માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

તત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં માનુષાણિ તુ । આયુઃ પ્રમાણં જીવન્તિ ન ચ ક્લેશાદ્વિપત્તયઃ॥૪૯.

હજારો વર્ષ સુધી માનવો નિશ્ચિત આયુષ્ય સાથે જીવતા, અને તેમને કોઈ દુઃખ કે આપત્તિ નહોતી.

ક્વચિત્ ક્વચિત્ પુનઃ સાભૂત્ ક્ષિતિર્ભાગ્યેન સર્વશઃ । કાલેન ગચ્છતા નાશમુપયાન્તિ યથા પ્રજાઃ॥૪૯.

ક્યારેક ક્યારેક, પુર્ણ ભાગ્યથી, ધરતી આખી એવી જ હતી; અને સમય જતાં, પ્રજાઓ તેમનાં સ્વભાવ પ્રમાણે વિનાશ પામતી.

તથા તાઃ ક્રમશો નાશં જગ્મુઃ સર્વત્ર સિદ્ધયઃ । તાસુ સર્વાસુ નષ્ટાસુ નભસઃ પ્રચ્યુતા નરાઃ॥૪૯.

આ રીતે, ધીમે ધીમે, બધાં સિદ્ધિઓ સર્વત્ર નાશ પામી; જ્યારે એ બધું નષ્ટ થયું, ત્યારે લોકો આકાશમાંથી પડી ગયા.

પ્રાયશઃ કલ્પવૃક્ષાસ્તે સંભૂતા ગૃહસંજ્ઞિતાઃ । સર્વે પ્રત્યુપભોગાશ્ચ તાસં તેભ્યઃ પ્રજાયતે॥૪૯.

મોટાભાગે, ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર વૃક્ષો, જેને 'ઘર-વૃક્ષ' કહેવામાં આવતાં, ઉત્પન્ન થયા; એમના બધા સુખ એ વૃક્ષોમાંથી જ મળતા.

વર્તયન્તિ સ્મ તેભ્યસ્તાસ્ત્રેતાયુગમુખે તદા । તતઃ કાલેન વૈ રાગસ્તાસામાકસ્મિકોઽભવત્॥૪૯.

તેઓ ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં એ વૃક્ષો પર જ રહેતા; પછી, સમય જતાં, એમના અંદર અચાનક કામ ઉત્પન્ન થયો.

માસિ માસ્યાર્તવોત્પત્ત્યા ગર્ભોત્પત્તિઃ પુનઃ પુનઃ । રાગોત્પત્ત્યા તતસ્તાસાં વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંજ્ઞિતાઃ॥૪૯.

દરેક મહિનામાં ઋતુ આવતાં, વારંવાર ગર્ભ ઉત્પન્ન થતો; અને કામ ઉત્પન્ન થતાં, એ ઘર-વૃક્ષો,

બ્રહ્મન્નન્વપરેષાન્તુ પેતુઃ શાખા મહીરુહામ્ । વસ્ત્રાણિ ચ પ્રસૂયન્તે ફલેષ્વાભરણાનિ ચ॥૪૯.

હે બ્રાહ્મણ, બીજા વૃક્ષોમાં મોટી ડાળીઓ પડી ગઈ; અને એમના ફળોમાંથી વસ્ત્રો અને આભૂષણો ઉત્પન્ન થયા.

તેષ્વેવ જાયતે તેષાં ગન્ધવર્ણરસાન્વિતમ્ । અમાક્ષિકં માહવીર્યં પુટકે પુટકે મધુ॥૪૯.

એ જ વૃક્ષોમાં, એમના માટે સુગંધ, રંગ અને સ્વાદથી ભરપૂર, શક્તિશાળી અને કાચું મધ દરેક ખોખામાં ઉત્પન્ન થતું.

તેન વા વર્તયન્તિ સ્મ મુખે ત્રેયાયુગસ્ય વૈ । તતઃ કાલાન્તરેણૈવ પુનર્લોભાન્વિતાસ્તુ તાઃ॥૪૯.

એથી, તેઓ ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં જીવતા; પછી, સમય જતાં, ફરીથી એમના અંદર લોભ ઉત્પન્ન થયો.

વૃક્ષાંસ્તાઃ પર્યગૃહ્ણન્ત મમત્વાવિષ્ટચેતસઃ । નેશુસ્તેનાપચારેણ તેઽપિ તાસાં મહીરુહાઃ॥૪૯.

એમના મનમાં મમત્વ આવી ગયું અને તેમણે એ વૃક્ષોને પકડી લીધાં; એ દુરાચારના કારણે, એ મહાન વૃક્ષો પણ એમના માટે નાશ પામ્યા.

તતો દ્વન્દ્વાન્યજાયન્તે શીતોષ્ણક્ષુન્મુખાનિ વૈ । તાસ્તદ્દ્વન્દ્વોપઘાતાર્થં ચક્રુઃ પૂર્વં પુરાણિ તુ॥૪૯.

પછી ઠંડી-ગરમી, ભૂખ વગેરે જેવા દ્વંદ્વો ઉત્પન્ન થયા; એ દ્વંદ્વો દૂર કરવા માટે, તેમણે સૌપ્રથમ નિવાસ બનાવ્યા.

મરુધન્વષુ દુર્ગેષુ પર્વતેષુ દરીષુ ચ । સંશ્રયન્તિ ચ દુર્ગાણિ વાર્ક્ષં પાર્વતમૌદકમ્॥૪૯.

મારુભૂમિ, કિલ્લા, પર્વતો અને ગુફાઓમાં તેઓ સુરક્ષિત સ્થળ શોધે છે — ક્યારેક વનવાળા, પર્વતીય કે પાણીવાળા કિલ્લાઓમાં પણ આશરો લે છે.

કૃત્રિમઞ્ચ તથા દુર્ગં મિત્વા મિત્વાત્મનો।ઙ્ગુલૈઃ । માનાર્થાનિ પ્રમાણાનિ તાસ્તુ પૂર્વં પ્રચક્રિરે॥૪૯.

તેમણે મનુષ્યે બનાવેલા કિલ્લાઓ પણ ઊભા કર્યા, પોતાની આંગળીઓથી માપીને, અને પહેલાંની જેમ ઉપયોગી માપદંડો નક્કી કર્યા.

પરમાણુઃ પરં સૂક્ષ્મં ત્રષરેણુર્મહીરજઃ । બાલાગ્રઞ્ચૈવ લિક્ષાં ચ યૂકાં ચાથ યવોદરમ્॥૪૯.

પરમાણુ એ સૌથી નાનું કણ છે, પછી ધૂળકણ, જમીનનો ધૂળકણ, વાળનું ટોચ, જૂનું ઇંડું, જૂ, અને પછી યવનું દાણું આવે છે.

ક્રમાદષ્ટગુણાન્યાહુર્યવાનષ્ટૌ તથાઙ્ગુલમ્ । ષડઙ્ગુલં પદં તચ્ચ વિતસ્તિર્દ્વિગુણં સ્મૃતમ્॥૪૯.

દરેક આગળનું માપ પછલાં કરતાં આઠ ગણું છે; આઠ યવના દાણા મળીને એક અંગુલ થાય છે, છ અંગુલ મળીને એક પગ થાય છે, અને વિતસ્તિ એ તેનો બમણો છે.

દ્વે વિતસ્તી તથા હસ્તો બ્રાહ્મ્યતીર્થાદિવેષ્ટનઃ । ચતુર્હસ્તં ધનુર્દણ્ડો નાડિકાર્યુગમેવ ચ॥૪૯.

બે વિતસ્તિ મળીને એક હસ્ત થાય છે, જે બ્રાહ્મી તીર્થથી આંગળીના ટોચ સુધી માપવામાં આવે છે; ચાર હસ્તનું ધનુષ્ય, દંડ અને નાડિકા (પાણીની ઘડી)નું માપ થાય છે.

ધનુષાં દ્વે સહસ્રે તુ ગવ્યૂતિસ્તચ્ચતુર્ગુણમ્ । પ્રોક્તઞ્ચ યોજવનં પ્રાજ્ઞૈઃ સંખ્યાનાર્થમિદં પરમ્॥૪૯.

બે હજાર ધનુષ્ય મળીને એક ગવ્યૂતિ થાય છે, અને તેનો ચારગણો ભાગ એટલે એક યોજન કહેવાય છે; વિદ્વાનો આને સર્વોચ્ચ માપદંડ માન્યા છે.

ચતુર્ણામથ દુર્ગાણાં સ્વસમુત્થાનિ ત્રીણિ તુ । ચતુર્થં કૃત્રિમં દુર્ગં તે ચક્રુર્યત્નતસ્તુ વૈ॥૪૯.

ચાર પ્રકારના કિલ્લાઓમાંથી ત્રણ સ્વાભાવિક રીતે બનેલા હોય છે, જ્યારે ચોથું, મનુષ્યે બનાવેલું કિલ્લું, તેમણે મહેનતે ઊભું કર્યું હતું.

પુરઞ્ચ ખેટકઞ્ચૈવ તદ્વદ્ દ્રોણીમુખં દ્વિજ । શાખાનગરકઞ્ચાપિ તથા કર્વટકં દ્રમી॥૪૯.

શહેર, નાનકડું કિલ્લાવાળું ગામ, ડોળ જેવું વસવાટ, શાખા ગામ અને કારવટક (છોટું વસવાટ) એમ વિવિધ વસાહતો જણાવવામાં આવી છે.

ગ્રામં સઘોષવિન્યાસં તેષુ ચાવસથાન્ પૃથક્ । સોત્સેધવપ્રકારઞ્ચ સર્વતઃ પરિખાવૃતમ્॥૪૯.

ગાયોના વાડાં સાથેનું ગામ, જેમાં અલગ-અલગ રહેઠાણો હોય, ઊંચા તટબંધો અને ચારે બાજુ ખાડીઓથી ઘેરાયેલું હોય છે.

યોજનાર્ધાર્ધવિષ્કમ્ભમષ્ટભાગાયતં પુરમ્ । પ્રાગુદક્પ્રવણં શસ્તં શુદ્ધવંશબહિર્ગમમ્॥૪૯.

શહેરનું વ્યાસ અડધા યોજન જેટલું, અને લંબાઈના આઠમા ભાગ જેટલું પહોળું હોવું જોઈએ; પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ ઢાળવાળું અને શુદ્ધ વાંસના પ્રવેશદ્વારવાળું હોવું જોઈએ.

તદર્ધેન તથા ખેટં તત્પાદેન ચ કર્વટમ્ । ન્યૂનં દ્રોણીમુખં તસ્માદન્તભાગેન ચોચ્યતે॥૪૯.

કેઠાનું કદ એ શહેરી માપનું અડધું છે, કારવટક એ તેનો ચોથો ભાગ છે, અને ડોળ જેવું વસવાટ એ એથી પણ ઓછું છે, જે અંતના ભાગથી માપવામાં આવે છે.

પ્રાકારપરિખાહીનાં પુરં ખર્વટમુચ્યતે । શાખાનગરકઞ્ચાન્યન્મન્ત્રિસામન્તભુક્તિમત્॥૪૯.

જે શહેરી કે કારવટકમાં દીવાલ કે ખાડીઓ નથી, તેને ખર્વટક કહે છે; મંત્રીઓ, સામંતો અને જમીનવાળાઓ વસે છે તેવા શાખા ગામ પણ અલગ પ્રકારના છે.

તથા શૂદ્રજનપ્રાયાઃ સ્વસમૃદ્ધિકૃષીબલાઃ । ક્ષેત્રોપભોગ્યભૂમધ્યે વસતિર્ગ્રામસંજ્ઞિતા॥૪૯.

જે વસાહતોમાં મુખ્યત્વે શૂદ્રો રહે છે, પોતાની મહેનતથી સુખી અને ખેતીમાં નિપુણ હોય છે, અને ખેતીલાયક જમીનમાં વસે છે, તેને ગામ કહેવાય છે.

અન્યસ્માન્નગરાદેર્યા કાર્યમુદ્દિશ્ય માનવૈઃ । ક્રિયતે વસતિઃ સા વૈ વિજ્ઞેયા વસતિર્નરૈઃ॥૪૯.

શહેર વગેરે સિવાય, જે કોઈ પણ ખાસ હેતુ માટે મનુષ્યોએ વસાવેલી વસાહત હોય, તેને મનુષ્યો વસવાટ તરીકે ઓળખે છે.

દુષ્ટપ્રાયો વિના ક્ષેત્રૈઃ પરભૂમિચરો બલી । ગ્રામ એવ દ્રમીસંજ્ઞો રાજવલ્લભસંશ્રયઃ॥૪૯.

જે વસાહતને ડ્રમી કહે છે, તે મોટેભાગે દુષ્ટ લોકોની હોય છે, જેમાં ખેતરો નથી, અને શક્તિશાળી લોકો વિદેશી જમીન પર વસે છે; એ રાજાના પ્રિયજનોનાં આશ્રયસ્થાન હોય છે.

શકટારૂઢભાણ્ડૈશ્ચ ગોપાલૈર્વિપણં વિના । ગોસમૂહૈસ્તથા ઘોષો યત્રેચ્છાભૂમિકેતનઃ॥૪૯.

જે સ્થળે ગોપાલો પોતાની સામાન ગાડાં પર લાદીને, બજાર વિના, ગાયોના ટોળા સાથે, જ્યાં મન થાય ત્યાં વસે છે, તેને ઘોષ કહે છે.

ત એવં નગરાદીંસ્તુ કૃત્વા વાસાર્થમાત્મનઃ । નિકેતનાનિ દ્વન્દ્વાનાં ચક્રુરાવસથાય વૈ॥૪૯.

આ રીતે, પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવવા માટે શહેર વગેરે ઊભાં કર્યા પછી, તેમણે બે-બે કુટુંબો માટે પણ રહેઠાણો બનાવ્યાં.

ગૃહાકારા યથા પૂર્વં તેષામાસન્નહીરુહાઃ । તથા સંસ્મૃત્ય તત્સર્વં ચક્રુર્વેશ્માનિ તાઃ પ્રજાઃ॥૪૯.

પહેલાની જેમ, તેમના ઘરો વૃક્ષોની નજીક બનાવવામાં આવ્યા; આ બધું યાદ રાખીને એ લોકો એ પ્રમાણે પોતાનાં ઘર ઊભાં કરતા.