માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

દાતવ્યં રક્ષિતવ્યં ચ ધર્મજ્ઞેન મહીક્ષિતા । ચાપં ચોદ્યમ્ય યોદ્ધવ્યં ધર્મશાસ્ત્રાનુસારતઃ॥૭.

'ધર્મ જાણનારા રાજાને દાન આપવું અને રક્ષા કરવી જોઈએ. અને ધર્મશાસ્ત્ર પ્રમાણે ધનુષ્ય ઉઠાવી યુદ્ધ પણ કરવું જોઈએ.'

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ દાતવ્યં કસ્ય કે રક્ષ્યાઃ કૈર્યોદ્ધવ્યં ચ તે નૃપ । ક્ષિપ્રમેતત્ સમાચક્ષ્વ યદ્યધર્મભયં તવ॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: કોને દાન આપવું જોઈએ? કોની રક્ષા કરવી જોઈએ? અને કોના દ્વારા યુદ્ધ કરવું જોઈએ, રાજન? જો તને અધર્મનો ભય હોય તો, આ બધું જલ્દી મને કહો.

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ દાતવ્યં વિપ્રમુખ્યેભ્યો યે ચાન્યે કૃશવૃત્તયઃ । રક્ષ્યા ભીતાઃ સદા યુદ્ધં કર્તવ્યં પરિપન્થિભિઃ॥૭.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: દાન તો શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને અને અન્ય ગરીબ લોકો માટે આપવું જોઈએ. જે ડરેલા હોય તેમની હંમેશા રક્ષા કરવી જોઈએ અને લૂંટારૂઓ સામે યુદ્ધ કરવું જોઈએ.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ યદિ રાજા ભવાન્ સમ્યગ્રાજધર્મમવેક્ષતે । નિર્વેષ્ટુકામો વિપ્રોઽહં દીયતામિષ્ટદક્ષિણા॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: જો તું રાજધર્મને યોગ્ય રીતે પાળતો રાજા છે અને હું બ્રાહ્મણként યજ્ઞ કરવા ઈચ્છું છું, તો મને ઈચ્છિત દક્ષિણ આપ.

; પક્ષિણ ઊચુઃ એતદ્રાજા વચઃ શ્રુત્વા પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના । પુનર્જાતમિવાત્માનં મેને પ્રાહ ચ કૌશિકમ્॥૭.

પંખીઓએ કહ્યું: રાજાના આ શબ્દો સાંભળી, તે મનથી ખૂબ આનંદિત થયો અને પોતાને ફરી જન્મેલો માન્યો. પછી તેણે કૌશિકને ફરી કહ્યું.

ઉચ્યતાં ભગવન્ યત્તે દાતવ્યમવિશઙ્કિતમ્ । દત્તમિત્યેવ તદ્વિદ્ધિ યદ્યપિ સ્યાત્ સુદુર્લભમ્॥૭.

હે ભગવન, તમે જે માંગો છો તે નિડરપણે કહો. એ જાણો કે, એ તો પહેલેથી જ આપેલું છે, ભલે એ મેળવવું બહુ મુશ્કેલ કેમ ન હોય.

હિરણ્યં વા સુવર્ણં વા પુત્રઃ પત્ની કલેવરમ્ । પ્રાણા રાજ્યં પુરં લક્ષ્મીર્યદભિપ્રેતમાત્મનઃ॥૭.

સોનું હોય કે ચાંદી, પુત્ર, પત્ની, શરીર, પ્રાણ, રાજ્ય, નગર કે ધન—તમને જે ગમતું હોય તે બધું.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ રાજન્ પ્રતિગૃહીતોઽયં યસ્તે દત્તઃ પ્રતિગ્રહઃ । પ્રયચ્છ પ્રથમં તાવદ્ દક્ષિણાં રાજસૂયિકીમ્॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: રાજા, જે દાન તમે આપ્યું છે તે મેં સ્વીકારી લીધું છે. હવે પહેલા તો મને રાજસૂયની દક્ષિણ આપો.

; રાજોવાચ બ્રહ્મંસ્તામપિ દાસ્યામિ દક્ષિણાં ભવતો હ્યહમ્ । વ્રિયતાં દ્વિજશાર્દૂલ યસ્તવેષ્ટઃ પ્રતિગ્રહઃ॥૭.

રાજાએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, હું તમને એ દક્ષિણ જરૂર આપિશ. હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તમે જે ઇચ્છો તે દાન પસંદ કરો.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ સસાગરાં ધરામેતાં સભૂભૃદ્ગ્રામપત્તનામ્ । રાજ્યં ચ સકલં વીર રથાશ્વ-ગજસઙ્કુલમ્॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: દરિયાઓ સહિતની આ ધરતી, તેના રાજાઓ, ગામો અને નગરો, અને આખું રાજ્ય, હે વીર, રથ, ઘોડા અને હાથીઓથી ભરેલું.

કોષ્ઠાગારં ચ કોષં ચ યચ્ચાન્યદ્વિદ્યતે તવ । વિના ભાર્યાં ચ પુત્રં ચ શરીરં ચ તવાનઘ॥૭.

તમારા ભંડાર અને ખજાના સહિત, અને તમારી પાસે જે કંઈ છે—પત્ની, પુત્ર અને શરીર સિવાય, હે નિર્દોષ.

ધર્મં ચ સર્વધર્મજ્ઞ યો યાન્તમનુગચ્છતિ । બહુના વા કિમુક્તેન સર્વમેતત્ પ્રદીયતામ્॥૭.

અને ધર્મ પણ, હે સર્વધર્મ જાણનારા, જે વિદાય લેતા સાથે જાય છે. વધુ શું કહું? આ બધું આપો.

; પક્ષિણ ઊચુઃ પ્રહૃષ્ટેનૈવ મનસા સોઽવિકારમુખો નૃપઃ । તસ્યર્ષેર્વચનં શ્રુત્વા તથેત્યાહ કૃતાઞ્જલિઃ॥૭.

પંખીઓએ કહ્યું: રાજાએ આનંદિત મન અને સ્થિર ચહેરા સાથે ઋષિના શબ્દો સાંભળી, હાથ જોડીને 'જેમ કહ્યું તેમ' કહ્યું.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ સર્વસ્વં યદિ મે દત્તં રાજ્યમુર્વો બલં ધનમ્ । પ્રભુત્વં કસ્ય રાજર્ષે રાજ્યસ્થે તાપસે મયિ॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: જો તમે મને બધું—રાજ્ય, જમીન, શક્તિ, ધન—આપ્યું છે, તો હે રાજર્ષિ, જ્યારે તપસ્વી રાજ્યમાં હોય ત્યારે અધિકાર કોનો રહે છે?

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ યસ્મિન્નપિ મયા કાલે બ્રાહ્મન્ દત્તા વસુન્ધરા । તસ્મિન્નપિ ભવાન્ સ્વામી કિમુતાદ્ય મહીપતિઃ॥૭.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: જ્યારે પણ મેં બ્રાહ્મણને જમીન આપી છે, ત્યારે પણ તમે એના સ્વામી હતા; તો હવે તો તમે મહારાજ વધુ જ સ્વામી છો.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ યદિ રાજંસ્ત્વયા દત્તા મમ સર્વા વસુન્ધરા । યત્ર મે વિષયે સ્વામ્યં તસ્માન્નિષ્ક્રાન્તુમર્હસિ॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: જો તમે મને આખી ધરતી આપી છે, હે રાજા, તો જ્યાં જ્યાં મારા અધિકાર છે, ત્યાંથી તારે દૂર જવું જોઈએ.

શ્રોણીસૂત્રાદિસકલં મુક્ત્વા ભૂષણસંગ્રહમ્ । તરુવલ્કલમાબધ્ય સહ પત્ન્યા સુતેન ચ॥૭.

કમરપટ્ટા અને દોરા સહિતના બધા આભૂષણો છોડી, તેણે પત્ની અને પુત્ર સાથે વૃક્ષછાલાના વસ્ત્ર પહેરી લીધા.

; પક્ષિણ ઊચુઃ તથેતિ ચોક્ત્વા કૃત્વા ચ રાજા ગન્તું પ્રચક્રમે । સ્વપત્ન્યા શૈવ્યયા સાર્ધં બાલકેનાત્મજેન ચ॥૭.

પંખીઓએ કહ્યું: 'જેમ કહ્યું તેમ' કહીને અને તેમ કરીને, રાજા પોતાની પત્ની શૈવ્યા અને નાના પુત્ર સાથે જવા લાગ્યા.

વ્રજતઃ સ તતો રુદ્ધ્વા પન્થાનં પ્રાહ તં નૃપમ્ । ક્વ યાસ્યસીત્યદત્ત્વા મે દક્ષિણાં રાજસૂયિકીમ્॥૭.

જ્યારે તે જતો હતો ત્યારે કોઈએ રસ્તો અટકાવીને રાજાને કહ્યું: દક્ષિણ આપ્યા વિના, હે રાજા, તું ક્યાં જાય છે?

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ ભગવન્ રાજ્યમેતત્ તે દત્તં નિહતકણ્ટકમ્ । અવશિષ્ટમિદં બ્રહ્મન્નદ્ય દેહત્રયં મમ॥૭.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: ભગવાન, હવે રાજય તો આપને આપી દીધું છે, બધાં વિઘ્નો દૂર કરી દીધાં છે. હવે, બ્રાહ્મણ, મારી પાસે ફક્ત આ ત્રણ દેહ જ બાકી રહ્યા છે.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ તથાપિ ખલુ દાતવ્યા ત્વયા મે યજ્ઞદક્ષિણા । વિશેષતો બ્રાહ્મણાનં હન્ત્યદત્તં પ્રતિશ્રુતમ્॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: છતાં પણ, તું મને યજ્ઞનીSouth દક્ષિણા આપવી જ પડશે. ખાસ કરીને, જો દક્ષિણા આપવામાં ન આવે તો બ્રાહ્મણોને નુકસાન થાય છે, એવું વચન આપ્યું છે.

યાવત્ તોષો રાજસૂયે બ્રાહ્મણાનાં તભવેન્નૃપ । તાવદેવ તુ દાતવ્યા દક્ષિણા રાજસૂયિકી॥૭.

જ્યાં સુધી રાજસૂય યજ્ઞમાં બ્રાહ્મણો સંતોષ પામે, ત્યાં સુધી રાજસૂયની દક્ષિણા આપવી ફરજિયાત છે, રાજા.

પ્રતિશ્રુત્ય ચ દાતવ્યં યોદ્ધવ્યં ચાતતાયિભિઃ । રક્ષિતવ્યાસ્તથા ચાર્તાસ્ત્વયૈવ પ્રાક્ પ્રતિશ્રુતમ્॥૭.

વચન આપ્યું હોય તો આપવું જ પડે, દુશ્મન સામે લડવું પડે અને દુઃખી લોકોની રક્ષા કરવી પડે—આ બધું તું પહેલેથી જ વચન આપ્યું છે.

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ ભગવન્ સામ્પ્રતં નાસ્તિ દાસ્યે કાલક્રમેણ તે । પ્રસાદં કુરુ વિપ્રર્ષે સદ્ભાવમનુચિન્ત્ય ચ॥૭.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: ભગવાન, હાલમાં મારી પાસે કંઈ નથી; હું સમય આવે ત્યારે આપને આપી દઈશ. કૃપા કરીને મારા સારા ભાવને ધ્યાનમાં રાખીને દયા કરો, મહર્ષિ.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ કિમ્પ્રમાણો મયા કાલઃ પ્રતીક્ષ્યસ્તે જનાધિપ । શીઘ્રમાચક્ષ્વ શાપાગ્નિરન્યથા ત્વાં પ્રધક્ષ્યતિ॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: રાજા, હું કેટલો સમય તારી રાહ જોવું? જલદી કહેજે, નહીં તો મારા શાપની અગ્નિ તને ભસ્મ કરી નાખશે.

; હરિચન્દ્ર ઉવાચ માસેન તવ વિપ્રર્ષે પ્રદાસ્યે દક્ષિણાધનમ્ । સામ્પ્રતં નાસ્તિ મે વિત્તમનુજ્ઞાં દાતુમર્હસિ॥૭.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: મહર્ષિ, હું એક મહિનામાં તમને દક્ષિણા અને ધન આપી દઈશ. હાલમાં મારી પાસે કંઈ નથી; આપ મને સમય આપો.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ગચ્છ ગચ્છ નૃપશ્રેષ્ઠ સ્વધર્મમનુપાલય । શિવશ્ચ તેઽધ્વા ભવતુ મા સન્તુ પરિપન્થિનઃ॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: જા, જા, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તું તારો ધર્મ પાળ. તારો માર્ગ શુભ રહે અને તને કોઈ અવરોધ ન આવે.

; પક્ષિણ ઊચુઃ અનુજ્ઞાતશ્ચ ગચ્છેતિ જગામ વસુધાધિપઃ । પદ્ભ્યામનુચિતા ગન્તુમન્વગચ્છત તં પ્રિયા॥૭.

પક્ષીઓએ કહ્યું: જ્યારે જવાની પરવાનગી મળી, ત્યારે ધરતીના રાજા ચાલ્યા ગયા; તેમની પ્રિય પત્ની પણ, પગપાળા, તેમની પાછળ ગઈ—જેમણે ક્યારેય પગપાળા ચાલવાનું નહોતું.

તં સભાર્યં નૃપશ્રેષ્ઠં નિર્યાન્તં સસુતં પુરાત્ । દૃષ્ટ્વા પ્રચુક્રુશુઃ પૌરા રાજ્ઞશ્ચૈવાનુયાયિનઃ॥૭.

જ્યારે રાજા પોતાની પત્ની અને પુત્ર સાથે શહેર છોડીને નીકળી પડ્યા, ત્યારે શહેરવાસીઓ અને રાજાના અનુયાયીઓ રડવા લાગ્યા.