માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

સમેત્ય તૈરાત્મજભૂપનન્દનૈર્ મહોરગાણામધિપઃ સ સત્યવાક્ । મુદાન્વિતોઽન્નાનિ મધૂનિ ચાત્મવાન્ યથોપયોગં બુભુજે સ ભોગભુક્ ॥ ૨૩.

પછી પોતાના પુત્રો અને રાજકુમારો સાથે મળીને, સત્યવચન ધરાવતો મહાન સાપોનો રાજા આનંદથી અને સંયમથી, યોગ્ય રીતે ભોજન અને મધનો આસ્વાદ લીધો.

અલર્ક ઉવાચ યત્કાર્યં પુરુષાણાઞ્ચ ગાર્હસ્થ્યમનુવર્તતામ્ । બન્ધશ્ચ સ્યાદકરણે ક્રિયાયા યસ્ય ચોચ્છ્રિતિઃ ॥ ૨૯.

અલર્કએ કહ્યું: ગૃહસ્થ આશ્રમ પાળનારા પુરુષોનું કયું કર્તવ્ય છે? કર્મ ન કરવાથી કઈ બંધન આવે છે અને કરવાથી કઈ ઉન્નતિ મળે છે?

ઉપકારાય યન્નૃણાં યચ્ચ વર્જ્યં ગૃહે સતા । યથા ચ ક્રિયતે તન્મે યથાવત્પૃચ્છતો વદ ॥ ૨૯.

માણસોને શું લાભદાયી છે અને ગૃહસ્થને કયું ટાળવું જોઈએ? આ બધું યોગ્ય રીતે કેવી રીતે કરવું એ મને સમજાવીને કહો.

મદાલસોવાચ વત્સ ! ગાર્હસ્થ્યમાદાય નરઃ સર્વમિદં જગત્ । પુષ્ણાતિ તેન લોકાંશ્ચ સ જયત્યભિવાઞ્છિતાન્ ॥ ૨૯.

મદાલસાએ કહ્યું: બેટા, ગૃહસ્થ જીવન અપનાવનાર પુરુષ આખા જગતનું પોષણ કરે છે; એથી જ તે લોકોએ જીતે છે અને પોતાની ઇચ્છિત વસ્તુઓ મેળવે છે.

પિતરો મુનયો દેવા ભૂતાનિ મનુજાસ્તથા । કૃમિકીટપતઙ્ગાશ્ચ વયાંસિ પશવોઽસુરાઃ ॥ ૨૯.

પિતૃઓ, ઋષિઓ, દેવતાઓ, જીવજંતુઓ, મનુષ્યો, અને સાથે સાથે કીડીઓ, જીવાતો, પંખીઓ, પક્ષીઓ, પશુઓ અને દૈત્યો—

ગૃહસ્થમુપજીવન્તિ તતસ્તૃપ્તિં પ્રયાન્તિ ચ । મુખં ચાસ્ય નિરીક્ષન્તે અપિ નો દાસ્યતીતિ વૈ ॥ ૨૯.

—બધા ગૃહસ્થ પર આધાર રાખે છે અને એથી સંતોષ પામે છે. તેઓ તેની તરફ જુએ છે કે શું એ અમને આપશે કે નહીં?

સર્વસ્યાધારભૂતેયં વત્સ ! ધેનુસ્ત્રયીમયી । યસ્યાં પ્રતિષ્ઠિતં વિશ્વં વિશ્વહેતુશ્ચ યા મતા ॥ ૨૯.

બેટા, આ ત્રણ પ્રકારની ગાય છે, જે સર્વનું આધાર છે; જેમાં આખું બ્રહ્માંડ ટકેલું છે અને જેને સર્વનું કારણ માનવામાં આવે છે.

ઋક્પૃષ્ઠાસૌ યજુર્મધ્યા સામવક્ત્રશિરોધરા । ઇષ્ટાપૂર્તવિષાણા ચ સાધુસૂક્તતનૂરુહા ॥ ૨૯.

આ ગાયની પીઠ ઋગ્વેદ છે, મધ્ય ભાગ યજુર્વેદ છે, મોઢું અને માથું સામવેદ છે; શિંગો યજ્ઞ અને દાન છે, શરીર સારા સ્તુતિગીતોથી બનેલું છે.

શાન્તિપુષ્ટિશકૃન્મૂત્રા વર્ણપાદપ્રતિષ્ઠિતા । આજીવ્યમાના જગતાં સાક્ષયા નાપચીયતે ॥ ૨૯.

આ ગાયના ગોભણ અને મૂત્ર શાંતિ અને પોષણ છે, અંગો વર્ણ અને આશ્રમ છે; જયાં સુધી એનું પોષણ થાય છે, દુનિયા અક્ષય રહે છે, ઘટતી નથી.

સ્વાહાકારસ્વધાકારૌ વષટ્કારશ્ચ પુત્રક ! । હન્તકારસ્તથા ચાન્યસ્તસ્યાઃસ્તનચતુષ્ટયમ્ ॥ ૨૯.

બાલક, 'સ્વાહા', 'સ્વધા', 'વષટ્' અને 'હંતા' — આ ચાર શબ્દો તેના ચાર સ્તનો રૂપે દર્શાવવામાં આવ્યા છે.

સ્વાહાકારં સ્તનં દેવાઃ પિતરશ્ચ સ્વધામયમ્ । મુનયશ્ચ વષટ્કારં દેવભૂતસુરેતરાઃ ॥ ૨૯.

દેવતાઓ 'સ્વાહા' રૂપ સ્તનનું પાન કરે છે, પિતૃઓ 'સ્વધા' રૂપ સ્તનનું પાન કરે છે અને મુનિઓ તથા દેવ, ભૂત અને અસુરો 'વષટ્' રૂપ સ્તનનું પાન કરે છે.

હન્તકારં મનુષ્યાશ્ચ પિબન્તિ સતતં સ્તનમ્ । એવમાપ્યાયયત્યેષા વત્સ ! ધેનુસ્ત્રયીમયી ॥ ૨૯.

માનવો હંમેશા 'હંતા' રૂપ સ્તનનું પાન કરે છે; આ રીતે, વત્સ, ત્રણેય વેદોથી બનેલી આ ધેનુ સર્વને પોષણ આપે છે.

તેષામુચ્છેદકર્તા ચ યો નરોઽત્યન્તપાપકૃત્ । સ તમસ્યાન્ધતામિસ્ત્રે તામિસ્ત્રે ચ નિમજ્જતિ ॥ ૨૯.

જે મનુષ્ય આ બધાનું નાશ કરે છે અને અતિ પાપ કરે છે, તે ઘોર અંધકારમાં ડૂબી જાય છે.

યશ્ચેમાં માનવો ધેનું સ્વૈર્વત્સૈરમરાદિભિઃ । પાયયત્યુચિતે કાલે સ સ્વર્ગાયોપપદ્યતે ॥ ૨૯.

પણ જે મનુષ્ય પોતાના વત્સો અને દેવાદિ સાથે યોગ્ય સમયે આ ધેનુનું પાન કરાવે છે, તે સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે.

તસ્માત્પુત્ર ! મનુષ્યેણ દેવર્ષિપિતૃમાનવાઃ । ભૂતાનિ ચાનુદિવસં પોષ્યાણિ સ્વતનુર્યથા ॥ ૨૯.

એથી, પુત્ર, મનુષ્યએ દેવ, ઋષિ, પિતૃ, માનવ અને અન્ય ભૂતોને રોજ પોતાના શરીર જેવું પોષણ આપવું જોઈએ.

તસ્માત્સ્ત્રાતઃ શુચિર્ભૂત્વા દેવર્ષિપિતૃતર્પણમ્ । પ્રજાપતેસ્તથૈવાદિભઃ કાલે કુર્યાત્સમાહિતઃ ॥ ૨૯.

આથી, શુદ્ધ અને સુરક્ષિત રહીને, મનુષ્યએ સમર્પિત મનથી યોગ્ય સમયે દેવ, ઋષિ, પિતૃ, પ્રજાપતિ અને અન્ય દેવતાઓને તૃપ્તિ આપવી જોઈએ.

સુમનોગન્ધપુષ્પૈશ્ચ દેવાનભ્યર્ચ્ય માનવઃ । તતોઽગ્નેસ્તર્પણં કુર્યાદ્દેયાશ્ચ બલયસ્તથા ॥ ૨૯.

સુગંધિત ફૂલો વડે દેવતાઓની પૂજા કર્યા પછી, મનુષ્યએ અગ્નિને અર્પણ કરવું અને ત્યારબાદ નિર્ધારિત ભાગો આપવા જોઈએ.

બ્રહ્મણે ગૃહમધ્યે તુ વિશ્વેદેવેભ્ય એવ ચ । ધન્વન્તરિં સમુદ્દિશ્ય પ્રાગુદીચ્યાં બલિં ક્ષિપેત્ ॥ ૨૯.

ઘરમાં બ્રહ્મા અને વિશ્વદેવોને અર્પણ કરવું, અને ધન્વંતરી માટે ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં ભોગ મૂકવો જોઈએ.

પ્રાચ્યાં શક્રાય યામ્યાયાં યમાય બલિમાહરેત્ । પ્રતીચ્યાં વરુણાયાથ સોમાયોત્તરતો બલિમ્ ॥ ૨૯.

પૂર્વ દિશામાં ઇન્દ્રને, દક્ષિણમાં યમને, પશ્ચિમમાં વરુણને અને ઉત્તર દિશામાં સોમને ભોગ આપવો જોઈએ.

દદ્યાદ્ધાત્રે વિધાત્રે બલિં દ્વારે ગૃહસ્ય તુ । અર્યમ્ણેઽથ બહિર્દદ્યાદ્ગૃહેભ્યશ્ચ સમન્તતઃ ॥ ૨૯.

ઘરના દ્વારે ધાતૃ અને વિધાતૃને ભોગ આપવો, બહાર આર્યમનને અને આસપાસ ઘરનાં દેવતાઓને અર્પણ કરવું જોઈએ.

નક્તઞ્ચરેભ્યો ભૂતેભ્યો બલિમાકાશતો હરેત્ । પિતૄણાં નિર્વપેચ્ચૈવ દક્ષિણાભિમુખસ્થિતઃ ॥ ૨૯.

રાત્રે ફરતા ભૂતોને ખુલ્લામાં ભોગ મૂકવો, અને પિતૃઓને દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને અર્પણ કરવું જોઈએ.

ગૃહસ્થસ્તત્પરો ભૂત્વા સુસમાહિતમાનસઃ । તતસ્તોયમુપાદાય તેષ્વેવાચમનાય વૈ ॥ ૨૯.

ગૃહસ્થએ એકાગ્ર મનથી પછી તેમના શુદ્ધિ માટે પાણી લેવું જોઈએ.

સ્થાનેષુ નિક્ષિપેત્પ્રાજ્ઞસ્તાસ્તા ઉદ્દિશ્ય દેવતાઃ । એવં ગૃહબલિં કૃત્વા ગૃહે હૃહપતિઃ શુચિઃ ॥ ૨૯.

જ્ઞાની પુરુષે નિર્ધારિત સ્થળોએ સંબંધિત દેવતાઓનું સ્મરણ કરીને ભોગ મૂકવો; આ રીતે ગૃહભોગ પૂર્ણ કર્યા પછી ગૃહસ્થ શુદ્ધ રહે છે.

આપ્યાયનાય ભૂતાનાં કુર્યાદુત્સર્ગમાદરાત્ । શ્વભ્યશ્ચ શ્વપચેભ્યશ્ચ વયોભ્યશ્ચાવપેદ્ભુવિ ॥ ૨૯.

ભૂતોના પોષણ માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક ભોજન છોડવું, અને શ્વાનો, ચંડાળ અને પક્ષીઓ માટે જમીન પર અન્ન છાંટવું જોઈએ.

વૈશ્વદેવં હિ નામૈતત્સાયં પ્રાતરુદાહૃતમ્ । આચમ્ય ચ તતઃ કુર્યાત્પ્રાજ્ઞો દ્વારાવલોકનમ્ ॥ ૨૯.

આને વૈશ્વદેવ વિધિ કહે છે, જે સાંજે અને સવારે કરવામાં આવે છે; પછી શુદ્ધ થઈને જ્ઞાની પુરુષે દ્વારની તપાસ કરવી જોઈએ.

મુહૂર્તસ્યાષ્ટમં ભાગમુદીક્ષ્યોઽપ્યતિથિર્ભવેત્ । અતિથિં તત્ર સમ્પ્રાપ્તમન્નાદ્યેનોદકેન ચ ॥ ૨૯.

અઢી ઘડીનો અઠમો ભાગ ધ્યાનમાં રાખવો; જો કોઈ અતિથિ આવે તો તેને અન્ન અને પાણીથી સન્માન કરવું જોઈએ.

સમ્પૂજયેદ્યથાશક્તિ ગન્ધપુષ્પાદિભિસ્તથા । ન મિત્રમતિથિં કુર્યાન્નૈકગ્રામનિવાસિનમ્ ॥ ૨૯.

શક્તિ પ્રમાણે સુગંધ, ફૂલ વગેરેથી અતિથિનું પૂજન કરવું; મિત્ર કે એક જ ગામમાં રહેતા વ્યક્તિને ક્યારેય અતિથિ ગણવો નહીં.

અજ્ઞાતકુલનામાનં તત્કાલસમુપસ્થિતમ્ । બુભુક્ષુમાગતં શ્રાન્તં યાચમાનમકિઞ્ચનમ્ ॥ ૨૯.

જેનું કુળ કે નામ અજાણ્યું છે, જે એ સમયે ભૂખ્યો, થાકેલો, કશું જ ન હોય અને ભીખ માંગતો આવે છે—

બ્રાહ્મણં પ્રાહુરતિથિં સ પૂજ્યઃ શક્તિતો બુધૈઃ । ન પૃચ્છેદ્ગોત્રચરણં સ્વાધ્યાયઞ્ચાપિ પણ્ડિતઃ ॥ ૨૯.

એવો માણસ બ્રાહ્મણ અતિથિ કહેવાય છે; વિદ્વાનોને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે તેનું સન્માન કરવું જોઈએ. જ્ઞાની માણસે તેની જાતિ, પરંપરા કે અભ્યાસ વિશે પૂછવું નહીં.