ્॥૭.

વચન આપ્યું હોય તો આપવું જ પડે, દુશ્મન સામે લડવું પડે અને દુઃખી લોકોની રક્ષા કરવી પડે—આ બધું તું પહેલેથી જ વચન આપ્યું છે.

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ ભગવન્ સામ્પ્રતં નાસ્તિ દાસ્યે કાલક્રમેણ તે । પ્રસાદં કુરુ વિપ્રર્ષે સદ્ભાવમનુચિન્ત્ય ચ॥૭.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: ભગવાન, હાલમાં મારી પાસે કંઈ નથી; હું સમય આવે ત્યારે આપને આપી દઈશ. કૃપા કરીને મારા સારા ભાવને ધ્યાનમાં રાખીને દયા કરો, મહર્ષિ.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ કિમ્પ્રમાણો મયા કાલઃ પ્રતીક્ષ્યસ્તે જનાધિપ । શીઘ્રમાચક્ષ્વ શાપાગ્નિરન્યથા ત્વાં પ્રધક્ષ્યતિ॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: રાજા, હું કેટલો સમય તારી રાહ જોવું? જલદી કહેજે, નહીં તો મારા શાપની અગ્નિ તને ભસ્મ કરી નાખશે.

; હરિચન્દ્ર ઉવાચ માસેન તવ વિપ્રર્ષે પ્રદાસ્યે દક્ષિણાધનમ્ । સામ્પ્રતં નાસ્તિ મે વિત્તમનુજ્ઞાં દાતુમર્હસિ॥૭.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: મહર્ષિ, હું એક મહિનામાં તમને દક્ષિણા અને ધન આપી દઈશ. હાલમાં મારી પાસે કંઈ નથી; આપ મને સમય આપો.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ગચ્છ ગચ્છ નૃપશ્રેષ્ઠ સ્વધર્મમનુપાલય । શિવશ્ચ તેઽધ્વા ભવતુ મા સન્તુ પરિપન્થિનઃ॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: જા, જા, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તું તારો ધર્મ પાળ. તારો માર્ગ શુભ રહે અને તને કોઈ અવરોધ ન આવે.

; પક્ષિણ ઊચુઃ અનુજ્ઞાતશ્ચ ગચ્છેતિ જગામ વસુધાધિપઃ । પદ્ભ્યામનુચિતા ગન્તુમન્વગચ્છત તં પ્રિયા॥૭.

પક્ષીઓએ કહ્યું: જ્યારે જવાની પરવાનગી મળી, ત્યારે ધરતીના રાજા ચાલ્યા ગયા; તેમની પ્રિય પત્ની પણ, પગપાળા, તેમની પાછળ ગઈ—જેમણે ક્યારેય પગપાળા ચાલવાનું નહોતું.

તં સભાર્યં નૃપશ્રેષ્ઠં નિર્યાન્તં સસુતં પુરાત્ । દૃષ્ટ્વા પ્રચુક્રુશુઃ પૌરા રાજ્ઞશ્ચૈવાનુયાયિનઃ॥૭.

જ્યારે રાજા પોતાની પત્ની અને પુત્ર સાથે શહેર છોડીને નીકળી પડ્યા, ત્યારે શહેરવાસીઓ અને રાજાના અનુયાયીઓ રડવા લાગ્યા.

હાનાથ કિં જહાસ્યસ્માન્ નિત્યાર્તિપરિપીડિતાન્ । ત્વં ધર્મતત્પરો રાજન્ પૌરાનુગ્રહકૃત્ તથા॥૭.

હાય સ્વામી, તમે અમને કેમ છોડી દઈ રહ્યા છો? અમે તો હંમેશાં દુઃખી અને પીડાયેલી પ્રજા છીએ. રાજા, તમે તો ધર્મમાં સ્થિર છો અને અમ પર હંમેશા કૃપા કરી છે.

નયાસ્માનપિ રાજર્ષે યદિ ધર્મમવેક્ષસે । મુહૂર્તં તિષ્ઠ રાજેન્દ્ર ભવતો મુખપઙ્કજમ્॥૭.

રાજર્ષિ, જો તમે ધર્મને મહત્વ આપો છો તો અમને પણ સાથે લઈ જાવ. રાજેન્દ્ર, થોડી વાર ઊભા રહો, zodat અમે તમારું કમળ જેવું મુખ જોઈ શકીએ.

પિબામો નેત્રભ્રમરૈઃ કદા દ્રક્ષ્યામહે પુનઃ । યસ્ય પ્રયાતસ્ય પુરો યાન્તિ પૃષ્ઠે ચ પાર્થિવાઃ॥૭.

અમે અમારા આંખોના ભમરા વડે તમારું મુખ જોઈને તૃપ્ત થવા માંગીએ છીએ; ક્યારે ફરીથી તમને જોઈ શકીશું? રાજા આગળ-પાછળ ચાલતા લોકો પણ તમારી સાથે જ જાય છે.

તસ્યાનુયાતિ ભાર્યેયં ગૃહીત્વા બાલકં સુતમ્ । યસ્ય ભૃત્યાઃ પ્રયાતસ્ય યાન્તયગ્રે કુઞ્જચરસ્થિતાઃ॥૭.

રાજાની પત્ની પોતાના નાનકડા પુત્રને લઈને તેમના પાછળ ચાલે છે; રાજાના સેવકો પણ, રાજા જતા હોય ત્યારે, આગળ-આગળ હાથીઓની જેમ રસ્તા પર ઊભા છે.

સ એષ પદ્ભ્યાં રાજેન્દ્રો હરિશ્ચન્દ્રોઽદ્ય ગચ્છતિ । હા રાજન્ સુકુમારં તે સુભ્રુ સુત્વચમુન્નસમ્॥૭.

આ રાજેન્દ્ર હરિશ્ચંદ્ર આજે પગપાળા જઈ રહ્યા છે; હાય રાજા, તમારો નાજુક ત્વચાવાળો, સુંદર ભ્રૂવાળો પુત્ર પણ તમારી સાથે ચાલે છે.

પથિ પાંશુપરિક્લિષ્ટં મુખં કીદૃગ્ભવિષ્યતિ । તિષ્ઠ તિષ્ઠ નૃપશ્રેષ્ઠ સ્વધર્મમનુપાલય॥૭.

રસ્તામાં ધૂળથી તેની ચહેરાની શું હાલત થશે? ઊભા રહો, ઊભા રહો, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમારો ધર્મ પાળો.

આનૃશંસ્યં પરો ધર્મઃ ક્ષત્રિયાણાં વિશેષતઃ । કિં દારૈઃ કિં સુતૈર્નાથ ધનૈર્ધાન્યૈરથાપિ વા॥૭.

ક્ષત્રિય માટે સૌથી મોટો ધર્મ દયાળુપણો છે. પત્ની, પુત્ર, ધન કે અનાજ—આ બધું શું છે, સ્વામી?

સર્વમેતત્ પરિત્યજ્ય છાયાભૂતા વયં તવ । હાનાથ હા મહારાજ હા સ્વામિન્ કિં જહાસિ નઃ॥૭.

આ બધું છોડી, અમે તો તમારી છાંયા બની ગયા છીએ. હાય મહારાજ, હાય સ્વામી, તમે અમને કેમ છોડી દઈ રહ્યા છો?

યત્ર ત્વં તત્ર હિ વયં તત્ સુખં યત્ર વૈ ભવાન્ । નગરં તદ્ભવાન્ યત્ર સ સ્વર્ગો યત્ર નો નૃપઃ॥૭.

જ્યાં તમે હો ત્યાં અમે પણ છીએ; સુખ તો એ જ છે જ્યાં આપ છો. જે શહેરમાં આપ રહો એ જ અમારું શહેર છે, અને જ્યાં અમારો રાજા હોય એ જ અમારો સ્વર્ગ છે.

ઇતિ પૌરવચઃ શ્રુત્વા રાજા શોકપરિપ્લુતઃ । અતિષ્ઠત્ સ તદા માર્ગે તેષામેવાનુકમ્પયા॥૭.

આવા નાગરિકોના વચન સાંભળી રાજા દુઃખથી ભરાઈ ગયા અને એમની દયા રાખીને રસ્તા પર જ ઊભા રહ્યા.