માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

સીદતા યદ્કૃતં તેન તત્પાપં સ સમશ્નુતે । સાયં ચૈવ વિધિઃ કાર્યઃ સૂર્યોઢં તત્ર ચાતિથિમ્ ॥ ૨૯.

જે મુશ્કેલીમાં છે, તેના કરેલા પાપમાં ધનવાન સગો પણ ભાગીદાર બને છે; અને સાંજે, સૂર્યાસ્ત પછી, નિયમ પ્રમાણે અતિથિનું સન્માન કરવું જોઈએ.

પૂજયીત યથાશક્તિ શયનાસનભોજનૈઃ । એવમુદ્દવહતસ્તાત ! ગાર્હસ્થ્યં ભારમાહિતમ્ ॥ ૨૯.

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે શયન, આસન અને ભોજનથી અતિથિનું સન્માન કરવું જોઈએ; આ રીતે, પ્રિય, ગૃહસ્થાશ્રમનો ભાર યોગ્ય રીતે વહન થાય છે.

સ્કન્ધે વિધાતા દેવાશ્ચ પિતરશ્ચ મહર્ષયઃ । શ્રેયોઽભિવર્ષિણઃ સર્વે તથૈવાતિથિબાન્ધવાઃ ॥ ૨૯.

તેના ખભા પર વિધાતા, દેવતાઓ, પિતૃઓ અને મહર્ષિઓ, બધા કલ્યાણ આપનાર, તેમજ અતિથિ અને સગાંઓ આધાર પામે છે.

પશુપક્ષિગણાસ્તૃપ્તા યે ચાન્યે સૂક્ષ્મકીટકાઃ । ગાથાશ્ચાત્ર મહાભાગ ! સ્વયમત્રિરગાયત ॥ ૨૯.

પશુ, પક્ષી અને બીજા નાના જીવ પણ તૃપ્ત થાય છે; અને અહીં, મહાન, અત્રિએ પોતે ગાથાઓ રચી છે.

તા શૃણુષ્વ મહાભાગ ! ગૃહસ્થાશ્રમસંસ્થિતાઃ । દેવાન્ પિતૄંશ્ચાતિથીંશ્ચ તદ્વત્સમ્પૂજ્ય બાન્ધવાન્ ॥ ૨૯.

હવે, મહાન, એ ગાથાઓ સાંભળો, જે અત્રિએ ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહેનાર માટે રચી છે, જે દેવ, પિતૃ, અતિથિ અને તેમ જ સગાંઓનું સન્માન કરે છે...

જામયશ્ચ ગુરુઞ્ચૈવ ગૃહસ્થો વિભવે સતિ । શ્વભ્યશ્ચ શ્વપચેભ્યશ્ચ વયોભ્યશ્ચાવપેદ્ભુવિ ॥ ૨૯.

ગૃહસ્થ પાસે પૂરતી સંપત્તિ હોય તો, તેને પોતાની પત્નીઓ, ગુરુજી, કૂતરા, ચંડાળ અને પક્ષીઓ માટે જમીન પર ભોજન મૂકવું જોઈએ.

વૈશ્વદેવં હિ નામૈતત્કુર્યાત્સાયં તથા દિને । માંસમન્નં તથા શાકં ગૃહે યચ્ચોપસાધિતમ્ । ન ચ તત્સ્વયમશ્નીયાદ્વિધિવદ્યન્ન નિર્વપેત્ ॥ ૨૯.

તેને દરરોજ સવારે અને સાંજે વૈશ્વદેવનું વિધિવત્ કરવું જોઈએ. ઘરમાં જે પણ માંસ, ભાત, શાક કે બીજું ભોજન બન્યું હોય તે અર્પણ કરવું જોઈએ; પણ વિધિ પ્રમાણે અર્પણ કર્યા વિના પોતે એમાંથી કશું ખાવું નહીં.

; ક્રૌષ્ટુકિરુવાચ અર્વાક્સ્ત્રોતસ્તુ કથિતો ભવતા યસ્તુ માનુષઃ । બ્રહ્મન્ ! વિસ્તરતો બ્રૂહિ બ્રહ્મા સમસૃજદ્યથા॥૪૯.

ક્રૌષ્ટુકિએ કહ્યું: મહર્ષિ, તમે સ્ત્રોતજ જન્મેલા પછી માનવ સૃષ્ટિ કેવી રીતે થઈ તે સમજાવ્યું. હવે કૃપા કરીને કહો કે બ્રહ્માએ કેવી રીતે વિવિધ જીવોની રચના કરી.

યથા ચ વર્ણાનસૃજદ્યદ્ ગુણાશ્ચ મહામતે । યચ્ચ યેષાં સ્મૃતં કર્મ વિપ્રાદીનાં વદસ્વ તત્॥૪૯.

અને તેણે જાતિઓ કેવી રીતે સર્જી, તેમનાં ગુણધર્મો શું છે, અને બ્રાહ્મણ વગેરેના કયા કયા કર્તવ્ય છે, એ પણ કહો.

; માર્કણ્ડેય ઉવાચ બ્રહ્મણઃ સૃજતઃ પૂર્વં સત્યાભિધ્યાયિનસ્તથા । મિથુનાનાં સહસ્રન્તુ મુખાત્ સોઽથાસૃજન્મુને॥૪૯.

માર્કંડેયએ કહ્યું: શરૂઆતમાં બ્રહ્મા, જે સત્યમાં મન લગાવી સર્જન કરી રહ્યા હતા, તેમણે પોતાના મોઢામાંથી હજાર જોડાં ઉત્પન્ન કર્યા.

જાતાસ્તે હ્યુ પપદ્યન્તે સત્ત્વોદ્રિક્તાઃ સ્વતેજસઃ । સહસ્રમન્યદ્વક્ષસ્તો મિથુનાનાં સસર્જ હ॥૪૯.

એ રીતે જન્મેલા લોકો સ્વતંત્ર તેજ અને વધુ સત્વગુણ ધરાવતા હતા; પછી બ્રહ્માએ પોતાના છાતીમાંથી બીજાં હજાર જોડાં સર્જ્યાં.

તે સર્વે રજસોદ્રિક્તાઃ શુષ્મિણશ્ચાપ્યમર્ષિણઃ । સસર્જાન્યતે સહસ્રન્તુ દ્વન્દ્વાનામૂરુતઃ પુનઃ॥૪૯.

આ બધા રાજસગુણથી ભરપૂર, ઉર્જાવાન અને ઉતાવળા હતા; પછી બ્રહ્માએ પોતાની જાંઘમાંથી ફરીથી હજાર જોડાં ઉત્પન્ન કર્યા.

રજસ્તમોભ્યામુદ્રિક્તા ઈહાશીલાસ્તુ તે સ્મૃતાઃ । પદ્ભ્યાં સહસ્રમન્યચ્ચ મિથુનાનાં સસર્જ હ॥૪૯.

આ લોકો રાજસ અને તામસ, બંને ગુણોથી ભરેલા હતા અને ઇચ્છાશીલ કહેવાતા હતા; પછી બ્રહ્માએ પોતાના પગમાંથી બીજાં હજાર જોડાં ઉત્પન્ન કર્યા.

ઉદ્રિક્તાસ્તમસા સર્વે નિઃ શ્રીકા હ્યલ્પચેતસઃ । તતઃ સંહર્ષમાણાસ્તે દ્વન્દ્વોત્પન્નાસ્તુ પ્રાણિનઃ॥૪૯.

આ બધા તામસગુણથી ભરપૂર, ધન-સંપત્તિ વિનાના અને ઓછી બુદ્ધિ ધરાવતા હતા; પછી જ્યારે તેઓ ઉત્સાહિત થયા, ત્યારે જીવાત્માઓ જોડાંરૂપે જન્મ્યા.

અન્યોન્યહૃર્ચ્છ્યાવિષ્ટા મૈથુનાયોપચક્રમુઃ । તતઃ પ્રભૃતિ કલ્પેઽસ્મિન્ મિથુનાનાં હિ સમ્ભવઃ॥૪૯.

એકબીજાની ઈચ્છાથી ભરાયેલા, તેઓ મિલન કરવા લાગ્યા; ત્યારથી આ કલ્પમાં જોડાંરૂપે જીવાત્માઓનું જન્મ થવાનું શરૂ થયું.

માસિ માસ્યાર્તવં યત્ તુ ન તદાસીત્તુ યોષિતામ્ । તસ્માત્તદા ન સુષુવુઃ સેવિતૈરપિ મૈથુનૈઃ॥૪૯.

તે સમયે સ્ત્રીઓમાં માસિક સ્ત્રાવ નહોતો; તેથી, ભલે તેઓ મિલન કરતાં, તેમ છતાં ગર્ભધારણ થતું નહોતું.

આયુષોઽન્તે પ્રસૂયન્તે મિથુનાન્યેવ તાઃ સકૃત્ । તતઃ પ્રભૃતિ કલ્પેઽસ્મિન્ મિથુનાનાં હિ સમ્ભવઃ॥૪૯.

જીવનના અંતે, તેઓ માત્ર એક જ વખત સંતાન પેદા કરતી; ત્યારથી આ કલ્પમાં જોડાંરૂપે જીવાત્માઓનું જન્મ થવાનું શરૂ થયું.

ધ્યાનેન મનસા તાસાં પ્રજાનાં જાયતે સકૃત્ । શબ્દાદિર્વિષયઃ શુદ્ધઃ પ્રત્યેકં પઞ્ચલક્ષણઃ॥૪૯.

ધ્યાન અને મન દ્વારા, તેમની સંતાન એક જ વખત જન્મતી; દરેક પાસે શુદ્ધ ઇન્દ્રિયો અને પાંચ લક્ષણોથી યુક્ત સંવેદનાઓ હતી.

ઇત્યેષા માનુષી સૃષ્ટિર્યા પૂર્વં વૈ પ્રજાપતેઃ । તસ્યાન્વવાયસમ્ભૂતા યૈરિદં પૂરિતં જગત્॥૪૯.

આ રીતે પ્રજાપતિની પ્રારંભિક માનવ સૃષ્ટિ હતી; તેમના વંશજોથી આખું જગત ભરાઈ ગયું.

સરિત્સરઃ સમુદ્રાંશ્ચ સેવન્તે પર્વતાનપિ । તાસ્તદા હ્યલ્પશીતોષ્ણા યુગે તસ્મિંશ્ચરન્તિ વૈ॥૪૯.

તેઓ નદીઓ, સરોવર, સમુદ્ર અને પર્વતોમાં પણ જતા; એ યુગમાં તેઓ હળવો ઠંડો અને ગરમ અનુભવતા ફરતા.

તૃપ્તિં સ્વાભાવિકીં પ્રાપ્તા વિષયેષુ મહામતે । ન તાસાં પ્રતિઘાતોઽસ્તિ ન દ્વેષો નાપિ મત્સરઃ॥૪૯.

મહામતિ, તેઓ વિષયોમાં સ્વાભાવિક તૃપ્તિ પામતા; એમને કોઈ વિરોધ, દ્વેષ કે ઈર્ષ્યા નહોતી.

પર્વતોદધિસેવિન્યો હ્યનિકેતાસ્તુ સર્વશઃ । તા વૈ નિષ્કામચારિણ્યો નિત્યં મુદિતમાનસાઃ॥૪૯.

તેઓ પર્વતો અને દરિયાની આસપાસ વિહાર કરતા, ક્યાંય સ્થાયી નિવાસ નહોતો; તેઓ નિષ્કામ અને હંમેશા આનંદિત મનવાળા હતા.

પિશાચોરગરક્ષાંસિ તથા મત્સરિણો જનાઃ । પશવઃ પક્ષિણશ્ચૈવ નક્રા મત્સ્યાઃ સરીસૃપાઃ॥૪૯.

પછી પિશાચ, સાપ, રાક્ષસ, ઈર્ષ્યાળુ લોકો, પશુ, પક્ષી, મગર, માછલી અને સરિસૃપો જન્મ્યા.

અવારકા હ્યણ્ડજા વા તે હ્યધર્મપ્રસૂતયઃ । ન મૂલફલપુષ્પાણિ નાર્તવા વત્સરાણિ ચ॥૪૯.

તેઓ નીચ જાતિના હતા અથવા ડિમ્બમાંથી જન્મેલા હતા, અને અધર્મથી ઉત્પન્ન થયેલા હતા. ત્યાં મૂળ, ફળ કે ફૂલો નહોતા, અને ઋતુઓ કે વર્ષો પણ નહોતા.

સર્વકાલસુખઃ કાલો નાત્યર્થં ઘર્મશીતતા । કાલેન ગચ્છતા તેષાં ચિત્રા સિદ્ધિરજાયત॥૪૯.

સમય સદા સુખદ હતો, વધારે ગરમી કે ઠંડી નહોતી; તેમનો સમય જેમ જેમ પસાર થતો, તેમ તેમ અજોડ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થતી.

તતશ્ચ તેષાં પૂર્વાહ્ને મધ્યાહ્ને ચ વિતૃપ્તતા । પુનસ્તથેચ્છતાં તૃપ્તિરનાયાસેન સાભવત્॥૪૯.

પછી સવારે અને બપોરે તેઓ સંતોષ પામતા; અને જ્યારે પણ ઇચ્છતા, ત્યારે તેમને સહેલાઈથી સંતોષ મળતો.

ઇચ્છતાઞ્ચ તથાયાસો મનસઃ સમજાયત । અપાં સૌક્ષ્મ્યં તતસ્તાસાં સિદ્ધિર્નાનારસોલ્લસા॥૪૯.

પણ જેમને ઇચ્છા થતી, તેમને મનથી પ્રયત્ન કરવો પડતો; પછી પાણીની સૂક્ષ્મતા દ્વારા અનેક રસપ્રદ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થતી.

સમજાયત ચૈવાન્યા સર્વકામપ્રદાયિની । અસંસ્કાર્યૈઃ શરીરૈશ્ચ પ્રજાસ્તાઃ સ્થિરયૌવનાઃ॥૪૯.

પછી બીજી જાતિ ઉત્પન્ન થઈ, જે દરેક ઈચ્છા પૂરી કરતી; એમના શરીરોને શુદ્ધિની જરૂર નહોતી અને તેઓ હંમેશાં યુવાન જ રહેતા.

તાસાં વિના તુ સંકલ્પં જાયન્તે મિથુનાઃ પ્રજાઃ । સમં જન્મ ચ રૂપઞ્ચ મ્રિયન્તે ચૈવ તાઃ સમમ્॥૪૯.

એમના કોઈ સંકલ્પ વિના જ, જોડે જોડે સંતાન જન્મતાં; તેઓ સાથે જન્મતાં, સમાન રૂપ ધરાવતા અને એકસાથે મૃત્યુ પામતાં.