માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

તમુત્થાપ્ય બલાદ્ગાઢં નાગેન્દ્રઃ પરિષસ્વજે । મૂર્ધ્નિ ચૈનમુપાઘ્રાય ચિરં જીવેત્યુવાચ સઃ ॥ ૨૩.

નાગરાજે તેને ઊભો કરીને બળપૂર્વક ગાઢ રીતે ભેટી લીધો અને તેના માથા પર સુઘંધી લઈને કહ્યું, "તમે લાંબા સમય સુધી જીવો."

નિહતામિત્રવર્ગશ્ચ પિત્રોઃ સુશ્રૂષણં કુરુ । વત્સ ! ધન્યસ્ય કથ્યન્તે પરોક્ષસ્યાપિ તે ગુણાઃ ॥ ૨૩.

શત્રુઓને હરાવીને, બેટા, તું માતા-પિતાની સેવા કર. ધન્ય લોકોના ગુણો તો તેઓ હાજર ન હોય ત્યારે પણ બધે વખાણાય છે.

ભવતો મમ પુત્રાભ્યામસામાન્યા નિવેદિતાઃ । ત્વમેવાનેન વર્ધેથા મનોવાક્કાયચેષ્ટિતૈઃ ॥ ૨૩.

તું અને મારા પુત્રોએ જે અનોખા ગુણો બતાવ્યા છે, એમાં તું જ મન, વાણી અને કૃત્યથી વધુ વધે એવી મારી આશા છે.

જીવિતં ગુણિનઃ શ્લાઘ્યં જીવન્નેવ મૃતોઽગુણઃ । ગુણવાન્નિર્વૃતિં પિત્રોઃ શત્રુણાં હૃદયજ્વરમ્ ॥ ૨૩.

ગુણવાનનું જીવન વખાણવા જેવું છે; જેમાં ગુણ નથી, તે જીવતો હોય છતાં મરેલો ગણાય. ગુણવાન સંતાનો માતા-પિતાને આનંદ આપે છે અને શત્રુઓના દિલમાં દુઃખ પેદા કરે છે.

કરોત્યાત્મહિતં કુર્વન્ વિશ્વાસઞ્ચ મહાજને । દેવતાઃ પિતરો વિપ્રા મિત્રાર્થિવિકલાદયઃ ॥ ૨૩.

પોતાનું કલ્યાણ કરતા અને મોટા લોકોનો વિશ્વાસ જીતતા માણસ દેવતાઓ, પિતૃઓ, બ્રાહ્મણો, મિત્રો, મદદ માંગનારા અને દુઃખી લોકોને પ્રસન્ન કરે છે.

બાન્ધવાશ્ચ તથેચ્છન્તિ જીવિતં ગુણિનશ્ચિરમ્ । પરિવાદનિવૃત્તાનાં દુર્ગતેષુ દયાવતામ્ । ગુણિનાં સફલં જન્મ સંશ્રિતાનાં વિપદ્ગતૈઃ ॥ ૨૩.

સગાંઓ પણ ગુણવાનના દીર્ઘાયુ જીવનની ઇચ્છા રાખે છે; જે નિંદાથી દૂર રહે છે, દુઃખી પર દયા રાખે છે, એવા ગુણવાનનું જન્મ દુઃખમાં આશ્રય લેનારાઓ માટે ફળદાયી બને છે.

જડ ઉવાચ એવમુક્ત્વા સ તં વીરં પુત્રાવિદમથાબ્રવીત્ । પૂજાં કુવલયાશ્વસ્ય કર્તુકામો ભુજઙ્ગમઃ ॥ ૨૩.

જડએ કહ્યું: આમ કહીને તેણે પોતાના વીર પુત્રને ફરી સંબોધ્યો, કેમ કે સાપને કુવલયાશ્વની પૂજા કરવાની ઇચ્છા હતી.

સ્નાનાદિકક્રમં કૃત્વા સર્વમેવ યથાક્રમમ્ । મધુપાનાદિસમ્ભોગમાહારઞ્ચ યથેપ્સિતમ્ ॥ ૨૩.

સ્નાન અને અન્ય વિધિઓ ક્રમશઃ કરીને, તેણે મનગમતા રીતે મધપાન અને અન્ય આનંદો તથા ભોજનનો આનંદ માણ્યો.

તતઃ કુવલયાશ્વેન હૃદયોત્સવભૂતયા । કથયા સ્વલ્પકં કાલં સ્થાસ્યામો હૃષ્ટચેતસઃ ॥ ૨૩.

પછી કુવલયાશ્વ સાથે આનંદભરી વાતચીત કરતાં તેઓ થોડો સમય આનંદિત મનથી ત્યાં રહ્યા.

અનુમેન ચ તન્મૌનો વચઃ શત્રુજિતઃ સુતઃ । તથા ચકાર નૃપતિઃ પન્નગાનામુદારધીઃ ॥ ૨૩.

પિતાના મૌન સંમતિથી, શત્રુજિતનો પુત્ર એ મહાન મનવાળો સાપરાજા જેવું કહે તેમ જ કર્યું.

સમેત્ય તૈરાત્મજભૂપનન્દનૈર્ મહોરગાણામધિપઃ સ સત્યવાક્ । મુદાન્વિતોઽન્નાનિ મધૂનિ ચાત્મવાન્ યથોપયોગં બુભુજે સ ભોગભુક્ ॥ ૨૩.

પછી પોતાના પુત્રો અને રાજકુમારો સાથે મળીને, સત્યવચન ધરાવતો મહાન સાપોનો રાજા આનંદથી અને સંયમથી, યોગ્ય રીતે ભોજન અને મધનો આસ્વાદ લીધો.

અલર્ક ઉવાચ યત્કાર્યં પુરુષાણાઞ્ચ ગાર્હસ્થ્યમનુવર્તતામ્ । બન્ધશ્ચ સ્યાદકરણે ક્રિયાયા યસ્ય ચોચ્છ્રિતિઃ ॥ ૨૯.

અલર્કએ કહ્યું: ગૃહસ્થ આશ્રમ પાળનારા પુરુષોનું કયું કર્તવ્ય છે? કર્મ ન કરવાથી કઈ બંધન આવે છે અને કરવાથી કઈ ઉન્નતિ મળે છે?

ઉપકારાય યન્નૃણાં યચ્ચ વર્જ્યં ગૃહે સતા । યથા ચ ક્રિયતે તન્મે યથાવત્પૃચ્છતો વદ ॥ ૨૯.

માણસોને શું લાભદાયી છે અને ગૃહસ્થને કયું ટાળવું જોઈએ? આ બધું યોગ્ય રીતે કેવી રીતે કરવું એ મને સમજાવીને કહો.

મદાલસોવાચ વત્સ ! ગાર્હસ્થ્યમાદાય નરઃ સર્વમિદં જગત્ । પુષ્ણાતિ તેન લોકાંશ્ચ સ જયત્યભિવાઞ્છિતાન્ ॥ ૨૯.

મદાલસાએ કહ્યું: બેટા, ગૃહસ્થ જીવન અપનાવનાર પુરુષ આખા જગતનું પોષણ કરે છે; એથી જ તે લોકોએ જીતે છે અને પોતાની ઇચ્છિત વસ્તુઓ મેળવે છે.

પિતરો મુનયો દેવા ભૂતાનિ મનુજાસ્તથા । કૃમિકીટપતઙ્ગાશ્ચ વયાંસિ પશવોઽસુરાઃ ॥ ૨૯.

પિતૃઓ, ઋષિઓ, દેવતાઓ, જીવજંતુઓ, મનુષ્યો, અને સાથે સાથે કીડીઓ, જીવાતો, પંખીઓ, પક્ષીઓ, પશુઓ અને દૈત્યો—

ગૃહસ્થમુપજીવન્તિ તતસ્તૃપ્તિં પ્રયાન્તિ ચ । મુખં ચાસ્ય નિરીક્ષન્તે અપિ નો દાસ્યતીતિ વૈ ॥ ૨૯.

—બધા ગૃહસ્થ પર આધાર રાખે છે અને એથી સંતોષ પામે છે. તેઓ તેની તરફ જુએ છે કે શું એ અમને આપશે કે નહીં?

સર્વસ્યાધારભૂતેયં વત્સ ! ધેનુસ્ત્રયીમયી । યસ્યાં પ્રતિષ્ઠિતં વિશ્વં વિશ્વહેતુશ્ચ યા મતા ॥ ૨૯.

બેટા, આ ત્રણ પ્રકારની ગાય છે, જે સર્વનું આધાર છે; જેમાં આખું બ્રહ્માંડ ટકેલું છે અને જેને સર્વનું કારણ માનવામાં આવે છે.

ઋક્પૃષ્ઠાસૌ યજુર્મધ્યા સામવક્ત્રશિરોધરા । ઇષ્ટાપૂર્તવિષાણા ચ સાધુસૂક્તતનૂરુહા ॥ ૨૯.

આ ગાયની પીઠ ઋગ્વેદ છે, મધ્ય ભાગ યજુર્વેદ છે, મોઢું અને માથું સામવેદ છે; શિંગો યજ્ઞ અને દાન છે, શરીર સારા સ્તુતિગીતોથી બનેલું છે.

શાન્તિપુષ્ટિશકૃન્મૂત્રા વર્ણપાદપ્રતિષ્ઠિતા । આજીવ્યમાના જગતાં સાક્ષયા નાપચીયતે ॥ ૨૯.

આ ગાયના ગોભણ અને મૂત્ર શાંતિ અને પોષણ છે, અંગો વર્ણ અને આશ્રમ છે; જયાં સુધી એનું પોષણ થાય છે, દુનિયા અક્ષય રહે છે, ઘટતી નથી.

સ્વાહાકારસ્વધાકારૌ વષટ્કારશ્ચ પુત્રક ! । હન્તકારસ્તથા ચાન્યસ્તસ્યાઃસ્તનચતુષ્ટયમ્ ॥ ૨૯.

બાલક, 'સ્વાહા', 'સ્વધા', 'વષટ્' અને 'હંતા' — આ ચાર શબ્દો તેના ચાર સ્તનો રૂપે દર્શાવવામાં આવ્યા છે.

સ્વાહાકારં સ્તનં દેવાઃ પિતરશ્ચ સ્વધામયમ્ । મુનયશ્ચ વષટ્કારં દેવભૂતસુરેતરાઃ ॥ ૨૯.

દેવતાઓ 'સ્વાહા' રૂપ સ્તનનું પાન કરે છે, પિતૃઓ 'સ્વધા' રૂપ સ્તનનું પાન કરે છે અને મુનિઓ તથા દેવ, ભૂત અને અસુરો 'વષટ્' રૂપ સ્તનનું પાન કરે છે.

હન્તકારં મનુષ્યાશ્ચ પિબન્તિ સતતં સ્તનમ્ । એવમાપ્યાયયત્યેષા વત્સ ! ધેનુસ્ત્રયીમયી ॥ ૨૯.

માનવો હંમેશા 'હંતા' રૂપ સ્તનનું પાન કરે છે; આ રીતે, વત્સ, ત્રણેય વેદોથી બનેલી આ ધેનુ સર્વને પોષણ આપે છે.

તેષામુચ્છેદકર્તા ચ યો નરોઽત્યન્તપાપકૃત્ । સ તમસ્યાન્ધતામિસ્ત્રે તામિસ્ત્રે ચ નિમજ્જતિ ॥ ૨૯.

જે મનુષ્ય આ બધાનું નાશ કરે છે અને અતિ પાપ કરે છે, તે ઘોર અંધકારમાં ડૂબી જાય છે.

યશ્ચેમાં માનવો ધેનું સ્વૈર્વત્સૈરમરાદિભિઃ । પાયયત્યુચિતે કાલે સ સ્વર્ગાયોપપદ્યતે ॥ ૨૯.

પણ જે મનુષ્ય પોતાના વત્સો અને દેવાદિ સાથે યોગ્ય સમયે આ ધેનુનું પાન કરાવે છે, તે સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે.

તસ્માત્પુત્ર ! મનુષ્યેણ દેવર્ષિપિતૃમાનવાઃ । ભૂતાનિ ચાનુદિવસં પોષ્યાણિ સ્વતનુર્યથા ॥ ૨૯.

એથી, પુત્ર, મનુષ્યએ દેવ, ઋષિ, પિતૃ, માનવ અને અન્ય ભૂતોને રોજ પોતાના શરીર જેવું પોષણ આપવું જોઈએ.

તસ્માત્સ્ત્રાતઃ શુચિર્ભૂત્વા દેવર્ષિપિતૃતર્પણમ્ । પ્રજાપતેસ્તથૈવાદિભઃ કાલે કુર્યાત્સમાહિતઃ ॥ ૨૯.

આથી, શુદ્ધ અને સુરક્ષિત રહીને, મનુષ્યએ સમર્પિત મનથી યોગ્ય સમયે દેવ, ઋષિ, પિતૃ, પ્રજાપતિ અને અન્ય દેવતાઓને તૃપ્તિ આપવી જોઈએ.

સુમનોગન્ધપુષ્પૈશ્ચ દેવાનભ્યર્ચ્ય માનવઃ । તતોઽગ્નેસ્તર્પણં કુર્યાદ્દેયાશ્ચ બલયસ્તથા ॥ ૨૯.

સુગંધિત ફૂલો વડે દેવતાઓની પૂજા કર્યા પછી, મનુષ્યએ અગ્નિને અર્પણ કરવું અને ત્યારબાદ નિર્ધારિત ભાગો આપવા જોઈએ.

બ્રહ્મણે ગૃહમધ્યે તુ વિશ્વેદેવેભ્ય એવ ચ । ધન્વન્તરિં સમુદ્દિશ્ય પ્રાગુદીચ્યાં બલિં ક્ષિપેત્ ॥ ૨૯.

ઘરમાં બ્રહ્મા અને વિશ્વદેવોને અર્પણ કરવું, અને ધન્વંતરી માટે ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં ભોગ મૂકવો જોઈએ.

પ્રાચ્યાં શક્રાય યામ્યાયાં યમાય બલિમાહરેત્ । પ્રતીચ્યાં વરુણાયાથ સોમાયોત્તરતો બલિમ્ ॥ ૨૯.

પૂર્વ દિશામાં ઇન્દ્રને, દક્ષિણમાં યમને, પશ્ચિમમાં વરુણને અને ઉત્તર દિશામાં સોમને ભોગ આપવો જોઈએ.