માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

વિહસ્ય ચાબ્રવીત્પ્રેમ્ણા સાધુ ભો દ્વિજસત્તમૌ । કથયામાસતુસ્તૌ ચ પિતરં પન્નગેશ્વરમ્ ॥ ૨૩.

પ્રેમથી સ્મિત કરી તેણે કહ્યું, "શાબાશ, દ્વિજશ્રેષ્ઠો!" અને એ બંનેએ પોતાના પિતા, નાગરાજ વિશે તેને કહેવું શરૂ કર્યું.

શાન્તમશ્વતરં નામ માનનીયં દિવૌકસામ્ । રમણીયં તતોઽપસ્યત્પાતાલં સ નૃપાત્મજઃ ॥ ૨૩.

ત્યાં તેણે દેવતાઓમાં માન્ય એવા આદરપાત્ર અશ્વતરને જોયા; પછી રાજકુમારે સુંદર પાતાળ લોકને નિહાળ્યો.

કુમારૈસ્તરુણૈર્વૃદ્ધૈરુરગૈરુપશોભિતમ્ । તથૈવ નાગકન્યાભિઃ ક્રીડન્તીભિરિતસ્તતઃ ॥ ૨૩.

તે યુવાન અને વૃદ્ધ નાગકુમારો અને એ જ રીતે અહીં-ત્યાં રમતી નાગકન્યાઓથી શોભાયમાન હતું.

ચારુકુણ્ડલહારાભિસ્તારાભિર્ગગનં યથા । ગીતશબ્દૈસ્તથાન્યત્ર વીણાવેણુસ્વનાનુગૈઃ ॥ ૨૩.

સુંદર કુંડળ અને હાર પહેરેલી, જેમ આકાશમાં તારાઓ ઝગમે છે તેમ તેઓ ઝગમગતા હતા; બીજે ક્યાંક ગીતો અને વીણા-વેણુના સ્વર સાથે સંગીત વાગતું હતું.

મૃદઙ્ગપણવાતોદ્યં હારિવેશ્મશતાકુલમ્ । વીક્ષમાણઃ સ પાતાલં યયૌ શત્રુજિતઃ સુતઃ ॥ ૨૩.

નાગોના ઘરો મૃદંગ અને પખાવજના સંગીતથી ભરેલા હતા; શત્રુજિતનો પુત્ર પાતાળને નિહાળતો આગળ વધ્યો.

સહ તાભ્યામભીષ્ટાભ્યાં પન્નગાભ્યામરિન્દમઃ । તતઃ પ્રવિશ્ય તે સર્વે નાગરાજનિવેશનમ્ ॥ ૨૩.

એ બંને પ્રિય નાગો સાથે દુશ્મનોને જીતનાર રાજકુમાર નાગરાજના મહેલમાં પ્રવેશ્યો.

દદૃશુસ્તે મહાત્માનમુરગાધિપતિં સ્થિતમ્ । દિવ્યમાલ્યામ્બરધરં મણિકુણ્ડલભૂષણમ્ ॥ ૨૩.

ત્યાં તેમણે મહાન આત્માવાળા નાગાધિપતિને જોયા, જે દિવ્ય હાર, વસ્ત્ર અને મણિ કુંડળોથી શોભાયમાન હતા.

સ્વચ્છમુક્તાફલલતાહારિહારોપશોભિતમ્ । કેયૂરિણં મહાભાગમાસને સર્વકાઞ્ચને ॥ ૨૩.

તેઓ શુદ્ધ મુક્તાની લટાર જેવા હારોથી, કાંડા પર કંગણ પહેરેલા, અત્યંત તેજસ્વી અને સોનાના આસન પર બેઠેલા હતા.

મણિવિદ્રુમવૈદૂર્યજાલાન્તરિતરૂપકે । સ તાભ્યાં દર્શિતસ્તસ્ય તાતોઽસ્માકમસાવિતિ ॥ ૨૩.

મણિ, પ્રવાળ અને વૈદૂર્યના જાળથી તેમનું રૂપ શોભતું હતું; એ બંનેએ કહ્યું, "આ અમારા પિતા છે."

વીરઃ કુવલયાશ્વોઽયં પિત્રે ચાસૌ નિવેદિતઃ । તતો નનામ ચરણૌ નાગેન્દ્રસ્ય ઋતધ્વજઃ ॥ ૨૩.

આ વીર કુવલયાશ્વ છે, એમ તેમને તેમના પિતાને પરિચય કરાવ્યો; પછી ઋતધ્વજે નાગરાજના ચરણોમાં નમસ્કાર કર્યો.

તમુત્થાપ્ય બલાદ્ગાઢં નાગેન્દ્રઃ પરિષસ્વજે । મૂર્ધ્નિ ચૈનમુપાઘ્રાય ચિરં જીવેત્યુવાચ સઃ ॥ ૨૩.

નાગરાજે તેને ઊભો કરીને બળપૂર્વક ગાઢ રીતે ભેટી લીધો અને તેના માથા પર સુઘંધી લઈને કહ્યું, "તમે લાંબા સમય સુધી જીવો."

નિહતામિત્રવર્ગશ્ચ પિત્રોઃ સુશ્રૂષણં કુરુ । વત્સ ! ધન્યસ્ય કથ્યન્તે પરોક્ષસ્યાપિ તે ગુણાઃ ॥ ૨૩.

શત્રુઓને હરાવીને, બેટા, તું માતા-પિતાની સેવા કર. ધન્ય લોકોના ગુણો તો તેઓ હાજર ન હોય ત્યારે પણ બધે વખાણાય છે.

ભવતો મમ પુત્રાભ્યામસામાન્યા નિવેદિતાઃ । ત્વમેવાનેન વર્ધેથા મનોવાક્કાયચેષ્ટિતૈઃ ॥ ૨૩.

તું અને મારા પુત્રોએ જે અનોખા ગુણો બતાવ્યા છે, એમાં તું જ મન, વાણી અને કૃત્યથી વધુ વધે એવી મારી આશા છે.

જીવિતં ગુણિનઃ શ્લાઘ્યં જીવન્નેવ મૃતોઽગુણઃ । ગુણવાન્નિર્વૃતિં પિત્રોઃ શત્રુણાં હૃદયજ્વરમ્ ॥ ૨૩.

ગુણવાનનું જીવન વખાણવા જેવું છે; જેમાં ગુણ નથી, તે જીવતો હોય છતાં મરેલો ગણાય. ગુણવાન સંતાનો માતા-પિતાને આનંદ આપે છે અને શત્રુઓના દિલમાં દુઃખ પેદા કરે છે.

કરોત્યાત્મહિતં કુર્વન્ વિશ્વાસઞ્ચ મહાજને । દેવતાઃ પિતરો વિપ્રા મિત્રાર્થિવિકલાદયઃ ॥ ૨૩.

પોતાનું કલ્યાણ કરતા અને મોટા લોકોનો વિશ્વાસ જીતતા માણસ દેવતાઓ, પિતૃઓ, બ્રાહ્મણો, મિત્રો, મદદ માંગનારા અને દુઃખી લોકોને પ્રસન્ન કરે છે.

બાન્ધવાશ્ચ તથેચ્છન્તિ જીવિતં ગુણિનશ્ચિરમ્ । પરિવાદનિવૃત્તાનાં દુર્ગતેષુ દયાવતામ્ । ગુણિનાં સફલં જન્મ સંશ્રિતાનાં વિપદ્ગતૈઃ ॥ ૨૩.

સગાંઓ પણ ગુણવાનના દીર્ઘાયુ જીવનની ઇચ્છા રાખે છે; જે નિંદાથી દૂર રહે છે, દુઃખી પર દયા રાખે છે, એવા ગુણવાનનું જન્મ દુઃખમાં આશ્રય લેનારાઓ માટે ફળદાયી બને છે.

જડ ઉવાચ એવમુક્ત્વા સ તં વીરં પુત્રાવિદમથાબ્રવીત્ । પૂજાં કુવલયાશ્વસ્ય કર્તુકામો ભુજઙ્ગમઃ ॥ ૨૩.

જડએ કહ્યું: આમ કહીને તેણે પોતાના વીર પુત્રને ફરી સંબોધ્યો, કેમ કે સાપને કુવલયાશ્વની પૂજા કરવાની ઇચ્છા હતી.

સ્નાનાદિકક્રમં કૃત્વા સર્વમેવ યથાક્રમમ્ । મધુપાનાદિસમ્ભોગમાહારઞ્ચ યથેપ્સિતમ્ ॥ ૨૩.

સ્નાન અને અન્ય વિધિઓ ક્રમશઃ કરીને, તેણે મનગમતા રીતે મધપાન અને અન્ય આનંદો તથા ભોજનનો આનંદ માણ્યો.

તતઃ કુવલયાશ્વેન હૃદયોત્સવભૂતયા । કથયા સ્વલ્પકં કાલં સ્થાસ્યામો હૃષ્ટચેતસઃ ॥ ૨૩.

પછી કુવલયાશ્વ સાથે આનંદભરી વાતચીત કરતાં તેઓ થોડો સમય આનંદિત મનથી ત્યાં રહ્યા.

અનુમેન ચ તન્મૌનો વચઃ શત્રુજિતઃ સુતઃ । તથા ચકાર નૃપતિઃ પન્નગાનામુદારધીઃ ॥ ૨૩.

પિતાના મૌન સંમતિથી, શત્રુજિતનો પુત્ર એ મહાન મનવાળો સાપરાજા જેવું કહે તેમ જ કર્યું.

સમેત્ય તૈરાત્મજભૂપનન્દનૈર્ મહોરગાણામધિપઃ સ સત્યવાક્ । મુદાન્વિતોઽન્નાનિ મધૂનિ ચાત્મવાન્ યથોપયોગં બુભુજે સ ભોગભુક્ ॥ ૨૩.

પછી પોતાના પુત્રો અને રાજકુમારો સાથે મળીને, સત્યવચન ધરાવતો મહાન સાપોનો રાજા આનંદથી અને સંયમથી, યોગ્ય રીતે ભોજન અને મધનો આસ્વાદ લીધો.

અલર્ક ઉવાચ યત્કાર્યં પુરુષાણાઞ્ચ ગાર્હસ્થ્યમનુવર્તતામ્ । બન્ધશ્ચ સ્યાદકરણે ક્રિયાયા યસ્ય ચોચ્છ્રિતિઃ ॥ ૨૯.

અલર્કએ કહ્યું: ગૃહસ્થ આશ્રમ પાળનારા પુરુષોનું કયું કર્તવ્ય છે? કર્મ ન કરવાથી કઈ બંધન આવે છે અને કરવાથી કઈ ઉન્નતિ મળે છે?

ઉપકારાય યન્નૃણાં યચ્ચ વર્જ્યં ગૃહે સતા । યથા ચ ક્રિયતે તન્મે યથાવત્પૃચ્છતો વદ ॥ ૨૯.

માણસોને શું લાભદાયી છે અને ગૃહસ્થને કયું ટાળવું જોઈએ? આ બધું યોગ્ય રીતે કેવી રીતે કરવું એ મને સમજાવીને કહો.

મદાલસોવાચ વત્સ ! ગાર્હસ્થ્યમાદાય નરઃ સર્વમિદં જગત્ । પુષ્ણાતિ તેન લોકાંશ્ચ સ જયત્યભિવાઞ્છિતાન્ ॥ ૨૯.

મદાલસાએ કહ્યું: બેટા, ગૃહસ્થ જીવન અપનાવનાર પુરુષ આખા જગતનું પોષણ કરે છે; એથી જ તે લોકોએ જીતે છે અને પોતાની ઇચ્છિત વસ્તુઓ મેળવે છે.

પિતરો મુનયો દેવા ભૂતાનિ મનુજાસ્તથા । કૃમિકીટપતઙ્ગાશ્ચ વયાંસિ પશવોઽસુરાઃ ॥ ૨૯.

પિતૃઓ, ઋષિઓ, દેવતાઓ, જીવજંતુઓ, મનુષ્યો, અને સાથે સાથે કીડીઓ, જીવાતો, પંખીઓ, પક્ષીઓ, પશુઓ અને દૈત્યો—

ગૃહસ્થમુપજીવન્તિ તતસ્તૃપ્તિં પ્રયાન્તિ ચ । મુખં ચાસ્ય નિરીક્ષન્તે અપિ નો દાસ્યતીતિ વૈ ॥ ૨૯.

—બધા ગૃહસ્થ પર આધાર રાખે છે અને એથી સંતોષ પામે છે. તેઓ તેની તરફ જુએ છે કે શું એ અમને આપશે કે નહીં?

સર્વસ્યાધારભૂતેયં વત્સ ! ધેનુસ્ત્રયીમયી । યસ્યાં પ્રતિષ્ઠિતં વિશ્વં વિશ્વહેતુશ્ચ યા મતા ॥ ૨૯.

બેટા, આ ત્રણ પ્રકારની ગાય છે, જે સર્વનું આધાર છે; જેમાં આખું બ્રહ્માંડ ટકેલું છે અને જેને સર્વનું કારણ માનવામાં આવે છે.

ઋક્પૃષ્ઠાસૌ યજુર્મધ્યા સામવક્ત્રશિરોધરા । ઇષ્ટાપૂર્તવિષાણા ચ સાધુસૂક્તતનૂરુહા ॥ ૨૯.

આ ગાયની પીઠ ઋગ્વેદ છે, મધ્ય ભાગ યજુર્વેદ છે, મોઢું અને માથું સામવેદ છે; શિંગો યજ્ઞ અને દાન છે, શરીર સારા સ્તુતિગીતોથી બનેલું છે.

શાન્તિપુષ્ટિશકૃન્મૂત્રા વર્ણપાદપ્રતિષ્ઠિતા । આજીવ્યમાના જગતાં સાક્ષયા નાપચીયતે ॥ ૨૯.

આ ગાયના ગોભણ અને મૂત્ર શાંતિ અને પોષણ છે, અંગો વર્ણ અને આશ્રમ છે; જયાં સુધી એનું પોષણ થાય છે, દુનિયા અક્ષય રહે છે, ઘટતી નથી.