માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

તસ્મિંસ્તૃપ્તે નૃયજ્ઞોત્થાદૃણાન્મુચ્યેદ્ગૃહાશ્રમી । તસ્માદદત્ત્વા યો ભુઙ્ક્તે સ્વયં કિલ્વિષભુઙ્નરઃ ॥ ૨૯.

જ્યારે અતિથિ તૃપ્ત થાય છે ત્યારે ગૃહસ્થ મનુષ્ય માનવ યજ્ઞથી થતા ઋણમાંથી મુક્ત થાય છે; પણ જે આપ્યા વિના પોતે ખાય છે, તે પાપ ભોગવે છે.

સ પાપં કેવલં ભુઙ્ક્તે પુરીષઞ્ચાન્યજન્મનિ । અતિથિર્યસ્ય ભગ્નાશો ગૃહાત્પ્રતિનિવર્તતે ॥ ૨૯.

જેના ઘરમાંથી અતિથિ આશા રાખીને પણ નિરાશ થઈ જાય છે, તે ગૃહસ્થ માત્ર પાપ જ ભોગવે છે અને બીજા જન્મમાં ગંદકી પણ ખાવું પડે છે.

સ દત્ત્વા દુષ્કૃતં તસ્મૈ પુણ્યમાદાય ગચ્છતિ । અપ્યમ્બુશાકદાનેન યદ્વાપ્યશ્નાતિ સ સ્વયમ્ ॥ ૨૯.

પાણી કે શાકભાજી જેટલું પણ આપે, તેનાથી જે પુણ્ય મળે છે, તે અતિથિ લઈ જાય છે અને પાપ ગૃહસ્થ પાસે જ રહે છે.

પૂજયેત્તુ નરઃ શક્ત્યા તેનૈવાતિથિમાદરાત્ । કુર્યાચ્ચાહરહઃ શ્રાદ્ધમન્નાદ્યેનોદકેન ચ ॥ ૨૯.

માટે માણસે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અતિથિનું આદરપૂર્વક સન્માન કરવું જોઈએ અને રોજ અનાજ અને પાણીથી શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

પિતૄનુદ્દિશ્ય વિપ્રાંશ્ચ ભોજયેદ્વિપ્રમેવ વા । અન્નસ્યાગ્રં તદુદ્ધૃત્ય બ્રાહ્મણાયોપપાદયેત્ ॥ ૨૯.

પિતૃઓની યાદમાં બ્રાહ્મણોને અથવા ઓછામાં ઓછા એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવું જોઈએ અને અનાજનો શ્રેષ્ઠ ભાગ પહેલા તેમને અર્પણ કરવો જોઈએ.

ભિક્ષાઞ્ચ યાચતાં દદ્યાત્પરિવ્રાડ્બ્રહ્મચારિણામ્ । ગ્રાસપ્રમાણા ભિક્ષા સ્યાદગ્રં ગ્રાસચતુષ્ટયમ્ ॥ ૨૯.

ભિક્ષા માંગનાર પરિવ્રાજકો અને બ્રહ્મચારીઓને ભિક્ષા આપવી જોઈએ; ભિક્ષાનું પ્રમાણ ચાર ગ્રાસ જેટલું હોય અને પહેલો ભાગ તેમને આપવો જોઈએ.

અગ્રં ચતુર્ગુણં પ્રાહુર્હન્તકારં દ્વિજોત્તમાઃ । ભોજનં હન્તકારં વા અગ્રં ભિક્ષામથાપિ વા ॥ ૨૯.

શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ કહ્યું છે કે પહેલો ભાગ ચાર ગણો ફળ આપે છે; ભોજન હોય કે ભિક્ષા, પહેલો ભાગ સૌથી વધુ અસરકારક છે.

અદત્ત્વા તુ ન ભોક્તવ્યં યથાવિભવમાત્મનઃ । પૂજયિત્વાતિથીનિષ્ટાન્ જ્ઞાતીન્ બન્ધૂંસ્તથાર્થિનઃ ॥ ૨૯.

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અતિથિ, ઘરનાં દેવતાઓ, સગાં અને માંગનારનું સન્માન કર્યા પછી જ ખાવું જોઈએ, આપ્યા વિના નહિ.

વિકલાન્ બાલવૃદ્ધાંશ્ચ ભોજયેચ્ચાતુરાંસ્તથા । વાઞ્છતે ક્ષુત્પરીતાત્મા યચ્ચાન્યોઽન્નમકિઞ્ચનઃ ॥ ૨૯.

અશક્ત, બાળકો, વૃદ્ધો અને બુદ્ધિશાળી લોકોને પણ ભોજન કરાવવું જોઈએ, અને જે ભૂખ્યા છે અને પાસે કશું નથી, એવા બીજા કોઈને પણ.

કુટુમ્બિના ભોજનીયઃ સમર્થે વિભવે સતિ । શ્રીમન્તં જ્ઞાતિમાસાદ્ય યો જ્ઞાતિરવસીદતિ ॥ ૨૯.

સમર્થ અને સમૃદ્ધ ગૃહસ્થએ પોતાના સગાંઓને ભોજન કરાવવું જોઈએ; ખાસ કરીને જ્યારે ધનવાન સગો કોઈ મુશ્કેલીમાં હોય ત્યારે.

સીદતા યદ્કૃતં તેન તત્પાપં સ સમશ્નુતે । સાયં ચૈવ વિધિઃ કાર્યઃ સૂર્યોઢં તત્ર ચાતિથિમ્ ॥ ૨૯.

જે મુશ્કેલીમાં છે, તેના કરેલા પાપમાં ધનવાન સગો પણ ભાગીદાર બને છે; અને સાંજે, સૂર્યાસ્ત પછી, નિયમ પ્રમાણે અતિથિનું સન્માન કરવું જોઈએ.

પૂજયીત યથાશક્તિ શયનાસનભોજનૈઃ । એવમુદ્દવહતસ્તાત ! ગાર્હસ્થ્યં ભારમાહિતમ્ ॥ ૨૯.

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે શયન, આસન અને ભોજનથી અતિથિનું સન્માન કરવું જોઈએ; આ રીતે, પ્રિય, ગૃહસ્થાશ્રમનો ભાર યોગ્ય રીતે વહન થાય છે.

સ્કન્ધે વિધાતા દેવાશ્ચ પિતરશ્ચ મહર્ષયઃ । શ્રેયોઽભિવર્ષિણઃ સર્વે તથૈવાતિથિબાન્ધવાઃ ॥ ૨૯.

તેના ખભા પર વિધાતા, દેવતાઓ, પિતૃઓ અને મહર્ષિઓ, બધા કલ્યાણ આપનાર, તેમજ અતિથિ અને સગાંઓ આધાર પામે છે.

પશુપક્ષિગણાસ્તૃપ્તા યે ચાન્યે સૂક્ષ્મકીટકાઃ । ગાથાશ્ચાત્ર મહાભાગ ! સ્વયમત્રિરગાયત ॥ ૨૯.

પશુ, પક્ષી અને બીજા નાના જીવ પણ તૃપ્ત થાય છે; અને અહીં, મહાન, અત્રિએ પોતે ગાથાઓ રચી છે.

તા શૃણુષ્વ મહાભાગ ! ગૃહસ્થાશ્રમસંસ્થિતાઃ । દેવાન્ પિતૄંશ્ચાતિથીંશ્ચ તદ્વત્સમ્પૂજ્ય બાન્ધવાન્ ॥ ૨૯.

હવે, મહાન, એ ગાથાઓ સાંભળો, જે અત્રિએ ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહેનાર માટે રચી છે, જે દેવ, પિતૃ, અતિથિ અને તેમ જ સગાંઓનું સન્માન કરે છે...

જામયશ્ચ ગુરુઞ્ચૈવ ગૃહસ્થો વિભવે સતિ । શ્વભ્યશ્ચ શ્વપચેભ્યશ્ચ વયોભ્યશ્ચાવપેદ્ભુવિ ॥ ૨૯.

ગૃહસ્થ પાસે પૂરતી સંપત્તિ હોય તો, તેને પોતાની પત્નીઓ, ગુરુજી, કૂતરા, ચંડાળ અને પક્ષીઓ માટે જમીન પર ભોજન મૂકવું જોઈએ.

વૈશ્વદેવં હિ નામૈતત્કુર્યાત્સાયં તથા દિને । માંસમન્નં તથા શાકં ગૃહે યચ્ચોપસાધિતમ્ । ન ચ તત્સ્વયમશ્નીયાદ્વિધિવદ્યન્ન નિર્વપેત્ ॥ ૨૯.

તેને દરરોજ સવારે અને સાંજે વૈશ્વદેવનું વિધિવત્ કરવું જોઈએ. ઘરમાં જે પણ માંસ, ભાત, શાક કે બીજું ભોજન બન્યું હોય તે અર્પણ કરવું જોઈએ; પણ વિધિ પ્રમાણે અર્પણ કર્યા વિના પોતે એમાંથી કશું ખાવું નહીં.

; ક્રૌષ્ટુકિરુવાચ અર્વાક્સ્ત્રોતસ્તુ કથિતો ભવતા યસ્તુ માનુષઃ । બ્રહ્મન્ ! વિસ્તરતો બ્રૂહિ બ્રહ્મા સમસૃજદ્યથા॥૪૯.

ક્રૌષ્ટુકિએ કહ્યું: મહર્ષિ, તમે સ્ત્રોતજ જન્મેલા પછી માનવ સૃષ્ટિ કેવી રીતે થઈ તે સમજાવ્યું. હવે કૃપા કરીને કહો કે બ્રહ્માએ કેવી રીતે વિવિધ જીવોની રચના કરી.

યથા ચ વર્ણાનસૃજદ્યદ્ ગુણાશ્ચ મહામતે । યચ્ચ યેષાં સ્મૃતં કર્મ વિપ્રાદીનાં વદસ્વ તત્॥૪૯.

અને તેણે જાતિઓ કેવી રીતે સર્જી, તેમનાં ગુણધર્મો શું છે, અને બ્રાહ્મણ વગેરેના કયા કયા કર્તવ્ય છે, એ પણ કહો.

; માર્કણ્ડેય ઉવાચ બ્રહ્મણઃ સૃજતઃ પૂર્વં સત્યાભિધ્યાયિનસ્તથા । મિથુનાનાં સહસ્રન્તુ મુખાત્ સોઽથાસૃજન્મુને॥૪૯.

માર્કંડેયએ કહ્યું: શરૂઆતમાં બ્રહ્મા, જે સત્યમાં મન લગાવી સર્જન કરી રહ્યા હતા, તેમણે પોતાના મોઢામાંથી હજાર જોડાં ઉત્પન્ન કર્યા.

જાતાસ્તે હ્યુ પપદ્યન્તે સત્ત્વોદ્રિક્તાઃ સ્વતેજસઃ । સહસ્રમન્યદ્વક્ષસ્તો મિથુનાનાં સસર્જ હ॥૪૯.

એ રીતે જન્મેલા લોકો સ્વતંત્ર તેજ અને વધુ સત્વગુણ ધરાવતા હતા; પછી બ્રહ્માએ પોતાના છાતીમાંથી બીજાં હજાર જોડાં સર્જ્યાં.

તે સર્વે રજસોદ્રિક્તાઃ શુષ્મિણશ્ચાપ્યમર્ષિણઃ । સસર્જાન્યતે સહસ્રન્તુ દ્વન્દ્વાનામૂરુતઃ પુનઃ॥૪૯.

આ બધા રાજસગુણથી ભરપૂર, ઉર્જાવાન અને ઉતાવળા હતા; પછી બ્રહ્માએ પોતાની જાંઘમાંથી ફરીથી હજાર જોડાં ઉત્પન્ન કર્યા.

રજસ્તમોભ્યામુદ્રિક્તા ઈહાશીલાસ્તુ તે સ્મૃતાઃ । પદ્ભ્યાં સહસ્રમન્યચ્ચ મિથુનાનાં સસર્જ હ॥૪૯.

આ લોકો રાજસ અને તામસ, બંને ગુણોથી ભરેલા હતા અને ઇચ્છાશીલ કહેવાતા હતા; પછી બ્રહ્માએ પોતાના પગમાંથી બીજાં હજાર જોડાં ઉત્પન્ન કર્યા.

ઉદ્રિક્તાસ્તમસા સર્વે નિઃ શ્રીકા હ્યલ્પચેતસઃ । તતઃ સંહર્ષમાણાસ્તે દ્વન્દ્વોત્પન્નાસ્તુ પ્રાણિનઃ॥૪૯.

આ બધા તામસગુણથી ભરપૂર, ધન-સંપત્તિ વિનાના અને ઓછી બુદ્ધિ ધરાવતા હતા; પછી જ્યારે તેઓ ઉત્સાહિત થયા, ત્યારે જીવાત્માઓ જોડાંરૂપે જન્મ્યા.

અન્યોન્યહૃર્ચ્છ્યાવિષ્ટા મૈથુનાયોપચક્રમુઃ । તતઃ પ્રભૃતિ કલ્પેઽસ્મિન્ મિથુનાનાં હિ સમ્ભવઃ॥૪૯.

એકબીજાની ઈચ્છાથી ભરાયેલા, તેઓ મિલન કરવા લાગ્યા; ત્યારથી આ કલ્પમાં જોડાંરૂપે જીવાત્માઓનું જન્મ થવાનું શરૂ થયું.

માસિ માસ્યાર્તવં યત્ તુ ન તદાસીત્તુ યોષિતામ્ । તસ્માત્તદા ન સુષુવુઃ સેવિતૈરપિ મૈથુનૈઃ॥૪૯.

તે સમયે સ્ત્રીઓમાં માસિક સ્ત્રાવ નહોતો; તેથી, ભલે તેઓ મિલન કરતાં, તેમ છતાં ગર્ભધારણ થતું નહોતું.

આયુષોઽન્તે પ્રસૂયન્તે મિથુનાન્યેવ તાઃ સકૃત્ । તતઃ પ્રભૃતિ કલ્પેઽસ્મિન્ મિથુનાનાં હિ સમ્ભવઃ॥૪૯.

જીવનના અંતે, તેઓ માત્ર એક જ વખત સંતાન પેદા કરતી; ત્યારથી આ કલ્પમાં જોડાંરૂપે જીવાત્માઓનું જન્મ થવાનું શરૂ થયું.

ધ્યાનેન મનસા તાસાં પ્રજાનાં જાયતે સકૃત્ । શબ્દાદિર્વિષયઃ શુદ્ધઃ પ્રત્યેકં પઞ્ચલક્ષણઃ॥૪૯.

ધ્યાન અને મન દ્વારા, તેમની સંતાન એક જ વખત જન્મતી; દરેક પાસે શુદ્ધ ઇન્દ્રિયો અને પાંચ લક્ષણોથી યુક્ત સંવેદનાઓ હતી.

ઇત્યેષા માનુષી સૃષ્ટિર્યા પૂર્વં વૈ પ્રજાપતેઃ । તસ્યાન્વવાયસમ્ભૂતા યૈરિદં પૂરિતં જગત્॥૪૯.

આ રીતે પ્રજાપતિની પ્રારંભિક માનવ સૃષ્ટિ હતી; તેમના વંશજોથી આખું જગત ભરાઈ ગયું.