માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

મત્પ્રસાદપરૌ પ્રીત્યા શાપિતૌ હૃદયેન મે । તતઃ સ્નેહાર્દ્રવદનૌ તાવુભૌ નાગનન્દનૌ ॥ ૨૩.

"મારા હૃદયના પ્રેમથી, તમે બંને મારા આશીર્વાદથી બંધાયેલા છો;" પછી પ્રેમથી ભીંજાયેલા ચહેરા સાથે, નાગરાજના બંને પુત્રો—

ઊચતુર્નૃપતેઃ પુત્રં કિઞ્ચિત્પ્રણયકોપિતૌ । ઋતધ્વજ ! ન સન્દેહો યથૈવાહ ભવાનિદમ્ ॥ ૨૩.

રાજકુમારને થોડા પ્રેમ અને થોડા ઉગ્રતાથી કહ્યું: "ઋતધ્વજ, જેમ તમે કહ્યું તેમ, એમાં કોઈ શંકા નથી—"

તથૈવ ચાસ્મન્મનસિ નાત્ર ચિન્ત્યમતોઽન્યથા । કિન્ત્વાવયોઃ સ્વયં પિત્રા પ્રોક્તમેતન્મહાત્મના ॥ ૨૩.

"એ જ અમારાં મનમાં છે; બીજું કંઈ વિચારવું જ નથી; પણ અમારાં પિતા, મહાન આત્મા, એ જ વાત અમને કહી હતી."

દ્રષ્ટું કુવલયાશ્વં તમિચ્છામીતિ પુનઃ પુનઃ । તતઃ કુવલયાશ્વોઽસૌ સમુત્થાય વરાસનાત્ । યથાહ તાતેતિ વદન્ પ્રણામમકરોદ્ભુવિ ॥ ૨૩.

પિતાએ વારંવાર કહ્યું, "મારે કુવલયાશ્વને જોવા છે." ત્યારે કુવલયાશ્વ પોતાના ઉત્તમ આસન પરથી ઊભો થયો અને કહ્યું, "જેમ તમે કહો છો, પિતા," એમ કહી જમીન પર નમસ્કાર કર્યો.

કુવલયાશ્વ ઉવાચ ધન્યોઽહમતિપુણ્યોઽહં કોઽન્યોઽસ્તિ સદૃશો મયા । યત્તાતો મામભિદ્રષ્ટું કરોતિ પ્રવણં મનઃ ॥ ૨૩.

કુવલયાશ્વે કહ્યું: "હું ધન્ય છું, હું બહુ જ શુભ છું—મારા જેવો બીજો કોણ હશે, જ્યારે મારા પિતા મને જોવા માટે એટલા આતુર છે?"

તદુત્તિષ્ઠત ગચ્છામસ્તાતાજ્ઞાં ક્ષણમપ્યહમ્ । નાતિક્રાન્તુમિહેચ્છામિ પદ્ભ્યાં તસ્ય શપામ્યહમ્ ॥ ૨૩.

"ચાલો, હવે ઊભા થઈએ અને જઈએ; પિતાની આજ્ઞા પૂરી કરવામાં હું એક ક્ષણ પણ વિલંબ કરવા માગતો નથી. હું મારા પગની શપથ લઈને કહું છું."

જડ ઉવાચ એવમુક્ત્વા યયૌ સોઽથ સહ તાભ્યાં નૃપાત્મજઃ । પ્રાપ્તશ્ચ ગોમતીં પુણ્યાં નિર્ગમ્ય નગરાદ્બહિઃ ॥ ૨૩.

જડએ કહ્યું: આમ કહીને રાજકુમાર એ બંને સાથે શહેરની બહાર નીકળી પવિત્ર ગોમતી નદી પર પહોંચ્યો.

તન્મધ્યેન યયુસ્તે વે નાગેન્દ્રનૃપનન્દનાઃ । મેને ચ રાજપુત્રોઽસૌ પારે તસ્યાસ્તયોર્ગૃહમ્ ॥ ૨૩.

નાગરાજના પુત્રોએ નદીના મધ્યમાંથી પસાર કર્યું, અને રાજકુમારે વિચાર્યું કે તેમનું ઘર નદીના પાર છે.

તતશ્ચાકૃષ્ય પાતાલં તાભ્યાં નીતો નૃપાત્મજઃ । પાતાલે દદૃશે ચોભૌ સ પન્નગકુમારકૌ ॥ ૨૩.

પછી એ બંનેએ રાજકુમારને પાતાળમાં ખેંચી લીધો, અને ત્યાં તેણે બંને નાગકુમારોને જોયા.

ફણામણિકૃતોદ્યોતૌ વ્યક્તસ્વસ્તિકલક્ષણૌ । વિલોક્ય તૌ સુરૂપાઙ્ગૌ વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ ॥ ૨૩.

તેમના ફણાં પર મણિ ઝગમગતા હતા, સ્પષ્ટ સ્વસ્તિક ચિહ્નો દેખાતા હતા; તેમની સુંદર કાયાઓ જોઈને રાજકુમારના આંખો આશ્ચર્યથી ફાટી નીકળી.

વિહસ્ય ચાબ્રવીત્પ્રેમ્ણા સાધુ ભો દ્વિજસત્તમૌ । કથયામાસતુસ્તૌ ચ પિતરં પન્નગેશ્વરમ્ ॥ ૨૩.

પ્રેમથી સ્મિત કરી તેણે કહ્યું, "શાબાશ, દ્વિજશ્રેષ્ઠો!" અને એ બંનેએ પોતાના પિતા, નાગરાજ વિશે તેને કહેવું શરૂ કર્યું.

શાન્તમશ્વતરં નામ માનનીયં દિવૌકસામ્ । રમણીયં તતોઽપસ્યત્પાતાલં સ નૃપાત્મજઃ ॥ ૨૩.

ત્યાં તેણે દેવતાઓમાં માન્ય એવા આદરપાત્ર અશ્વતરને જોયા; પછી રાજકુમારે સુંદર પાતાળ લોકને નિહાળ્યો.

કુમારૈસ્તરુણૈર્વૃદ્ધૈરુરગૈરુપશોભિતમ્ । તથૈવ નાગકન્યાભિઃ ક્રીડન્તીભિરિતસ્તતઃ ॥ ૨૩.

તે યુવાન અને વૃદ્ધ નાગકુમારો અને એ જ રીતે અહીં-ત્યાં રમતી નાગકન્યાઓથી શોભાયમાન હતું.

ચારુકુણ્ડલહારાભિસ્તારાભિર્ગગનં યથા । ગીતશબ્દૈસ્તથાન્યત્ર વીણાવેણુસ્વનાનુગૈઃ ॥ ૨૩.

સુંદર કુંડળ અને હાર પહેરેલી, જેમ આકાશમાં તારાઓ ઝગમે છે તેમ તેઓ ઝગમગતા હતા; બીજે ક્યાંક ગીતો અને વીણા-વેણુના સ્વર સાથે સંગીત વાગતું હતું.

મૃદઙ્ગપણવાતોદ્યં હારિવેશ્મશતાકુલમ્ । વીક્ષમાણઃ સ પાતાલં યયૌ શત્રુજિતઃ સુતઃ ॥ ૨૩.

નાગોના ઘરો મૃદંગ અને પખાવજના સંગીતથી ભરેલા હતા; શત્રુજિતનો પુત્ર પાતાળને નિહાળતો આગળ વધ્યો.

સહ તાભ્યામભીષ્ટાભ્યાં પન્નગાભ્યામરિન્દમઃ । તતઃ પ્રવિશ્ય તે સર્વે નાગરાજનિવેશનમ્ ॥ ૨૩.

એ બંને પ્રિય નાગો સાથે દુશ્મનોને જીતનાર રાજકુમાર નાગરાજના મહેલમાં પ્રવેશ્યો.

દદૃશુસ્તે મહાત્માનમુરગાધિપતિં સ્થિતમ્ । દિવ્યમાલ્યામ્બરધરં મણિકુણ્ડલભૂષણમ્ ॥ ૨૩.

ત્યાં તેમણે મહાન આત્માવાળા નાગાધિપતિને જોયા, જે દિવ્ય હાર, વસ્ત્ર અને મણિ કુંડળોથી શોભાયમાન હતા.

સ્વચ્છમુક્તાફલલતાહારિહારોપશોભિતમ્ । કેયૂરિણં મહાભાગમાસને સર્વકાઞ્ચને ॥ ૨૩.

તેઓ શુદ્ધ મુક્તાની લટાર જેવા હારોથી, કાંડા પર કંગણ પહેરેલા, અત્યંત તેજસ્વી અને સોનાના આસન પર બેઠેલા હતા.

મણિવિદ્રુમવૈદૂર્યજાલાન્તરિતરૂપકે । સ તાભ્યાં દર્શિતસ્તસ્ય તાતોઽસ્માકમસાવિતિ ॥ ૨૩.

મણિ, પ્રવાળ અને વૈદૂર્યના જાળથી તેમનું રૂપ શોભતું હતું; એ બંનેએ કહ્યું, "આ અમારા પિતા છે."

વીરઃ કુવલયાશ્વોઽયં પિત્રે ચાસૌ નિવેદિતઃ । તતો નનામ ચરણૌ નાગેન્દ્રસ્ય ઋતધ્વજઃ ॥ ૨૩.

આ વીર કુવલયાશ્વ છે, એમ તેમને તેમના પિતાને પરિચય કરાવ્યો; પછી ઋતધ્વજે નાગરાજના ચરણોમાં નમસ્કાર કર્યો.

તમુત્થાપ્ય બલાદ્ગાઢં નાગેન્દ્રઃ પરિષસ્વજે । મૂર્ધ્નિ ચૈનમુપાઘ્રાય ચિરં જીવેત્યુવાચ સઃ ॥ ૨૩.

નાગરાજે તેને ઊભો કરીને બળપૂર્વક ગાઢ રીતે ભેટી લીધો અને તેના માથા પર સુઘંધી લઈને કહ્યું, "તમે લાંબા સમય સુધી જીવો."

નિહતામિત્રવર્ગશ્ચ પિત્રોઃ સુશ્રૂષણં કુરુ । વત્સ ! ધન્યસ્ય કથ્યન્તે પરોક્ષસ્યાપિ તે ગુણાઃ ॥ ૨૩.

શત્રુઓને હરાવીને, બેટા, તું માતા-પિતાની સેવા કર. ધન્ય લોકોના ગુણો તો તેઓ હાજર ન હોય ત્યારે પણ બધે વખાણાય છે.

ભવતો મમ પુત્રાભ્યામસામાન્યા નિવેદિતાઃ । ત્વમેવાનેન વર્ધેથા મનોવાક્કાયચેષ્ટિતૈઃ ॥ ૨૩.

તું અને મારા પુત્રોએ જે અનોખા ગુણો બતાવ્યા છે, એમાં તું જ મન, વાણી અને કૃત્યથી વધુ વધે એવી મારી આશા છે.

જીવિતં ગુણિનઃ શ્લાઘ્યં જીવન્નેવ મૃતોઽગુણઃ । ગુણવાન્નિર્વૃતિં પિત્રોઃ શત્રુણાં હૃદયજ્વરમ્ ॥ ૨૩.

ગુણવાનનું જીવન વખાણવા જેવું છે; જેમાં ગુણ નથી, તે જીવતો હોય છતાં મરેલો ગણાય. ગુણવાન સંતાનો માતા-પિતાને આનંદ આપે છે અને શત્રુઓના દિલમાં દુઃખ પેદા કરે છે.

કરોત્યાત્મહિતં કુર્વન્ વિશ્વાસઞ્ચ મહાજને । દેવતાઃ પિતરો વિપ્રા મિત્રાર્થિવિકલાદયઃ ॥ ૨૩.

પોતાનું કલ્યાણ કરતા અને મોટા લોકોનો વિશ્વાસ જીતતા માણસ દેવતાઓ, પિતૃઓ, બ્રાહ્મણો, મિત્રો, મદદ માંગનારા અને દુઃખી લોકોને પ્રસન્ન કરે છે.

બાન્ધવાશ્ચ તથેચ્છન્તિ જીવિતં ગુણિનશ્ચિરમ્ । પરિવાદનિવૃત્તાનાં દુર્ગતેષુ દયાવતામ્ । ગુણિનાં સફલં જન્મ સંશ્રિતાનાં વિપદ્ગતૈઃ ॥ ૨૩.

સગાંઓ પણ ગુણવાનના દીર્ઘાયુ જીવનની ઇચ્છા રાખે છે; જે નિંદાથી દૂર રહે છે, દુઃખી પર દયા રાખે છે, એવા ગુણવાનનું જન્મ દુઃખમાં આશ્રય લેનારાઓ માટે ફળદાયી બને છે.

જડ ઉવાચ એવમુક્ત્વા સ તં વીરં પુત્રાવિદમથાબ્રવીત્ । પૂજાં કુવલયાશ્વસ્ય કર્તુકામો ભુજઙ્ગમઃ ॥ ૨૩.

જડએ કહ્યું: આમ કહીને તેણે પોતાના વીર પુત્રને ફરી સંબોધ્યો, કેમ કે સાપને કુવલયાશ્વની પૂજા કરવાની ઇચ્છા હતી.

સ્નાનાદિકક્રમં કૃત્વા સર્વમેવ યથાક્રમમ્ । મધુપાનાદિસમ્ભોગમાહારઞ્ચ યથેપ્સિતમ્ ॥ ૨૩.

સ્નાન અને અન્ય વિધિઓ ક્રમશઃ કરીને, તેણે મનગમતા રીતે મધપાન અને અન્ય આનંદો તથા ભોજનનો આનંદ માણ્યો.

તતઃ કુવલયાશ્વેન હૃદયોત્સવભૂતયા । કથયા સ્વલ્પકં કાલં સ્થાસ્યામો હૃષ્ટચેતસઃ ॥ ૨૩.

પછી કુવલયાશ્વ સાથે આનંદભરી વાતચીત કરતાં તેઓ થોડો સમય આનંદિત મનથી ત્યાં રહ્યા.