માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

નક્તઞ્ચરેભ્યો ભૂતેભ્યો બલિમાકાશતો હરેત્ । પિતૄણાં નિર્વપેચ્ચૈવ દક્ષિણાભિમુખસ્થિતઃ ॥ ૨૯.

રાત્રે ફરતા ભૂતોને ખુલ્લામાં ભોગ મૂકવો, અને પિતૃઓને દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને અર્પણ કરવું જોઈએ.

ગૃહસ્થસ્તત્પરો ભૂત્વા સુસમાહિતમાનસઃ । તતસ્તોયમુપાદાય તેષ્વેવાચમનાય વૈ ॥ ૨૯.

ગૃહસ્થએ એકાગ્ર મનથી પછી તેમના શુદ્ધિ માટે પાણી લેવું જોઈએ.

સ્થાનેષુ નિક્ષિપેત્પ્રાજ્ઞસ્તાસ્તા ઉદ્દિશ્ય દેવતાઃ । એવં ગૃહબલિં કૃત્વા ગૃહે હૃહપતિઃ શુચિઃ ॥ ૨૯.

જ્ઞાની પુરુષે નિર્ધારિત સ્થળોએ સંબંધિત દેવતાઓનું સ્મરણ કરીને ભોગ મૂકવો; આ રીતે ગૃહભોગ પૂર્ણ કર્યા પછી ગૃહસ્થ શુદ્ધ રહે છે.

આપ્યાયનાય ભૂતાનાં કુર્યાદુત્સર્ગમાદરાત્ । શ્વભ્યશ્ચ શ્વપચેભ્યશ્ચ વયોભ્યશ્ચાવપેદ્ભુવિ ॥ ૨૯.

ભૂતોના પોષણ માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક ભોજન છોડવું, અને શ્વાનો, ચંડાળ અને પક્ષીઓ માટે જમીન પર અન્ન છાંટવું જોઈએ.

વૈશ્વદેવં હિ નામૈતત્સાયં પ્રાતરુદાહૃતમ્ । આચમ્ય ચ તતઃ કુર્યાત્પ્રાજ્ઞો દ્વારાવલોકનમ્ ॥ ૨૯.

આને વૈશ્વદેવ વિધિ કહે છે, જે સાંજે અને સવારે કરવામાં આવે છે; પછી શુદ્ધ થઈને જ્ઞાની પુરુષે દ્વારની તપાસ કરવી જોઈએ.

મુહૂર્તસ્યાષ્ટમં ભાગમુદીક્ષ્યોઽપ્યતિથિર્ભવેત્ । અતિથિં તત્ર સમ્પ્રાપ્તમન્નાદ્યેનોદકેન ચ ॥ ૨૯.

અઢી ઘડીનો અઠમો ભાગ ધ્યાનમાં રાખવો; જો કોઈ અતિથિ આવે તો તેને અન્ન અને પાણીથી સન્માન કરવું જોઈએ.

સમ્પૂજયેદ્યથાશક્તિ ગન્ધપુષ્પાદિભિસ્તથા । ન મિત્રમતિથિં કુર્યાન્નૈકગ્રામનિવાસિનમ્ ॥ ૨૯.

શક્તિ પ્રમાણે સુગંધ, ફૂલ વગેરેથી અતિથિનું પૂજન કરવું; મિત્ર કે એક જ ગામમાં રહેતા વ્યક્તિને ક્યારેય અતિથિ ગણવો નહીં.

અજ્ઞાતકુલનામાનં તત્કાલસમુપસ્થિતમ્ । બુભુક્ષુમાગતં શ્રાન્તં યાચમાનમકિઞ્ચનમ્ ॥ ૨૯.

જેનું કુળ કે નામ અજાણ્યું છે, જે એ સમયે ભૂખ્યો, થાકેલો, કશું જ ન હોય અને ભીખ માંગતો આવે છે—

બ્રાહ્મણં પ્રાહુરતિથિં સ પૂજ્યઃ શક્તિતો બુધૈઃ । ન પૃચ્છેદ્ગોત્રચરણં સ્વાધ્યાયઞ્ચાપિ પણ્ડિતઃ ॥ ૨૯.

એવો માણસ બ્રાહ્મણ અતિથિ કહેવાય છે; વિદ્વાનોને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે તેનું સન્માન કરવું જોઈએ. જ્ઞાની માણસે તેની જાતિ, પરંપરા કે અભ્યાસ વિશે પૂછવું નહીં.

શોભનાશોભનાકારં તં મન્યેત પ્રજાપતિમ્ । અનિત્યં હિ સ્થિતો યસ્માત્તસ્માદતિથિરુચ્યતે ॥ ૨૯.

તેનું રૂપ સુંદર હોય કે ન હોય, તેને પ્રજાપતિ સમાન માનવું જોઈએ, કેમ કે તેનું નિવાસ હંમેશા રહેતું નથી, તેથી તેને 'અતિથિ' કહેવાય છે.

તસ્મિંસ્તૃપ્તે નૃયજ્ઞોત્થાદૃણાન્મુચ્યેદ્ગૃહાશ્રમી । તસ્માદદત્ત્વા યો ભુઙ્ક્તે સ્વયં કિલ્વિષભુઙ્નરઃ ॥ ૨૯.

જ્યારે અતિથિ તૃપ્ત થાય છે ત્યારે ગૃહસ્થ મનુષ્ય માનવ યજ્ઞથી થતા ઋણમાંથી મુક્ત થાય છે; પણ જે આપ્યા વિના પોતે ખાય છે, તે પાપ ભોગવે છે.

સ પાપં કેવલં ભુઙ્ક્તે પુરીષઞ્ચાન્યજન્મનિ । અતિથિર્યસ્ય ભગ્નાશો ગૃહાત્પ્રતિનિવર્તતે ॥ ૨૯.

જેના ઘરમાંથી અતિથિ આશા રાખીને પણ નિરાશ થઈ જાય છે, તે ગૃહસ્થ માત્ર પાપ જ ભોગવે છે અને બીજા જન્મમાં ગંદકી પણ ખાવું પડે છે.

સ દત્ત્વા દુષ્કૃતં તસ્મૈ પુણ્યમાદાય ગચ્છતિ । અપ્યમ્બુશાકદાનેન યદ્વાપ્યશ્નાતિ સ સ્વયમ્ ॥ ૨૯.

પાણી કે શાકભાજી જેટલું પણ આપે, તેનાથી જે પુણ્ય મળે છે, તે અતિથિ લઈ જાય છે અને પાપ ગૃહસ્થ પાસે જ રહે છે.

પૂજયેત્તુ નરઃ શક્ત્યા તેનૈવાતિથિમાદરાત્ । કુર્યાચ્ચાહરહઃ શ્રાદ્ધમન્નાદ્યેનોદકેન ચ ॥ ૨૯.

માટે માણસે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અતિથિનું આદરપૂર્વક સન્માન કરવું જોઈએ અને રોજ અનાજ અને પાણીથી શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

પિતૄનુદ્દિશ્ય વિપ્રાંશ્ચ ભોજયેદ્વિપ્રમેવ વા । અન્નસ્યાગ્રં તદુદ્ધૃત્ય બ્રાહ્મણાયોપપાદયેત્ ॥ ૨૯.

પિતૃઓની યાદમાં બ્રાહ્મણોને અથવા ઓછામાં ઓછા એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવું જોઈએ અને અનાજનો શ્રેષ્ઠ ભાગ પહેલા તેમને અર્પણ કરવો જોઈએ.

ભિક્ષાઞ્ચ યાચતાં દદ્યાત્પરિવ્રાડ્બ્રહ્મચારિણામ્ । ગ્રાસપ્રમાણા ભિક્ષા સ્યાદગ્રં ગ્રાસચતુષ્ટયમ્ ॥ ૨૯.

ભિક્ષા માંગનાર પરિવ્રાજકો અને બ્રહ્મચારીઓને ભિક્ષા આપવી જોઈએ; ભિક્ષાનું પ્રમાણ ચાર ગ્રાસ જેટલું હોય અને પહેલો ભાગ તેમને આપવો જોઈએ.

અગ્રં ચતુર્ગુણં પ્રાહુર્હન્તકારં દ્વિજોત્તમાઃ । ભોજનં હન્તકારં વા અગ્રં ભિક્ષામથાપિ વા ॥ ૨૯.

શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ કહ્યું છે કે પહેલો ભાગ ચાર ગણો ફળ આપે છે; ભોજન હોય કે ભિક્ષા, પહેલો ભાગ સૌથી વધુ અસરકારક છે.

અદત્ત્વા તુ ન ભોક્તવ્યં યથાવિભવમાત્મનઃ । પૂજયિત્વાતિથીનિષ્ટાન્ જ્ઞાતીન્ બન્ધૂંસ્તથાર્થિનઃ ॥ ૨૯.

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અતિથિ, ઘરનાં દેવતાઓ, સગાં અને માંગનારનું સન્માન કર્યા પછી જ ખાવું જોઈએ, આપ્યા વિના નહિ.

વિકલાન્ બાલવૃદ્ધાંશ્ચ ભોજયેચ્ચાતુરાંસ્તથા । વાઞ્છતે ક્ષુત્પરીતાત્મા યચ્ચાન્યોઽન્નમકિઞ્ચનઃ ॥ ૨૯.

અશક્ત, બાળકો, વૃદ્ધો અને બુદ્ધિશાળી લોકોને પણ ભોજન કરાવવું જોઈએ, અને જે ભૂખ્યા છે અને પાસે કશું નથી, એવા બીજા કોઈને પણ.

કુટુમ્બિના ભોજનીયઃ સમર્થે વિભવે સતિ । શ્રીમન્તં જ્ઞાતિમાસાદ્ય યો જ્ઞાતિરવસીદતિ ॥ ૨૯.

સમર્થ અને સમૃદ્ધ ગૃહસ્થએ પોતાના સગાંઓને ભોજન કરાવવું જોઈએ; ખાસ કરીને જ્યારે ધનવાન સગો કોઈ મુશ્કેલીમાં હોય ત્યારે.

સીદતા યદ્કૃતં તેન તત્પાપં સ સમશ્નુતે । સાયં ચૈવ વિધિઃ કાર્યઃ સૂર્યોઢં તત્ર ચાતિથિમ્ ॥ ૨૯.

જે મુશ્કેલીમાં છે, તેના કરેલા પાપમાં ધનવાન સગો પણ ભાગીદાર બને છે; અને સાંજે, સૂર્યાસ્ત પછી, નિયમ પ્રમાણે અતિથિનું સન્માન કરવું જોઈએ.

પૂજયીત યથાશક્તિ શયનાસનભોજનૈઃ । એવમુદ્દવહતસ્તાત ! ગાર્હસ્થ્યં ભારમાહિતમ્ ॥ ૨૯.

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે શયન, આસન અને ભોજનથી અતિથિનું સન્માન કરવું જોઈએ; આ રીતે, પ્રિય, ગૃહસ્થાશ્રમનો ભાર યોગ્ય રીતે વહન થાય છે.

સ્કન્ધે વિધાતા દેવાશ્ચ પિતરશ્ચ મહર્ષયઃ । શ્રેયોઽભિવર્ષિણઃ સર્વે તથૈવાતિથિબાન્ધવાઃ ॥ ૨૯.

તેના ખભા પર વિધાતા, દેવતાઓ, પિતૃઓ અને મહર્ષિઓ, બધા કલ્યાણ આપનાર, તેમજ અતિથિ અને સગાંઓ આધાર પામે છે.

પશુપક્ષિગણાસ્તૃપ્તા યે ચાન્યે સૂક્ષ્મકીટકાઃ । ગાથાશ્ચાત્ર મહાભાગ ! સ્વયમત્રિરગાયત ॥ ૨૯.

પશુ, પક્ષી અને બીજા નાના જીવ પણ તૃપ્ત થાય છે; અને અહીં, મહાન, અત્રિએ પોતે ગાથાઓ રચી છે.

તા શૃણુષ્વ મહાભાગ ! ગૃહસ્થાશ્રમસંસ્થિતાઃ । દેવાન્ પિતૄંશ્ચાતિથીંશ્ચ તદ્વત્સમ્પૂજ્ય બાન્ધવાન્ ॥ ૨૯.

હવે, મહાન, એ ગાથાઓ સાંભળો, જે અત્રિએ ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહેનાર માટે રચી છે, જે દેવ, પિતૃ, અતિથિ અને તેમ જ સગાંઓનું સન્માન કરે છે...

જામયશ્ચ ગુરુઞ્ચૈવ ગૃહસ્થો વિભવે સતિ । શ્વભ્યશ્ચ શ્વપચેભ્યશ્ચ વયોભ્યશ્ચાવપેદ્ભુવિ ॥ ૨૯.

ગૃહસ્થ પાસે પૂરતી સંપત્તિ હોય તો, તેને પોતાની પત્નીઓ, ગુરુજી, કૂતરા, ચંડાળ અને પક્ષીઓ માટે જમીન પર ભોજન મૂકવું જોઈએ.

વૈશ્વદેવં હિ નામૈતત્કુર્યાત્સાયં તથા દિને । માંસમન્નં તથા શાકં ગૃહે યચ્ચોપસાધિતમ્ । ન ચ તત્સ્વયમશ્નીયાદ્વિધિવદ્યન્ન નિર્વપેત્ ॥ ૨૯.

તેને દરરોજ સવારે અને સાંજે વૈશ્વદેવનું વિધિવત્ કરવું જોઈએ. ઘરમાં જે પણ માંસ, ભાત, શાક કે બીજું ભોજન બન્યું હોય તે અર્પણ કરવું જોઈએ; પણ વિધિ પ્રમાણે અર્પણ કર્યા વિના પોતે એમાંથી કશું ખાવું નહીં.

; ક્રૌષ્ટુકિરુવાચ અર્વાક્સ્ત્રોતસ્તુ કથિતો ભવતા યસ્તુ માનુષઃ । બ્રહ્મન્ ! વિસ્તરતો બ્રૂહિ બ્રહ્મા સમસૃજદ્યથા॥૪૯.

ક્રૌષ્ટુકિએ કહ્યું: મહર્ષિ, તમે સ્ત્રોતજ જન્મેલા પછી માનવ સૃષ્ટિ કેવી રીતે થઈ તે સમજાવ્યું. હવે કૃપા કરીને કહો કે બ્રહ્માએ કેવી રીતે વિવિધ જીવોની રચના કરી.

યથા ચ વર્ણાનસૃજદ્યદ્ ગુણાશ્ચ મહામતે । યચ્ચ યેષાં સ્મૃતં કર્મ વિપ્રાદીનાં વદસ્વ તત્॥૪૯.

અને તેણે જાતિઓ કેવી રીતે સર્જી, તેમનાં ગુણધર્મો શું છે, અને બ્રાહ્મણ વગેરેના કયા કયા કર્તવ્ય છે, એ પણ કહો.