માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

તેનૈવ વયસા સદ્યો દુહિતૃત્વં પ્રયાતુ મે । જાતિસ્મરા યથા પૂર્વં તદ્વત્કાન્તિસમન્વિતા । યોગિની યોગમાતા ચ મદ્ગેહે જાયતાં ભવ ॥ ૨૩.

'એ જ વયમાં, પૂર્વજીવનની સ્મૃતિ સાથે, એ જ સૌંદર્યથી યુક્ત, મારી પુત્રી બની, યોગિની અને યોગમાતાના રૂપે મારા ઘરમાં જન્મે.'

મહાદેવ ઉવાચ યથોક્તં પન્નગશ્રેષ્ઠ ! સર્વેમેતદ્ભવિષ્યતિ । મત્પ્રસાદાદસન્દિગ્ધં શ્રુણુ ચેદં ભુજઙ્ગમ ॥ ૨૩.

મહાદેવ બોલ્યા: 'હે સર્વોત્તમ સાપ, જેમ તમે કહ્યું છે તેમ બધું નિશ્ચિતપણે મારી કૃપાથી થશે. હવે આ સાંભળો, હે ભુજંગ.'

શ્રાદ્ધે તુ સમનુપ્રાપ્તે મધ્યમં પિણ્ડમાત્મના । ભક્ષયેથાઃ ફણિશ્રેષ્ઠ ! શુચિઃ પ્રયતમાનસઃ ॥ ૨૩.

'જ્યારે શ્રાદ્ધ થાય ત્યારે, હે શ્રેષ્ઠ સાપ, તું શુદ્ધ અને એકાગ્ર મનથી મધ્યમ પિંડ પોતે જ ખાવા.'

ભક્ષિતે તુ તતસ્તસ્મિન્ ભવતો મધ્યમાત્ફણાત્ । સમુત્પત્સ્યતિ કલ્યાણી તથારૂપા યથામૃતા ॥ ૨૩.

'જ્યારે તું તે ખાઈ લે, ત્યારે તારી ફણની વચ્ચેથી, એ પૂર્વવત કલ્યાણવતી પ્રગટ થશે.'

કામઞ્ચેમમભિધ્યાય કુરુ ત્વં પિતૃતર્પણમ્ । તત્ક્ષણાદેવ સા સુભ્રૂઃ શ્વસતો મધ્યમાત્ફણાત્ ॥ ૨૩.

'તેણીનું સ્મરણ કરીને પિતૃ તર્પણ કર; અને એ ક્ષણે જ, સુંદર ભ્રૂવાળી તે, તારી ફણની વચ્ચેમાંથી શ્વાસ લેતી બહાર આવશે.'

સમુત્પત્સ્યતિ કલ્યાણી તથારૂપા યથામૃતા । એતચ્છ્રુત્વા તતસ્તૌ તુ પ્રણિપત્ય મહેશ્વરમ્ ॥ ૨૩.

એક શુભ અને સુંદર સ્ત્રી, જેમ અમૃત સુંદર છે તેમ, જન્મ લેશે; આ સાંભળીને, બંનેએ મહાદેવને વંદન કર્યું.

રસાતલં પુનઃ પ્રાપ્તૌ પરિતોષસમન્વિતૌ । તથા ચ કૃતવાન્ શ્રાદ્ધં સ નાગઃ કમ્બલાનુજઃ ॥ ૨૩.

પછી બંને સંતોષથી ભરેલા ફરીથી પાતાળમાં ગયા; અને પછી કમ્બલાના નાના ભાઈએ શ્રાદ્ધ વિધિ કરી.

પિણ્ડઞ્ચ મધ્યમં તદ્વદ્યથાવદુપભુક્તવાન્ । તઞ્ચાપિ ધ્યાયઃ કામં તતઃ સા તનુમધ્યમા ॥ ૨૩.

તેને મધ્ય ભાગનો પિંડ યોગ્ય રીતે ભોગવ્યો; અને જ્યારે તેણે ઈચ્છાથી તેની સ્મૃતિમાં ધ્યાન કર્યું, ત્યારે તે કમરપટલી સ્ત્રી—

જજ્ઞે નિશ્વસતઃ સદ્યસ્તદ્રૂપા મધ્યમાત્ફણાત્ । ન ચાપિ કથયામાસ કસ્યચિત્સ ભુજઙ્ગમઃ ॥ ૨૩.

તે જ સ્વરૂપે, તે સાપના મધ્ય ફણમાંથી, તેની શ્વાસ બહાર નીકળતાં જ તરત જન્મી; અને એ ભુજંગએ તેની વાત કોઈને પણ કહી નહિ.

અન્તર્ગૃહે તાં સુદતીં સ્ત્રીભિર્ગુપ્તામધારયત્ । તૌ ચાનુદિનમાગમ્ય પુત્રૌ નાગપતેઃ સુખમ્ ॥ ૨૩.

તે સુંદર દાંતવાળી સ્ત્રીને, બીજી સ્ત્રીઓની રક્ષા હેઠળ, અંદરના મહેલમાં રાખી; અને નાગરાજના બંને પુત્રો રોજ આનંદથી ત્યાં આવતા.

ઋતધ્વજેન સહિતૌ ચિક્રીડાતેઽમરાવિવ । એકદા તુ સુતૌ પ્રાહ નાગરાજો મુદાન્વિતઃ ॥ ૨૩.

ઋતધ્વજ સાથે બંને અમર દેવતાઓ જેવી રમતમાં મગ્ન રહેતા; એક દિવસ નાગરાજે આનંદભેર પોતાના પુત્રોને કહ્યું.

યન્મયા પૂર્વમુક્તન્તુ ક્રિયતે કિં ન તત્તથા । સ રાજપુત્રો યુવયોરુપકારી મમાન્તિકમ્ ॥ ૨૩.

"મેં પહેલાં જે કહ્યું હતું તે કેમ નથી થતું? એ રાજકુમાર, જે તમારો ઉપકારક છે, તેને મારા પાસે લાવો."

કસ્માન્નાનીયતે વત્સાવુપકારાય માનદઃ । એવમુક્તૌ તતસ્તેન પિત્રા સ્નેહવતા તુ તૌ ॥ ૨૩.

"મારા બાળકો, જે માન આપનાર છે, એ રાજકુમાર તમારા ઉપકાર માટે અહીં કેમ લાવવામાં આવતો નથી?" પિતાના પ્રેમભર્યા શબ્દો સાંભળીને, બંને—

ગત્વા તસ્ય પુરં સખ્યૂ રેમાતે તેન ધીમતા । તતઃ કુવલયાશ્વં તૌ કૃત્વા કિઞ્ચિત્કથાન્તરમ્ ॥ ૨૩.

તેના શહેરમાં ગયા અને તે બુદ્ધિશાળી રાજકુમાર સાથે મિત્રતાથી આનંદ માણ્યો; પછી કુવલયાશ્વ સાથે થોડું વાતચીત કરી—

અબ્રૂતાં પ્રણયોપેતં સ્વગેહગમનં પ્રતિ । તાવાહ નૃપપુત્રોઽસૌ નન્વિદં ભવતોર્ગૃહમ્ ॥ ૨૩.

પ્રેમપૂર્વક પોતાના ઘરે પાછા જવાની વાત કરી; પણ રાજકુમારે કહ્યું, "શું આ તમારું ઘર નથી?"

ધનવાહનવસ્ત્રાદિ યન્મદીયં તદેવ વામ્ । યત્તુ વાં વાઞ્છિતં દાતું ધનં રત્નમથાપિ વા ॥ ૨૩.

"મારું બધું ધન, વાહન, વસ્ત્ર અને બીજું બધું તમારું છે; તમે જે ઈચ્છો, ધન હોય કે રત્ન, બધું આપું છું."

તદ્દીયતાં દ્વિજસુતૌ યદિ વાં પ્રણયો મયિ । એતાવતાહં દૈવેન વઞ્ચિતોઽસ્મિ દુરાત્મના ॥ ૨૩.

"જો તમારે મારી પર પ્રેમ હોય તો, બ્રાહ્મણ પુત્રો, એ બધું તમારે મળે; કારણ કે માત્ર આમાં જ હું ભાગ્યથી છેતરાયો છું, દુષ્ટ one—"

યદ્ભવદ્ભ્યાં મમત્વં નો મદીયે ક્રિયતે ગૃહે । યદિ વાં મત્પ્રિયં કાર્યમનુગ્રાહ્યોઽસ્મિ વાં યદિ ॥ ૨૩.

"તમે મારા ઘરને તમારું માનતા નથી; જો હું તમારો પ્રિય છું, અથવા જો તમારે મને ઉપકાર કરવો હોય—"

તદ્ધને મમ ગેહે ચ મમત્વમનુકલ્પ્યતામ્ । યુવયોર્યન્મદીયં તન્મામકં યુવયોઃ સ્વકમ્ ॥ ૨૩.

"તો મારા ઘરમાં અને ધનમાં તમારુંપણું સમજવું જોઈએ; મારું બધું તમારું છે અને તમારું બધું મારું છે."

એતત્સત્યં વિજાનીતં યુવાં પ્રાણા બહિશ્ચરાઃ । પુનર્નૈવં વિભિન્નાર્થં વક્તવ્યં દ્વિજસત્તમૌ ॥ ૨૩.

"આ સાચું જાણો, તમે બંને મારા જીવ જેટલા પ્રિય છો; ફરી કદી પણ, બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠો, આવું વિભાજનનું બોલવું નહીં."

મત્પ્રસાદપરૌ પ્રીત્યા શાપિતૌ હૃદયેન મે । તતઃ સ્નેહાર્દ્રવદનૌ તાવુભૌ નાગનન્દનૌ ॥ ૨૩.

"મારા હૃદયના પ્રેમથી, તમે બંને મારા આશીર્વાદથી બંધાયેલા છો;" પછી પ્રેમથી ભીંજાયેલા ચહેરા સાથે, નાગરાજના બંને પુત્રો—

ઊચતુર્નૃપતેઃ પુત્રં કિઞ્ચિત્પ્રણયકોપિતૌ । ઋતધ્વજ ! ન સન્દેહો યથૈવાહ ભવાનિદમ્ ॥ ૨૩.

રાજકુમારને થોડા પ્રેમ અને થોડા ઉગ્રતાથી કહ્યું: "ઋતધ્વજ, જેમ તમે કહ્યું તેમ, એમાં કોઈ શંકા નથી—"

તથૈવ ચાસ્મન્મનસિ નાત્ર ચિન્ત્યમતોઽન્યથા । કિન્ત્વાવયોઃ સ્વયં પિત્રા પ્રોક્તમેતન્મહાત્મના ॥ ૨૩.

"એ જ અમારાં મનમાં છે; બીજું કંઈ વિચારવું જ નથી; પણ અમારાં પિતા, મહાન આત્મા, એ જ વાત અમને કહી હતી."

દ્રષ્ટું કુવલયાશ્વં તમિચ્છામીતિ પુનઃ પુનઃ । તતઃ કુવલયાશ્વોઽસૌ સમુત્થાય વરાસનાત્ । યથાહ તાતેતિ વદન્ પ્રણામમકરોદ્ભુવિ ॥ ૨૩.

પિતાએ વારંવાર કહ્યું, "મારે કુવલયાશ્વને જોવા છે." ત્યારે કુવલયાશ્વ પોતાના ઉત્તમ આસન પરથી ઊભો થયો અને કહ્યું, "જેમ તમે કહો છો, પિતા," એમ કહી જમીન પર નમસ્કાર કર્યો.

કુવલયાશ્વ ઉવાચ ધન્યોઽહમતિપુણ્યોઽહં કોઽન્યોઽસ્તિ સદૃશો મયા । યત્તાતો મામભિદ્રષ્ટું કરોતિ પ્રવણં મનઃ ॥ ૨૩.

કુવલયાશ્વે કહ્યું: "હું ધન્ય છું, હું બહુ જ શુભ છું—મારા જેવો બીજો કોણ હશે, જ્યારે મારા પિતા મને જોવા માટે એટલા આતુર છે?"

તદુત્તિષ્ઠત ગચ્છામસ્તાતાજ્ઞાં ક્ષણમપ્યહમ્ । નાતિક્રાન્તુમિહેચ્છામિ પદ્ભ્યાં તસ્ય શપામ્યહમ્ ॥ ૨૩.

"ચાલો, હવે ઊભા થઈએ અને જઈએ; પિતાની આજ્ઞા પૂરી કરવામાં હું એક ક્ષણ પણ વિલંબ કરવા માગતો નથી. હું મારા પગની શપથ લઈને કહું છું."

જડ ઉવાચ એવમુક્ત્વા યયૌ સોઽથ સહ તાભ્યાં નૃપાત્મજઃ । પ્રાપ્તશ્ચ ગોમતીં પુણ્યાં નિર્ગમ્ય નગરાદ્બહિઃ ॥ ૨૩.

જડએ કહ્યું: આમ કહીને રાજકુમાર એ બંને સાથે શહેરની બહાર નીકળી પવિત્ર ગોમતી નદી પર પહોંચ્યો.

તન્મધ્યેન યયુસ્તે વે નાગેન્દ્રનૃપનન્દનાઃ । મેને ચ રાજપુત્રોઽસૌ પારે તસ્યાસ્તયોર્ગૃહમ્ ॥ ૨૩.

નાગરાજના પુત્રોએ નદીના મધ્યમાંથી પસાર કર્યું, અને રાજકુમારે વિચાર્યું કે તેમનું ઘર નદીના પાર છે.

તતશ્ચાકૃષ્ય પાતાલં તાભ્યાં નીતો નૃપાત્મજઃ । પાતાલે દદૃશે ચોભૌ સ પન્નગકુમારકૌ ॥ ૨૩.

પછી એ બંનેએ રાજકુમારને પાતાળમાં ખેંચી લીધો, અને ત્યાં તેણે બંને નાગકુમારોને જોયા.