માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

તતો દ્વન્દ્વાન્યજાયન્તે શીતોષ્ણક્ષુન્મુખાનિ વૈ । તાસ્તદ્દ્વન્દ્વોપઘાતાર્થં ચક્રુઃ પૂર્વં પુરાણિ તુ॥૪૯.

પછી ઠંડી-ગરમી, ભૂખ વગેરે જેવા દ્વંદ્વો ઉત્પન્ન થયા; એ દ્વંદ્વો દૂર કરવા માટે, તેમણે સૌપ્રથમ નિવાસ બનાવ્યા.

મરુધન્વષુ દુર્ગેષુ પર્વતેષુ દરીષુ ચ । સંશ્રયન્તિ ચ દુર્ગાણિ વાર્ક્ષં પાર્વતમૌદકમ્॥૪૯.

મારુભૂમિ, કિલ્લા, પર્વતો અને ગુફાઓમાં તેઓ સુરક્ષિત સ્થળ શોધે છે — ક્યારેક વનવાળા, પર્વતીય કે પાણીવાળા કિલ્લાઓમાં પણ આશરો લે છે.

કૃત્રિમઞ્ચ તથા દુર્ગં મિત્વા મિત્વાત્મનો।ઙ્ગુલૈઃ । માનાર્થાનિ પ્રમાણાનિ તાસ્તુ પૂર્વં પ્રચક્રિરે॥૪૯.

તેમણે મનુષ્યે બનાવેલા કિલ્લાઓ પણ ઊભા કર્યા, પોતાની આંગળીઓથી માપીને, અને પહેલાંની જેમ ઉપયોગી માપદંડો નક્કી કર્યા.

પરમાણુઃ પરં સૂક્ષ્મં ત્રષરેણુર્મહીરજઃ । બાલાગ્રઞ્ચૈવ લિક્ષાં ચ યૂકાં ચાથ યવોદરમ્॥૪૯.

પરમાણુ એ સૌથી નાનું કણ છે, પછી ધૂળકણ, જમીનનો ધૂળકણ, વાળનું ટોચ, જૂનું ઇંડું, જૂ, અને પછી યવનું દાણું આવે છે.

ક્રમાદષ્ટગુણાન્યાહુર્યવાનષ્ટૌ તથાઙ્ગુલમ્ । ષડઙ્ગુલં પદં તચ્ચ વિતસ્તિર્દ્વિગુણં સ્મૃતમ્॥૪૯.

દરેક આગળનું માપ પછલાં કરતાં આઠ ગણું છે; આઠ યવના દાણા મળીને એક અંગુલ થાય છે, છ અંગુલ મળીને એક પગ થાય છે, અને વિતસ્તિ એ તેનો બમણો છે.

દ્વે વિતસ્તી તથા હસ્તો બ્રાહ્મ્યતીર્થાદિવેષ્ટનઃ । ચતુર્હસ્તં ધનુર્દણ્ડો નાડિકાર્યુગમેવ ચ॥૪૯.

બે વિતસ્તિ મળીને એક હસ્ત થાય છે, જે બ્રાહ્મી તીર્થથી આંગળીના ટોચ સુધી માપવામાં આવે છે; ચાર હસ્તનું ધનુષ્ય, દંડ અને નાડિકા (પાણીની ઘડી)નું માપ થાય છે.

ધનુષાં દ્વે સહસ્રે તુ ગવ્યૂતિસ્તચ્ચતુર્ગુણમ્ । પ્રોક્તઞ્ચ યોજવનં પ્રાજ્ઞૈઃ સંખ્યાનાર્થમિદં પરમ્॥૪૯.

બે હજાર ધનુષ્ય મળીને એક ગવ્યૂતિ થાય છે, અને તેનો ચારગણો ભાગ એટલે એક યોજન કહેવાય છે; વિદ્વાનો આને સર્વોચ્ચ માપદંડ માન્યા છે.

ચતુર્ણામથ દુર્ગાણાં સ્વસમુત્થાનિ ત્રીણિ તુ । ચતુર્થં કૃત્રિમં દુર્ગં તે ચક્રુર્યત્નતસ્તુ વૈ॥૪૯.

ચાર પ્રકારના કિલ્લાઓમાંથી ત્રણ સ્વાભાવિક રીતે બનેલા હોય છે, જ્યારે ચોથું, મનુષ્યે બનાવેલું કિલ્લું, તેમણે મહેનતે ઊભું કર્યું હતું.

પુરઞ્ચ ખેટકઞ્ચૈવ તદ્વદ્ દ્રોણીમુખં દ્વિજ । શાખાનગરકઞ્ચાપિ તથા કર્વટકં દ્રમી॥૪૯.

શહેર, નાનકડું કિલ્લાવાળું ગામ, ડોળ જેવું વસવાટ, શાખા ગામ અને કારવટક (છોટું વસવાટ) એમ વિવિધ વસાહતો જણાવવામાં આવી છે.

ગ્રામં સઘોષવિન્યાસં તેષુ ચાવસથાન્ પૃથક્ । સોત્સેધવપ્રકારઞ્ચ સર્વતઃ પરિખાવૃતમ્॥૪૯.

ગાયોના વાડાં સાથેનું ગામ, જેમાં અલગ-અલગ રહેઠાણો હોય, ઊંચા તટબંધો અને ચારે બાજુ ખાડીઓથી ઘેરાયેલું હોય છે.

યોજનાર્ધાર્ધવિષ્કમ્ભમષ્ટભાગાયતં પુરમ્ । પ્રાગુદક્પ્રવણં શસ્તં શુદ્ધવંશબહિર્ગમમ્॥૪૯.

શહેરનું વ્યાસ અડધા યોજન જેટલું, અને લંબાઈના આઠમા ભાગ જેટલું પહોળું હોવું જોઈએ; પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ ઢાળવાળું અને શુદ્ધ વાંસના પ્રવેશદ્વારવાળું હોવું જોઈએ.

તદર્ધેન તથા ખેટં તત્પાદેન ચ કર્વટમ્ । ન્યૂનં દ્રોણીમુખં તસ્માદન્તભાગેન ચોચ્યતે॥૪૯.

કેઠાનું કદ એ શહેરી માપનું અડધું છે, કારવટક એ તેનો ચોથો ભાગ છે, અને ડોળ જેવું વસવાટ એ એથી પણ ઓછું છે, જે અંતના ભાગથી માપવામાં આવે છે.

પ્રાકારપરિખાહીનાં પુરં ખર્વટમુચ્યતે । શાખાનગરકઞ્ચાન્યન્મન્ત્રિસામન્તભુક્તિમત્॥૪૯.

જે શહેરી કે કારવટકમાં દીવાલ કે ખાડીઓ નથી, તેને ખર્વટક કહે છે; મંત્રીઓ, સામંતો અને જમીનવાળાઓ વસે છે તેવા શાખા ગામ પણ અલગ પ્રકારના છે.

તથા શૂદ્રજનપ્રાયાઃ સ્વસમૃદ્ધિકૃષીબલાઃ । ક્ષેત્રોપભોગ્યભૂમધ્યે વસતિર્ગ્રામસંજ્ઞિતા॥૪૯.

જે વસાહતોમાં મુખ્યત્વે શૂદ્રો રહે છે, પોતાની મહેનતથી સુખી અને ખેતીમાં નિપુણ હોય છે, અને ખેતીલાયક જમીનમાં વસે છે, તેને ગામ કહેવાય છે.

અન્યસ્માન્નગરાદેર્યા કાર્યમુદ્દિશ્ય માનવૈઃ । ક્રિયતે વસતિઃ સા વૈ વિજ્ઞેયા વસતિર્નરૈઃ॥૪૯.

શહેર વગેરે સિવાય, જે કોઈ પણ ખાસ હેતુ માટે મનુષ્યોએ વસાવેલી વસાહત હોય, તેને મનુષ્યો વસવાટ તરીકે ઓળખે છે.

દુષ્ટપ્રાયો વિના ક્ષેત્રૈઃ પરભૂમિચરો બલી । ગ્રામ એવ દ્રમીસંજ્ઞો રાજવલ્લભસંશ્રયઃ॥૪૯.

જે વસાહતને ડ્રમી કહે છે, તે મોટેભાગે દુષ્ટ લોકોની હોય છે, જેમાં ખેતરો નથી, અને શક્તિશાળી લોકો વિદેશી જમીન પર વસે છે; એ રાજાના પ્રિયજનોનાં આશ્રયસ્થાન હોય છે.

શકટારૂઢભાણ્ડૈશ્ચ ગોપાલૈર્વિપણં વિના । ગોસમૂહૈસ્તથા ઘોષો યત્રેચ્છાભૂમિકેતનઃ॥૪૯.

જે સ્થળે ગોપાલો પોતાની સામાન ગાડાં પર લાદીને, બજાર વિના, ગાયોના ટોળા સાથે, જ્યાં મન થાય ત્યાં વસે છે, તેને ઘોષ કહે છે.

ત એવં નગરાદીંસ્તુ કૃત્વા વાસાર્થમાત્મનઃ । નિકેતનાનિ દ્વન્દ્વાનાં ચક્રુરાવસથાય વૈ॥૪૯.

આ રીતે, પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવવા માટે શહેર વગેરે ઊભાં કર્યા પછી, તેમણે બે-બે કુટુંબો માટે પણ રહેઠાણો બનાવ્યાં.

ગૃહાકારા યથા પૂર્વં તેષામાસન્નહીરુહાઃ । તથા સંસ્મૃત્ય તત્સર્વં ચક્રુર્વેશ્માનિ તાઃ પ્રજાઃ॥૪૯.

પહેલાની જેમ, તેમના ઘરો વૃક્ષોની નજીક બનાવવામાં આવ્યા; આ બધું યાદ રાખીને એ લોકો એ પ્રમાણે પોતાનાં ઘર ઊભાં કરતા.

વૃક્ષસ્યૈવઙ્ગતાઃ શાખાસ્તથૈવઞ્ચાપરી ગતાઃ । નતાશ્ચૈવોન્નતાશ્ચૈવ તદ્વચ્છાખાઃ પ્રચક્રિરે॥૪૯.

જેમ વૃક્ષની ડાળીઓ વિવિધ દિશામાં ફેલાયેલી હોય છે, કેટલીક નીચે તરફ અને કેટલીક ઉપર તરફ, તેમ જ અહીં પણ ડાળીઓ એ રીતે વર્ણવાઈ હતી.

યાઃ શાખાઃ કલ્પવૃક્ષાણાં પૂર્વમાસન્ દ્વિજોત્તમ । તા એવ શાખા ગેહાનાં શાલાત્વં તેન તાસુ તત્॥૪૯.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જે ડાળીઓ પહેલાં કલ્પવૃક્ષોની હતી, એ જ પછી ઘરોની ડાળીઓ બની, તેથી એમાં લાકડાનું સ્વરૂપ આવ્યું.

કૃત્વા દ્વન્દ્વોપઘાતન્તે વાર્તોપાયમચિન્તયન્ । નષ્ટેષુ મધુના સાર્ધં કલ્પવૃક્ષેષ્વશેષતઃ॥૪૯.

પછી બંનેએ એકબીજાને નુકસાન પહોંચાડ્યા પછી, જીવિકા માટે શું કરવું એ વિચારવા લાગ્યા, કારણ કે મધ નાશ પામતાં કલ્પવૃક્ષો પણ સંપૂર્ણ રૂપે નષ્ટ થઈ ગયા હતા.

વિષાદવ્યાકુલાસ્તા વૈ પ્રજાસ્તૃષ્ણાક્ષુધાર્દિતાઃ । તતઃ પ્રાદુર્બભૌ તાસાં સિદ્ધિસ્ત્રેતામુખે તદા॥૪૯.

એ લોકો દુઃખથી વ્યાકુળ અને ઉદાસ થઈ ગયા, તરસ અને ભૂખે પીડાતા હતા; ત્યારે ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં તેમને માટે સફળતા પ્રગટ થઈ.

વાર્તાસ્વસાધિતા હ્યન્યા વૃષ્ટિસ્તાસાં નિકામતઃ । તાસાં વૃષ્ટ્યુદકાનીહ યાનિ નિમ્નગતાનિ વૈ॥૪૯.

જ્યારે અન્ય જીવનોપાય નિષ્ફળ ગયા, ત્યારે તેમને માટે પૂરતી વરસાદ આવી; એ વરસાદથી નીચાણવાળા સ્થળોએ પાણી ભેગાં થયા.

વૃષ્ટ્યાવરુદ્ધૈરભવત્ સ્ત્રોતઃ ખાતાનિ નિમ્નગાઃ । યે પુરસ્તાદપાં સ્તોકા આપન્નાઃ પૃથિવીતલે॥૪૯.

વરસાદથી વહેતા પ્રવાહો અટકી ગયા અને નીચાણવાળા ખાડાઓમાં પાણી ભરાયા; પહેલાં જે થોડું પાણી જમીન પર પહોંચતું હતું, તે હવે ત્યાં એકઠું થયું.

તતો ભૂમેશ્ચ સંયોગાદોષધ્યસ્તાસ્તદા ભવન્ । અફાલકૃષ્ટાશ્ચાનુપ્તા ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચતુર્દશ॥૪૯.

પછી ધરતીના સંયોગથી વનસ્પતિઓ ઉગવા લાગી; ચૌદ પ્રકારની ખેતીવાડી અને જંગલની વનસ્પતિઓ બીના વાવ્યા કે ખેડ્યા ઉગતી ગઈ.

ઋતુપુષ્પફલાશ્ચૈવ વૃક્ષા ગુલ્માશ્ચ જજ્ઞિરે । પ્રાદુર્ભાવસ્તુ ત્રેતાયામાદ્યોઽયમૌષધસ્ય તુ॥૪૯.

મૌસમ પ્રમાણે ફૂલ અને ફળ આપતા વૃક્ષો અને ઝાડીઓ ઉગવા લાગી; અને ત્રેતાયુગમાં ઔષધિઓનો આ પહેલો પ્રાગટ્ય હતો.

તેનૌષધેન વર્તન્તે પ્રજાસ્ત્રેતાયુગે મુને । રાગલોભૌ સમાસાદ્ય પ્રજાશ્ચાકસ્મિકૌ તદા॥૪૯.

એ ઔષધિઓના આધારથી લોકો ત્રેતાયુગમાં જીવતા હતા, હે મુનિ; પણ પછી અચાનક જ તેમને માંહે લાલચ અને ઇચ્છા ઉત્પન્ન થઈ.

તતસ્તાઃ પર્યગ્વહ્ણન્ત નદીક્ષેત્રાણિ પર્વતાન્ । વૃક્ષગુલ્મૌષધીશ્ચૈવમાત્મન્યાયાદ્યથાબલમ્॥૪૯.

એ કારણે દરેકે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે નદીઓ, ખેતરો, પર્વતો, વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને ઔષધિઓ પોતાના માટે લઈ લીધી.