માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

સ્વાહાકારં સ્તનં દેવાઃ પિતરશ્ચ સ્વધામયમ્ । મુનયશ્ચ વષટ્કારં દેવભૂતસુરેતરાઃ ॥ ૨૯.

દેવતાઓ 'સ્વાહા' રૂપ સ્તનનું પાન કરે છે, પિતૃઓ 'સ્વધા' રૂપ સ્તનનું પાન કરે છે અને મુનિઓ તથા દેવ, ભૂત અને અસુરો 'વષટ્' રૂપ સ્તનનું પાન કરે છે.

હન્તકારં મનુષ્યાશ્ચ પિબન્તિ સતતં સ્તનમ્ । એવમાપ્યાયયત્યેષા વત્સ ! ધેનુસ્ત્રયીમયી ॥ ૨૯.

માનવો હંમેશા 'હંતા' રૂપ સ્તનનું પાન કરે છે; આ રીતે, વત્સ, ત્રણેય વેદોથી બનેલી આ ધેનુ સર્વને પોષણ આપે છે.

તેષામુચ્છેદકર્તા ચ યો નરોઽત્યન્તપાપકૃત્ । સ તમસ્યાન્ધતામિસ્ત્રે તામિસ્ત્રે ચ નિમજ્જતિ ॥ ૨૯.

જે મનુષ્ય આ બધાનું નાશ કરે છે અને અતિ પાપ કરે છે, તે ઘોર અંધકારમાં ડૂબી જાય છે.

યશ્ચેમાં માનવો ધેનું સ્વૈર્વત્સૈરમરાદિભિઃ । પાયયત્યુચિતે કાલે સ સ્વર્ગાયોપપદ્યતે ॥ ૨૯.

પણ જે મનુષ્ય પોતાના વત્સો અને દેવાદિ સાથે યોગ્ય સમયે આ ધેનુનું પાન કરાવે છે, તે સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે.

તસ્માત્પુત્ર ! મનુષ્યેણ દેવર્ષિપિતૃમાનવાઃ । ભૂતાનિ ચાનુદિવસં પોષ્યાણિ સ્વતનુર્યથા ॥ ૨૯.

એથી, પુત્ર, મનુષ્યએ દેવ, ઋષિ, પિતૃ, માનવ અને અન્ય ભૂતોને રોજ પોતાના શરીર જેવું પોષણ આપવું જોઈએ.

તસ્માત્સ્ત્રાતઃ શુચિર્ભૂત્વા દેવર્ષિપિતૃતર્પણમ્ । પ્રજાપતેસ્તથૈવાદિભઃ કાલે કુર્યાત્સમાહિતઃ ॥ ૨૯.

આથી, શુદ્ધ અને સુરક્ષિત રહીને, મનુષ્યએ સમર્પિત મનથી યોગ્ય સમયે દેવ, ઋષિ, પિતૃ, પ્રજાપતિ અને અન્ય દેવતાઓને તૃપ્તિ આપવી જોઈએ.

સુમનોગન્ધપુષ્પૈશ્ચ દેવાનભ્યર્ચ્ય માનવઃ । તતોઽગ્નેસ્તર્પણં કુર્યાદ્દેયાશ્ચ બલયસ્તથા ॥ ૨૯.

સુગંધિત ફૂલો વડે દેવતાઓની પૂજા કર્યા પછી, મનુષ્યએ અગ્નિને અર્પણ કરવું અને ત્યારબાદ નિર્ધારિત ભાગો આપવા જોઈએ.

બ્રહ્મણે ગૃહમધ્યે તુ વિશ્વેદેવેભ્ય એવ ચ । ધન્વન્તરિં સમુદ્દિશ્ય પ્રાગુદીચ્યાં બલિં ક્ષિપેત્ ॥ ૨૯.

ઘરમાં બ્રહ્મા અને વિશ્વદેવોને અર્પણ કરવું, અને ધન્વંતરી માટે ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં ભોગ મૂકવો જોઈએ.

પ્રાચ્યાં શક્રાય યામ્યાયાં યમાય બલિમાહરેત્ । પ્રતીચ્યાં વરુણાયાથ સોમાયોત્તરતો બલિમ્ ॥ ૨૯.

પૂર્વ દિશામાં ઇન્દ્રને, દક્ષિણમાં યમને, પશ્ચિમમાં વરુણને અને ઉત્તર દિશામાં સોમને ભોગ આપવો જોઈએ.

દદ્યાદ્ધાત્રે વિધાત્રે બલિં દ્વારે ગૃહસ્ય તુ । અર્યમ્ણેઽથ બહિર્દદ્યાદ્ગૃહેભ્યશ્ચ સમન્તતઃ ॥ ૨૯.

ઘરના દ્વારે ધાતૃ અને વિધાતૃને ભોગ આપવો, બહાર આર્યમનને અને આસપાસ ઘરનાં દેવતાઓને અર્પણ કરવું જોઈએ.

નક્તઞ્ચરેભ્યો ભૂતેભ્યો બલિમાકાશતો હરેત્ । પિતૄણાં નિર્વપેચ્ચૈવ દક્ષિણાભિમુખસ્થિતઃ ॥ ૨૯.

રાત્રે ફરતા ભૂતોને ખુલ્લામાં ભોગ મૂકવો, અને પિતૃઓને દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને અર્પણ કરવું જોઈએ.

ગૃહસ્થસ્તત્પરો ભૂત્વા સુસમાહિતમાનસઃ । તતસ્તોયમુપાદાય તેષ્વેવાચમનાય વૈ ॥ ૨૯.

ગૃહસ્થએ એકાગ્ર મનથી પછી તેમના શુદ્ધિ માટે પાણી લેવું જોઈએ.

સ્થાનેષુ નિક્ષિપેત્પ્રાજ્ઞસ્તાસ્તા ઉદ્દિશ્ય દેવતાઃ । એવં ગૃહબલિં કૃત્વા ગૃહે હૃહપતિઃ શુચિઃ ॥ ૨૯.

જ્ઞાની પુરુષે નિર્ધારિત સ્થળોએ સંબંધિત દેવતાઓનું સ્મરણ કરીને ભોગ મૂકવો; આ રીતે ગૃહભોગ પૂર્ણ કર્યા પછી ગૃહસ્થ શુદ્ધ રહે છે.

આપ્યાયનાય ભૂતાનાં કુર્યાદુત્સર્ગમાદરાત્ । શ્વભ્યશ્ચ શ્વપચેભ્યશ્ચ વયોભ્યશ્ચાવપેદ્ભુવિ ॥ ૨૯.

ભૂતોના પોષણ માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક ભોજન છોડવું, અને શ્વાનો, ચંડાળ અને પક્ષીઓ માટે જમીન પર અન્ન છાંટવું જોઈએ.

વૈશ્વદેવં હિ નામૈતત્સાયં પ્રાતરુદાહૃતમ્ । આચમ્ય ચ તતઃ કુર્યાત્પ્રાજ્ઞો દ્વારાવલોકનમ્ ॥ ૨૯.

આને વૈશ્વદેવ વિધિ કહે છે, જે સાંજે અને સવારે કરવામાં આવે છે; પછી શુદ્ધ થઈને જ્ઞાની પુરુષે દ્વારની તપાસ કરવી જોઈએ.

મુહૂર્તસ્યાષ્ટમં ભાગમુદીક્ષ્યોઽપ્યતિથિર્ભવેત્ । અતિથિં તત્ર સમ્પ્રાપ્તમન્નાદ્યેનોદકેન ચ ॥ ૨૯.

અઢી ઘડીનો અઠમો ભાગ ધ્યાનમાં રાખવો; જો કોઈ અતિથિ આવે તો તેને અન્ન અને પાણીથી સન્માન કરવું જોઈએ.

સમ્પૂજયેદ્યથાશક્તિ ગન્ધપુષ્પાદિભિસ્તથા । ન મિત્રમતિથિં કુર્યાન્નૈકગ્રામનિવાસિનમ્ ॥ ૨૯.

શક્તિ પ્રમાણે સુગંધ, ફૂલ વગેરેથી અતિથિનું પૂજન કરવું; મિત્ર કે એક જ ગામમાં રહેતા વ્યક્તિને ક્યારેય અતિથિ ગણવો નહીં.

અજ્ઞાતકુલનામાનં તત્કાલસમુપસ્થિતમ્ । બુભુક્ષુમાગતં શ્રાન્તં યાચમાનમકિઞ્ચનમ્ ॥ ૨૯.

જેનું કુળ કે નામ અજાણ્યું છે, જે એ સમયે ભૂખ્યો, થાકેલો, કશું જ ન હોય અને ભીખ માંગતો આવે છે—

બ્રાહ્મણં પ્રાહુરતિથિં સ પૂજ્યઃ શક્તિતો બુધૈઃ । ન પૃચ્છેદ્ગોત્રચરણં સ્વાધ્યાયઞ્ચાપિ પણ્ડિતઃ ॥ ૨૯.

એવો માણસ બ્રાહ્મણ અતિથિ કહેવાય છે; વિદ્વાનોને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે તેનું સન્માન કરવું જોઈએ. જ્ઞાની માણસે તેની જાતિ, પરંપરા કે અભ્યાસ વિશે પૂછવું નહીં.

શોભનાશોભનાકારં તં મન્યેત પ્રજાપતિમ્ । અનિત્યં હિ સ્થિતો યસ્માત્તસ્માદતિથિરુચ્યતે ॥ ૨૯.

તેનું રૂપ સુંદર હોય કે ન હોય, તેને પ્રજાપતિ સમાન માનવું જોઈએ, કેમ કે તેનું નિવાસ હંમેશા રહેતું નથી, તેથી તેને 'અતિથિ' કહેવાય છે.

તસ્મિંસ્તૃપ્તે નૃયજ્ઞોત્થાદૃણાન્મુચ્યેદ્ગૃહાશ્રમી । તસ્માદદત્ત્વા યો ભુઙ્ક્તે સ્વયં કિલ્વિષભુઙ્નરઃ ॥ ૨૯.

જ્યારે અતિથિ તૃપ્ત થાય છે ત્યારે ગૃહસ્થ મનુષ્ય માનવ યજ્ઞથી થતા ઋણમાંથી મુક્ત થાય છે; પણ જે આપ્યા વિના પોતે ખાય છે, તે પાપ ભોગવે છે.

સ પાપં કેવલં ભુઙ્ક્તે પુરીષઞ્ચાન્યજન્મનિ । અતિથિર્યસ્ય ભગ્નાશો ગૃહાત્પ્રતિનિવર્તતે ॥ ૨૯.

જેના ઘરમાંથી અતિથિ આશા રાખીને પણ નિરાશ થઈ જાય છે, તે ગૃહસ્થ માત્ર પાપ જ ભોગવે છે અને બીજા જન્મમાં ગંદકી પણ ખાવું પડે છે.

સ દત્ત્વા દુષ્કૃતં તસ્મૈ પુણ્યમાદાય ગચ્છતિ । અપ્યમ્બુશાકદાનેન યદ્વાપ્યશ્નાતિ સ સ્વયમ્ ॥ ૨૯.

પાણી કે શાકભાજી જેટલું પણ આપે, તેનાથી જે પુણ્ય મળે છે, તે અતિથિ લઈ જાય છે અને પાપ ગૃહસ્થ પાસે જ રહે છે.

પૂજયેત્તુ નરઃ શક્ત્યા તેનૈવાતિથિમાદરાત્ । કુર્યાચ્ચાહરહઃ શ્રાદ્ધમન્નાદ્યેનોદકેન ચ ॥ ૨૯.

માટે માણસે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અતિથિનું આદરપૂર્વક સન્માન કરવું જોઈએ અને રોજ અનાજ અને પાણીથી શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

પિતૄનુદ્દિશ્ય વિપ્રાંશ્ચ ભોજયેદ્વિપ્રમેવ વા । અન્નસ્યાગ્રં તદુદ્ધૃત્ય બ્રાહ્મણાયોપપાદયેત્ ॥ ૨૯.

પિતૃઓની યાદમાં બ્રાહ્મણોને અથવા ઓછામાં ઓછા એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવું જોઈએ અને અનાજનો શ્રેષ્ઠ ભાગ પહેલા તેમને અર્પણ કરવો જોઈએ.

ભિક્ષાઞ્ચ યાચતાં દદ્યાત્પરિવ્રાડ્બ્રહ્મચારિણામ્ । ગ્રાસપ્રમાણા ભિક્ષા સ્યાદગ્રં ગ્રાસચતુષ્ટયમ્ ॥ ૨૯.

ભિક્ષા માંગનાર પરિવ્રાજકો અને બ્રહ્મચારીઓને ભિક્ષા આપવી જોઈએ; ભિક્ષાનું પ્રમાણ ચાર ગ્રાસ જેટલું હોય અને પહેલો ભાગ તેમને આપવો જોઈએ.

અગ્રં ચતુર્ગુણં પ્રાહુર્હન્તકારં દ્વિજોત્તમાઃ । ભોજનં હન્તકારં વા અગ્રં ભિક્ષામથાપિ વા ॥ ૨૯.

શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ કહ્યું છે કે પહેલો ભાગ ચાર ગણો ફળ આપે છે; ભોજન હોય કે ભિક્ષા, પહેલો ભાગ સૌથી વધુ અસરકારક છે.

અદત્ત્વા તુ ન ભોક્તવ્યં યથાવિભવમાત્મનઃ । પૂજયિત્વાતિથીનિષ્ટાન્ જ્ઞાતીન્ બન્ધૂંસ્તથાર્થિનઃ ॥ ૨૯.

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અતિથિ, ઘરનાં દેવતાઓ, સગાં અને માંગનારનું સન્માન કર્યા પછી જ ખાવું જોઈએ, આપ્યા વિના નહિ.

વિકલાન્ બાલવૃદ્ધાંશ્ચ ભોજયેચ્ચાતુરાંસ્તથા । વાઞ્છતે ક્ષુત્પરીતાત્મા યચ્ચાન્યોઽન્નમકિઞ્ચનઃ ॥ ૨૯.

અશક્ત, બાળકો, વૃદ્ધો અને બુદ્ધિશાળી લોકોને પણ ભોજન કરાવવું જોઈએ, અને જે ભૂખ્યા છે અને પાસે કશું નથી, એવા બીજા કોઈને પણ.