માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

ઋતધ્વજેન સહિતૌ ચિક્રીડાતેઽમરાવિવ । એકદા તુ સુતૌ પ્રાહ નાગરાજો મુદાન્વિતઃ ॥ ૨૩.

ઋતધ્વજ સાથે બંને અમર દેવતાઓ જેવી રમતમાં મગ્ન રહેતા; એક દિવસ નાગરાજે આનંદભેર પોતાના પુત્રોને કહ્યું.

યન્મયા પૂર્વમુક્તન્તુ ક્રિયતે કિં ન તત્તથા । સ રાજપુત્રો યુવયોરુપકારી મમાન્તિકમ્ ॥ ૨૩.

"મેં પહેલાં જે કહ્યું હતું તે કેમ નથી થતું? એ રાજકુમાર, જે તમારો ઉપકારક છે, તેને મારા પાસે લાવો."

કસ્માન્નાનીયતે વત્સાવુપકારાય માનદઃ । એવમુક્તૌ તતસ્તેન પિત્રા સ્નેહવતા તુ તૌ ॥ ૨૩.

"મારા બાળકો, જે માન આપનાર છે, એ રાજકુમાર તમારા ઉપકાર માટે અહીં કેમ લાવવામાં આવતો નથી?" પિતાના પ્રેમભર્યા શબ્દો સાંભળીને, બંને—

ગત્વા તસ્ય પુરં સખ્યૂ રેમાતે તેન ધીમતા । તતઃ કુવલયાશ્વં તૌ કૃત્વા કિઞ્ચિત્કથાન્તરમ્ ॥ ૨૩.

તેના શહેરમાં ગયા અને તે બુદ્ધિશાળી રાજકુમાર સાથે મિત્રતાથી આનંદ માણ્યો; પછી કુવલયાશ્વ સાથે થોડું વાતચીત કરી—

અબ્રૂતાં પ્રણયોપેતં સ્વગેહગમનં પ્રતિ । તાવાહ નૃપપુત્રોઽસૌ નન્વિદં ભવતોર્ગૃહમ્ ॥ ૨૩.

પ્રેમપૂર્વક પોતાના ઘરે પાછા જવાની વાત કરી; પણ રાજકુમારે કહ્યું, "શું આ તમારું ઘર નથી?"

ધનવાહનવસ્ત્રાદિ યન્મદીયં તદેવ વામ્ । યત્તુ વાં વાઞ્છિતં દાતું ધનં રત્નમથાપિ વા ॥ ૨૩.

"મારું બધું ધન, વાહન, વસ્ત્ર અને બીજું બધું તમારું છે; તમે જે ઈચ્છો, ધન હોય કે રત્ન, બધું આપું છું."

તદ્દીયતાં દ્વિજસુતૌ યદિ વાં પ્રણયો મયિ । એતાવતાહં દૈવેન વઞ્ચિતોઽસ્મિ દુરાત્મના ॥ ૨૩.

"જો તમારે મારી પર પ્રેમ હોય તો, બ્રાહ્મણ પુત્રો, એ બધું તમારે મળે; કારણ કે માત્ર આમાં જ હું ભાગ્યથી છેતરાયો છું, દુષ્ટ one—"

યદ્ભવદ્ભ્યાં મમત્વં નો મદીયે ક્રિયતે ગૃહે । યદિ વાં મત્પ્રિયં કાર્યમનુગ્રાહ્યોઽસ્મિ વાં યદિ ॥ ૨૩.

"તમે મારા ઘરને તમારું માનતા નથી; જો હું તમારો પ્રિય છું, અથવા જો તમારે મને ઉપકાર કરવો હોય—"

તદ્ધને મમ ગેહે ચ મમત્વમનુકલ્પ્યતામ્ । યુવયોર્યન્મદીયં તન્મામકં યુવયોઃ સ્વકમ્ ॥ ૨૩.

"તો મારા ઘરમાં અને ધનમાં તમારુંપણું સમજવું જોઈએ; મારું બધું તમારું છે અને તમારું બધું મારું છે."

એતત્સત્યં વિજાનીતં યુવાં પ્રાણા બહિશ્ચરાઃ । પુનર્નૈવં વિભિન્નાર્થં વક્તવ્યં દ્વિજસત્તમૌ ॥ ૨૩.

"આ સાચું જાણો, તમે બંને મારા જીવ જેટલા પ્રિય છો; ફરી કદી પણ, બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠો, આવું વિભાજનનું બોલવું નહીં."

મત્પ્રસાદપરૌ પ્રીત્યા શાપિતૌ હૃદયેન મે । તતઃ સ્નેહાર્દ્રવદનૌ તાવુભૌ નાગનન્દનૌ ॥ ૨૩.

"મારા હૃદયના પ્રેમથી, તમે બંને મારા આશીર્વાદથી બંધાયેલા છો;" પછી પ્રેમથી ભીંજાયેલા ચહેરા સાથે, નાગરાજના બંને પુત્રો—

ઊચતુર્નૃપતેઃ પુત્રં કિઞ્ચિત્પ્રણયકોપિતૌ । ઋતધ્વજ ! ન સન્દેહો યથૈવાહ ભવાનિદમ્ ॥ ૨૩.

રાજકુમારને થોડા પ્રેમ અને થોડા ઉગ્રતાથી કહ્યું: "ઋતધ્વજ, જેમ તમે કહ્યું તેમ, એમાં કોઈ શંકા નથી—"

તથૈવ ચાસ્મન્મનસિ નાત્ર ચિન્ત્યમતોઽન્યથા । કિન્ત્વાવયોઃ સ્વયં પિત્રા પ્રોક્તમેતન્મહાત્મના ॥ ૨૩.

"એ જ અમારાં મનમાં છે; બીજું કંઈ વિચારવું જ નથી; પણ અમારાં પિતા, મહાન આત્મા, એ જ વાત અમને કહી હતી."

દ્રષ્ટું કુવલયાશ્વં તમિચ્છામીતિ પુનઃ પુનઃ । તતઃ કુવલયાશ્વોઽસૌ સમુત્થાય વરાસનાત્ । યથાહ તાતેતિ વદન્ પ્રણામમકરોદ્ભુવિ ॥ ૨૩.

પિતાએ વારંવાર કહ્યું, "મારે કુવલયાશ્વને જોવા છે." ત્યારે કુવલયાશ્વ પોતાના ઉત્તમ આસન પરથી ઊભો થયો અને કહ્યું, "જેમ તમે કહો છો, પિતા," એમ કહી જમીન પર નમસ્કાર કર્યો.

કુવલયાશ્વ ઉવાચ ધન્યોઽહમતિપુણ્યોઽહં કોઽન્યોઽસ્તિ સદૃશો મયા । યત્તાતો મામભિદ્રષ્ટું કરોતિ પ્રવણં મનઃ ॥ ૨૩.

કુવલયાશ્વે કહ્યું: "હું ધન્ય છું, હું બહુ જ શુભ છું—મારા જેવો બીજો કોણ હશે, જ્યારે મારા પિતા મને જોવા માટે એટલા આતુર છે?"

તદુત્તિષ્ઠત ગચ્છામસ્તાતાજ્ઞાં ક્ષણમપ્યહમ્ । નાતિક્રાન્તુમિહેચ્છામિ પદ્ભ્યાં તસ્ય શપામ્યહમ્ ॥ ૨૩.

"ચાલો, હવે ઊભા થઈએ અને જઈએ; પિતાની આજ્ઞા પૂરી કરવામાં હું એક ક્ષણ પણ વિલંબ કરવા માગતો નથી. હું મારા પગની શપથ લઈને કહું છું."

જડ ઉવાચ એવમુક્ત્વા યયૌ સોઽથ સહ તાભ્યાં નૃપાત્મજઃ । પ્રાપ્તશ્ચ ગોમતીં પુણ્યાં નિર્ગમ્ય નગરાદ્બહિઃ ॥ ૨૩.

જડએ કહ્યું: આમ કહીને રાજકુમાર એ બંને સાથે શહેરની બહાર નીકળી પવિત્ર ગોમતી નદી પર પહોંચ્યો.

તન્મધ્યેન યયુસ્તે વે નાગેન્દ્રનૃપનન્દનાઃ । મેને ચ રાજપુત્રોઽસૌ પારે તસ્યાસ્તયોર્ગૃહમ્ ॥ ૨૩.

નાગરાજના પુત્રોએ નદીના મધ્યમાંથી પસાર કર્યું, અને રાજકુમારે વિચાર્યું કે તેમનું ઘર નદીના પાર છે.

તતશ્ચાકૃષ્ય પાતાલં તાભ્યાં નીતો નૃપાત્મજઃ । પાતાલે દદૃશે ચોભૌ સ પન્નગકુમારકૌ ॥ ૨૩.

પછી એ બંનેએ રાજકુમારને પાતાળમાં ખેંચી લીધો, અને ત્યાં તેણે બંને નાગકુમારોને જોયા.

ફણામણિકૃતોદ્યોતૌ વ્યક્તસ્વસ્તિકલક્ષણૌ । વિલોક્ય તૌ સુરૂપાઙ્ગૌ વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ ॥ ૨૩.

તેમના ફણાં પર મણિ ઝગમગતા હતા, સ્પષ્ટ સ્વસ્તિક ચિહ્નો દેખાતા હતા; તેમની સુંદર કાયાઓ જોઈને રાજકુમારના આંખો આશ્ચર્યથી ફાટી નીકળી.

વિહસ્ય ચાબ્રવીત્પ્રેમ્ણા સાધુ ભો દ્વિજસત્તમૌ । કથયામાસતુસ્તૌ ચ પિતરં પન્નગેશ્વરમ્ ॥ ૨૩.

પ્રેમથી સ્મિત કરી તેણે કહ્યું, "શાબાશ, દ્વિજશ્રેષ્ઠો!" અને એ બંનેએ પોતાના પિતા, નાગરાજ વિશે તેને કહેવું શરૂ કર્યું.

શાન્તમશ્વતરં નામ માનનીયં દિવૌકસામ્ । રમણીયં તતોઽપસ્યત્પાતાલં સ નૃપાત્મજઃ ॥ ૨૩.

ત્યાં તેણે દેવતાઓમાં માન્ય એવા આદરપાત્ર અશ્વતરને જોયા; પછી રાજકુમારે સુંદર પાતાળ લોકને નિહાળ્યો.

કુમારૈસ્તરુણૈર્વૃદ્ધૈરુરગૈરુપશોભિતમ્ । તથૈવ નાગકન્યાભિઃ ક્રીડન્તીભિરિતસ્તતઃ ॥ ૨૩.

તે યુવાન અને વૃદ્ધ નાગકુમારો અને એ જ રીતે અહીં-ત્યાં રમતી નાગકન્યાઓથી શોભાયમાન હતું.

ચારુકુણ્ડલહારાભિસ્તારાભિર્ગગનં યથા । ગીતશબ્દૈસ્તથાન્યત્ર વીણાવેણુસ્વનાનુગૈઃ ॥ ૨૩.

સુંદર કુંડળ અને હાર પહેરેલી, જેમ આકાશમાં તારાઓ ઝગમે છે તેમ તેઓ ઝગમગતા હતા; બીજે ક્યાંક ગીતો અને વીણા-વેણુના સ્વર સાથે સંગીત વાગતું હતું.

મૃદઙ્ગપણવાતોદ્યં હારિવેશ્મશતાકુલમ્ । વીક્ષમાણઃ સ પાતાલં યયૌ શત્રુજિતઃ સુતઃ ॥ ૨૩.

નાગોના ઘરો મૃદંગ અને પખાવજના સંગીતથી ભરેલા હતા; શત્રુજિતનો પુત્ર પાતાળને નિહાળતો આગળ વધ્યો.

સહ તાભ્યામભીષ્ટાભ્યાં પન્નગાભ્યામરિન્દમઃ । તતઃ પ્રવિશ્ય તે સર્વે નાગરાજનિવેશનમ્ ॥ ૨૩.

એ બંને પ્રિય નાગો સાથે દુશ્મનોને જીતનાર રાજકુમાર નાગરાજના મહેલમાં પ્રવેશ્યો.

દદૃશુસ્તે મહાત્માનમુરગાધિપતિં સ્થિતમ્ । દિવ્યમાલ્યામ્બરધરં મણિકુણ્ડલભૂષણમ્ ॥ ૨૩.

ત્યાં તેમણે મહાન આત્માવાળા નાગાધિપતિને જોયા, જે દિવ્ય હાર, વસ્ત્ર અને મણિ કુંડળોથી શોભાયમાન હતા.

સ્વચ્છમુક્તાફલલતાહારિહારોપશોભિતમ્ । કેયૂરિણં મહાભાગમાસને સર્વકાઞ્ચને ॥ ૨૩.

તેઓ શુદ્ધ મુક્તાની લટાર જેવા હારોથી, કાંડા પર કંગણ પહેરેલા, અત્યંત તેજસ્વી અને સોનાના આસન પર બેઠેલા હતા.

મણિવિદ્રુમવૈદૂર્યજાલાન્તરિતરૂપકે । સ તાભ્યાં દર્શિતસ્તસ્ય તાતોઽસ્માકમસાવિતિ ॥ ૨૩.

મણિ, પ્રવાળ અને વૈદૂર્યના જાળથી તેમનું રૂપ શોભતું હતું; એ બંનેએ કહ્યું, "આ અમારા પિતા છે."