માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

તૃપ્તિં સ્વાભાવિકીં પ્રાપ્તા વિષયેષુ મહામતે । ન તાસાં પ્રતિઘાતોઽસ્તિ ન દ્વેષો નાપિ મત્સરઃ॥૪૯.

મહામતિ, તેઓ વિષયોમાં સ્વાભાવિક તૃપ્તિ પામતા; એમને કોઈ વિરોધ, દ્વેષ કે ઈર્ષ્યા નહોતી.

પર્વતોદધિસેવિન્યો હ્યનિકેતાસ્તુ સર્વશઃ । તા વૈ નિષ્કામચારિણ્યો નિત્યં મુદિતમાનસાઃ॥૪૯.

તેઓ પર્વતો અને દરિયાની આસપાસ વિહાર કરતા, ક્યાંય સ્થાયી નિવાસ નહોતો; તેઓ નિષ્કામ અને હંમેશા આનંદિત મનવાળા હતા.

પિશાચોરગરક્ષાંસિ તથા મત્સરિણો જનાઃ । પશવઃ પક્ષિણશ્ચૈવ નક્રા મત્સ્યાઃ સરીસૃપાઃ॥૪૯.

પછી પિશાચ, સાપ, રાક્ષસ, ઈર્ષ્યાળુ લોકો, પશુ, પક્ષી, મગર, માછલી અને સરિસૃપો જન્મ્યા.

અવારકા હ્યણ્ડજા વા તે હ્યધર્મપ્રસૂતયઃ । ન મૂલફલપુષ્પાણિ નાર્તવા વત્સરાણિ ચ॥૪૯.

તેઓ નીચ જાતિના હતા અથવા ડિમ્બમાંથી જન્મેલા હતા, અને અધર્મથી ઉત્પન્ન થયેલા હતા. ત્યાં મૂળ, ફળ કે ફૂલો નહોતા, અને ઋતુઓ કે વર્ષો પણ નહોતા.

સર્વકાલસુખઃ કાલો નાત્યર્થં ઘર્મશીતતા । કાલેન ગચ્છતા તેષાં ચિત્રા સિદ્ધિરજાયત॥૪૯.

સમય સદા સુખદ હતો, વધારે ગરમી કે ઠંડી નહોતી; તેમનો સમય જેમ જેમ પસાર થતો, તેમ તેમ અજોડ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થતી.

તતશ્ચ તેષાં પૂર્વાહ્ને મધ્યાહ્ને ચ વિતૃપ્તતા । પુનસ્તથેચ્છતાં તૃપ્તિરનાયાસેન સાભવત્॥૪૯.

પછી સવારે અને બપોરે તેઓ સંતોષ પામતા; અને જ્યારે પણ ઇચ્છતા, ત્યારે તેમને સહેલાઈથી સંતોષ મળતો.

ઇચ્છતાઞ્ચ તથાયાસો મનસઃ સમજાયત । અપાં સૌક્ષ્મ્યં તતસ્તાસાં સિદ્ધિર્નાનારસોલ્લસા॥૪૯.

પણ જેમને ઇચ્છા થતી, તેમને મનથી પ્રયત્ન કરવો પડતો; પછી પાણીની સૂક્ષ્મતા દ્વારા અનેક રસપ્રદ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થતી.

સમજાયત ચૈવાન્યા સર્વકામપ્રદાયિની । અસંસ્કાર્યૈઃ શરીરૈશ્ચ પ્રજાસ્તાઃ સ્થિરયૌવનાઃ॥૪૯.

પછી બીજી જાતિ ઉત્પન્ન થઈ, જે દરેક ઈચ્છા પૂરી કરતી; એમના શરીરોને શુદ્ધિની જરૂર નહોતી અને તેઓ હંમેશાં યુવાન જ રહેતા.

તાસાં વિના તુ સંકલ્પં જાયન્તે મિથુનાઃ પ્રજાઃ । સમં જન્મ ચ રૂપઞ્ચ મ્રિયન્તે ચૈવ તાઃ સમમ્॥૪૯.

એમના કોઈ સંકલ્પ વિના જ, જોડે જોડે સંતાન જન્મતાં; તેઓ સાથે જન્મતાં, સમાન રૂપ ધરાવતા અને એકસાથે મૃત્યુ પામતાં.

અનિચ્છાદ્વેષસંયુક્તા વર્તન્તે તુ પરસ્પરમ્ । તુલ્યરૂપાયુષઃ સર્વા અધમોત્તમતાં વિના॥૪૯.

તેઓ એકબીજામાં ઇચ્છા કે દ્વેષ વિના રહેતા; બધાં જ રૂપ અને આયુષ્યમાં સમાન હતા, કોઈ પણ નીચ કે ઉત્તમ ન હતા.

તત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં માનુષાણિ તુ । આયુઃ પ્રમાણં જીવન્તિ ન ચ ક્લેશાદ્વિપત્તયઃ॥૪૯.

હજારો વર્ષ સુધી માનવો નિશ્ચિત આયુષ્ય સાથે જીવતા, અને તેમને કોઈ દુઃખ કે આપત્તિ નહોતી.

ક્વચિત્ ક્વચિત્ પુનઃ સાભૂત્ ક્ષિતિર્ભાગ્યેન સર્વશઃ । કાલેન ગચ્છતા નાશમુપયાન્તિ યથા પ્રજાઃ॥૪૯.

ક્યારેક ક્યારેક, પુર્ણ ભાગ્યથી, ધરતી આખી એવી જ હતી; અને સમય જતાં, પ્રજાઓ તેમનાં સ્વભાવ પ્રમાણે વિનાશ પામતી.

તથા તાઃ ક્રમશો નાશં જગ્મુઃ સર્વત્ર સિદ્ધયઃ । તાસુ સર્વાસુ નષ્ટાસુ નભસઃ પ્રચ્યુતા નરાઃ॥૪૯.

આ રીતે, ધીમે ધીમે, બધાં સિદ્ધિઓ સર્વત્ર નાશ પામી; જ્યારે એ બધું નષ્ટ થયું, ત્યારે લોકો આકાશમાંથી પડી ગયા.

પ્રાયશઃ કલ્પવૃક્ષાસ્તે સંભૂતા ગૃહસંજ્ઞિતાઃ । સર્વે પ્રત્યુપભોગાશ્ચ તાસં તેભ્યઃ પ્રજાયતે॥૪૯.

મોટાભાગે, ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર વૃક્ષો, જેને 'ઘર-વૃક્ષ' કહેવામાં આવતાં, ઉત્પન્ન થયા; એમના બધા સુખ એ વૃક્ષોમાંથી જ મળતા.

વર્તયન્તિ સ્મ તેભ્યસ્તાસ્ત્રેતાયુગમુખે તદા । તતઃ કાલેન વૈ રાગસ્તાસામાકસ્મિકોઽભવત્॥૪૯.

તેઓ ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં એ વૃક્ષો પર જ રહેતા; પછી, સમય જતાં, એમના અંદર અચાનક કામ ઉત્પન્ન થયો.

માસિ માસ્યાર્તવોત્પત્ત્યા ગર્ભોત્પત્તિઃ પુનઃ પુનઃ । રાગોત્પત્ત્યા તતસ્તાસાં વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંજ્ઞિતાઃ॥૪૯.

દરેક મહિનામાં ઋતુ આવતાં, વારંવાર ગર્ભ ઉત્પન્ન થતો; અને કામ ઉત્પન્ન થતાં, એ ઘર-વૃક્ષો,

બ્રહ્મન્નન્વપરેષાન્તુ પેતુઃ શાખા મહીરુહામ્ । વસ્ત્રાણિ ચ પ્રસૂયન્તે ફલેષ્વાભરણાનિ ચ॥૪૯.

હે બ્રાહ્મણ, બીજા વૃક્ષોમાં મોટી ડાળીઓ પડી ગઈ; અને એમના ફળોમાંથી વસ્ત્રો અને આભૂષણો ઉત્પન્ન થયા.

તેષ્વેવ જાયતે તેષાં ગન્ધવર્ણરસાન્વિતમ્ । અમાક્ષિકં માહવીર્યં પુટકે પુટકે મધુ॥૪૯.

એ જ વૃક્ષોમાં, એમના માટે સુગંધ, રંગ અને સ્વાદથી ભરપૂર, શક્તિશાળી અને કાચું મધ દરેક ખોખામાં ઉત્પન્ન થતું.

તેન વા વર્તયન્તિ સ્મ મુખે ત્રેયાયુગસ્ય વૈ । તતઃ કાલાન્તરેણૈવ પુનર્લોભાન્વિતાસ્તુ તાઃ॥૪૯.

એથી, તેઓ ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં જીવતા; પછી, સમય જતાં, ફરીથી એમના અંદર લોભ ઉત્પન્ન થયો.

વૃક્ષાંસ્તાઃ પર્યગૃહ્ણન્ત મમત્વાવિષ્ટચેતસઃ । નેશુસ્તેનાપચારેણ તેઽપિ તાસાં મહીરુહાઃ॥૪૯.

એમના મનમાં મમત્વ આવી ગયું અને તેમણે એ વૃક્ષોને પકડી લીધાં; એ દુરાચારના કારણે, એ મહાન વૃક્ષો પણ એમના માટે નાશ પામ્યા.

તતો દ્વન્દ્વાન્યજાયન્તે શીતોષ્ણક્ષુન્મુખાનિ વૈ । તાસ્તદ્દ્વન્દ્વોપઘાતાર્થં ચક્રુઃ પૂર્વં પુરાણિ તુ॥૪૯.

પછી ઠંડી-ગરમી, ભૂખ વગેરે જેવા દ્વંદ્વો ઉત્પન્ન થયા; એ દ્વંદ્વો દૂર કરવા માટે, તેમણે સૌપ્રથમ નિવાસ બનાવ્યા.

મરુધન્વષુ દુર્ગેષુ પર્વતેષુ દરીષુ ચ । સંશ્રયન્તિ ચ દુર્ગાણિ વાર્ક્ષં પાર્વતમૌદકમ્॥૪૯.

મારુભૂમિ, કિલ્લા, પર્વતો અને ગુફાઓમાં તેઓ સુરક્ષિત સ્થળ શોધે છે — ક્યારેક વનવાળા, પર્વતીય કે પાણીવાળા કિલ્લાઓમાં પણ આશરો લે છે.

કૃત્રિમઞ્ચ તથા દુર્ગં મિત્વા મિત્વાત્મનો।ઙ્ગુલૈઃ । માનાર્થાનિ પ્રમાણાનિ તાસ્તુ પૂર્વં પ્રચક્રિરે॥૪૯.

તેમણે મનુષ્યે બનાવેલા કિલ્લાઓ પણ ઊભા કર્યા, પોતાની આંગળીઓથી માપીને, અને પહેલાંની જેમ ઉપયોગી માપદંડો નક્કી કર્યા.

પરમાણુઃ પરં સૂક્ષ્મં ત્રષરેણુર્મહીરજઃ । બાલાગ્રઞ્ચૈવ લિક્ષાં ચ યૂકાં ચાથ યવોદરમ્॥૪૯.

પરમાણુ એ સૌથી નાનું કણ છે, પછી ધૂળકણ, જમીનનો ધૂળકણ, વાળનું ટોચ, જૂનું ઇંડું, જૂ, અને પછી યવનું દાણું આવે છે.

ક્રમાદષ્ટગુણાન્યાહુર્યવાનષ્ટૌ તથાઙ્ગુલમ્ । ષડઙ્ગુલં પદં તચ્ચ વિતસ્તિર્દ્વિગુણં સ્મૃતમ્॥૪૯.

દરેક આગળનું માપ પછલાં કરતાં આઠ ગણું છે; આઠ યવના દાણા મળીને એક અંગુલ થાય છે, છ અંગુલ મળીને એક પગ થાય છે, અને વિતસ્તિ એ તેનો બમણો છે.

દ્વે વિતસ્તી તથા હસ્તો બ્રાહ્મ્યતીર્થાદિવેષ્ટનઃ । ચતુર્હસ્તં ધનુર્દણ્ડો નાડિકાર્યુગમેવ ચ॥૪૯.

બે વિતસ્તિ મળીને એક હસ્ત થાય છે, જે બ્રાહ્મી તીર્થથી આંગળીના ટોચ સુધી માપવામાં આવે છે; ચાર હસ્તનું ધનુષ્ય, દંડ અને નાડિકા (પાણીની ઘડી)નું માપ થાય છે.

ધનુષાં દ્વે સહસ્રે તુ ગવ્યૂતિસ્તચ્ચતુર્ગુણમ્ । પ્રોક્તઞ્ચ યોજવનં પ્રાજ્ઞૈઃ સંખ્યાનાર્થમિદં પરમ્॥૪૯.

બે હજાર ધનુષ્ય મળીને એક ગવ્યૂતિ થાય છે, અને તેનો ચારગણો ભાગ એટલે એક યોજન કહેવાય છે; વિદ્વાનો આને સર્વોચ્ચ માપદંડ માન્યા છે.

ચતુર્ણામથ દુર્ગાણાં સ્વસમુત્થાનિ ત્રીણિ તુ । ચતુર્થં કૃત્રિમં દુર્ગં તે ચક્રુર્યત્નતસ્તુ વૈ॥૪૯.

ચાર પ્રકારના કિલ્લાઓમાંથી ત્રણ સ્વાભાવિક રીતે બનેલા હોય છે, જ્યારે ચોથું, મનુષ્યે બનાવેલું કિલ્લું, તેમણે મહેનતે ઊભું કર્યું હતું.

પુરઞ્ચ ખેટકઞ્ચૈવ તદ્વદ્ દ્રોણીમુખં દ્વિજ । શાખાનગરકઞ્ચાપિ તથા કર્વટકં દ્રમી॥૪૯.

શહેર, નાનકડું કિલ્લાવાળું ગામ, ડોળ જેવું વસવાટ, શાખા ગામ અને કારવટક (છોટું વસવાટ) એમ વિવિધ વસાહતો જણાવવામાં આવી છે.