માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

અસ્યાન્તર્ગતમાયત્તં સ્વરવ્યઞ્જનસંમિતમ્ । તદશેષં મયા દત્તં ભવતઃ કમ્બલસ્ય ચ ॥ ૨૩.

આમાં જે કંઈ સમાવિષ્ટ છે, જે તે પર આધારિત છે અને સ્વર તથા ઉચ્ચારથી યુક્ત છે – તે બધું મેં તને અને કમ્બલને આપી દીધું છે.

તથા નાન્યસ્ય ભૂર્લોકે પાતાલે ચાપિ પન્નગ । પ્રણેતારૌ ભવન્તૌ ચ સર્વસ્યાસ્ય ભવિષ્યતઃ । પાતાલે દેવલોકે ચ ભૂર્લોકે ચૈવ પન્નગૌ ॥ ૨૩.

અને, હે સાપ, ભૂલોકમાં કે પાતાળમાં બીજું કોઈ નહીં; તમે બંને જ પાતાળ, દેવલોક અને ભૂલોકમાં આ બધાના સ્વામી બનશો, હે સાપો.

જડ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા સા તદા દેવી સર્વજિહ્વા સરસ્વતી । જગામાદર્શનં સદ્યો નાગસ્ય કમલેક્ષણા ॥ ૨૩.

જડએ કહ્યું: આમ કહીને, સર્વ ભાષાની સ્વામિની કમલનેત્રા દેવી સરસ્વતી તરત જ સાપની નજરે અદૃશ્ય થઈ ગઈ.

તયોશ્ચ તદ્યથાવૃત્તં ભ્રાત્રોઃ સર્વમજાયત । વિજ્ઞાનમુભયોરગ્ર્યં પદતાલસ્વરાદિકમ્ ॥ ૨૩.

અને બંને ભાઈઓને જે કંઈ બન્યું હતું તે બધું જણાયું; પદ, તાલ, સ્વર અને અન્ય સર્વ ઉત્તમ જ્ઞાન બંનેમાં પ્રગટ થયું.

તતઃ કૈલાસશૈલેન્દ્રશિખરસ્થિતમીશ્વરમ્ । ગીતકૈઃ સપ્તભિર્નાગૌ તન્ત્રીલયસમન્વિતૌ ॥ ૨૩.

પછી બંને સાપોએ, સંગીતના સાત પ્રકારમાં નિપુણ અને તાંત્રી તથા લયયુક્ત બની, કૈલાસ પર્વતના શિખરે નિવાસ કરતા ભગવાનની આરાધના કરવા ઇચ્છી.

આરિરાધયિષૂ દેવમનઙ્ગાઙ્ગહરં હરમ્ । પ્રચક્રતુઃ પરં યત્નમુભૌ સંહતવાક્કલૌ ॥ ૨૩.

કામદેવના વિનાશક ભગવાનને પ્રસન્ન કરવા, બંનેએ એકસાથે પોતાની વાણી અને કળા જોડીને સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રયત્ન કર્યો.

પ્રાતર્નિશાયાં મધ્યાહ્ને સન્ધ્યયોશ્ચાપિ તત્પરૌ । તયોઃ કાલેન મહતા સ્તૂયમાનો વૃષધ્વજઃ ॥ ૨૩.

સવાર, રાત, મધ્યાહ્ન અને સંધ્યાકાળે બંને ભગવાનની ભક્તિમાં તત્પર રહ્યા; લાંબા સમય સુધી તેઓ ભગવાનની સ્તુતિ કરતા રહ્યા અને વૃષભધ્વજ ભગવાન પ્રસન્ન થયા.

તુતોષ ગીતકૈસ્તૌ ચ પ્રાહેશો ગૃહ્યતાં વરઃ । તતઃ પ્રણમ્યાશ્વતરઃ કમ્બલેન સમં તદા ॥ ૨૩.

તેમના ગીતોથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાને કહ્યું: 'વર માંગો.' ત્યારે, બંને અશ્વતર અને કમ્બલએ નમન કરીને ભગવાનને સંબોધ્યા.

વ્યજ્ઞાપયન્મહાદેવં શિતિકણ્ઠમુમાપતિમ્ । યદિ નૌ ભગવાન્ પ્રીતો દેવદેવસ્ત્રિલોચનઃ ॥ ૨૩.

તેમણે મહાદેવ, શિતિકંઠ, ઉમાપતિને વિનંતી કરી: 'જો દેવદેવ, ત્રિનેત્ર ભગવાન અમાથી પ્રસન્ન હોય તો—'

તતો યથાભિલષિતં વરમેનં પ્રયચ્છ નૌ । મૃતા કુવલયાશ્વસ્ય પત્ની દેવ ! મદાલસા ॥ ૨૩.

'તો અમારી ઇચ્છા મુજબ આ વર આપો: હે દેવ, મૃત્યુ પામેલા કુવલયાશ્વની પત્ની મદાલસા—'

તેનૈવ વયસા સદ્યો દુહિતૃત્વં પ્રયાતુ મે । જાતિસ્મરા યથા પૂર્વં તદ્વત્કાન્તિસમન્વિતા । યોગિની યોગમાતા ચ મદ્ગેહે જાયતાં ભવ ॥ ૨૩.

'એ જ વયમાં, પૂર્વજીવનની સ્મૃતિ સાથે, એ જ સૌંદર્યથી યુક્ત, મારી પુત્રી બની, યોગિની અને યોગમાતાના રૂપે મારા ઘરમાં જન્મે.'

મહાદેવ ઉવાચ યથોક્તં પન્નગશ્રેષ્ઠ ! સર્વેમેતદ્ભવિષ્યતિ । મત્પ્રસાદાદસન્દિગ્ધં શ્રુણુ ચેદં ભુજઙ્ગમ ॥ ૨૩.

મહાદેવ બોલ્યા: 'હે સર્વોત્તમ સાપ, જેમ તમે કહ્યું છે તેમ બધું નિશ્ચિતપણે મારી કૃપાથી થશે. હવે આ સાંભળો, હે ભુજંગ.'

શ્રાદ્ધે તુ સમનુપ્રાપ્તે મધ્યમં પિણ્ડમાત્મના । ભક્ષયેથાઃ ફણિશ્રેષ્ઠ ! શુચિઃ પ્રયતમાનસઃ ॥ ૨૩.

'જ્યારે શ્રાદ્ધ થાય ત્યારે, હે શ્રેષ્ઠ સાપ, તું શુદ્ધ અને એકાગ્ર મનથી મધ્યમ પિંડ પોતે જ ખાવા.'

ભક્ષિતે તુ તતસ્તસ્મિન્ ભવતો મધ્યમાત્ફણાત્ । સમુત્પત્સ્યતિ કલ્યાણી તથારૂપા યથામૃતા ॥ ૨૩.

'જ્યારે તું તે ખાઈ લે, ત્યારે તારી ફણની વચ્ચેથી, એ પૂર્વવત કલ્યાણવતી પ્રગટ થશે.'

કામઞ્ચેમમભિધ્યાય કુરુ ત્વં પિતૃતર્પણમ્ । તત્ક્ષણાદેવ સા સુભ્રૂઃ શ્વસતો મધ્યમાત્ફણાત્ ॥ ૨૩.

'તેણીનું સ્મરણ કરીને પિતૃ તર્પણ કર; અને એ ક્ષણે જ, સુંદર ભ્રૂવાળી તે, તારી ફણની વચ્ચેમાંથી શ્વાસ લેતી બહાર આવશે.'

સમુત્પત્સ્યતિ કલ્યાણી તથારૂપા યથામૃતા । એતચ્છ્રુત્વા તતસ્તૌ તુ પ્રણિપત્ય મહેશ્વરમ્ ॥ ૨૩.

એક શુભ અને સુંદર સ્ત્રી, જેમ અમૃત સુંદર છે તેમ, જન્મ લેશે; આ સાંભળીને, બંનેએ મહાદેવને વંદન કર્યું.

રસાતલં પુનઃ પ્રાપ્તૌ પરિતોષસમન્વિતૌ । તથા ચ કૃતવાન્ શ્રાદ્ધં સ નાગઃ કમ્બલાનુજઃ ॥ ૨૩.

પછી બંને સંતોષથી ભરેલા ફરીથી પાતાળમાં ગયા; અને પછી કમ્બલાના નાના ભાઈએ શ્રાદ્ધ વિધિ કરી.

પિણ્ડઞ્ચ મધ્યમં તદ્વદ્યથાવદુપભુક્તવાન્ । તઞ્ચાપિ ધ્યાયઃ કામં તતઃ સા તનુમધ્યમા ॥ ૨૩.

તેને મધ્ય ભાગનો પિંડ યોગ્ય રીતે ભોગવ્યો; અને જ્યારે તેણે ઈચ્છાથી તેની સ્મૃતિમાં ધ્યાન કર્યું, ત્યારે તે કમરપટલી સ્ત્રી—

જજ્ઞે નિશ્વસતઃ સદ્યસ્તદ્રૂપા મધ્યમાત્ફણાત્ । ન ચાપિ કથયામાસ કસ્યચિત્સ ભુજઙ્ગમઃ ॥ ૨૩.

તે જ સ્વરૂપે, તે સાપના મધ્ય ફણમાંથી, તેની શ્વાસ બહાર નીકળતાં જ તરત જન્મી; અને એ ભુજંગએ તેની વાત કોઈને પણ કહી નહિ.

અન્તર્ગૃહે તાં સુદતીં સ્ત્રીભિર્ગુપ્તામધારયત્ । તૌ ચાનુદિનમાગમ્ય પુત્રૌ નાગપતેઃ સુખમ્ ॥ ૨૩.

તે સુંદર દાંતવાળી સ્ત્રીને, બીજી સ્ત્રીઓની રક્ષા હેઠળ, અંદરના મહેલમાં રાખી; અને નાગરાજના બંને પુત્રો રોજ આનંદથી ત્યાં આવતા.

ઋતધ્વજેન સહિતૌ ચિક્રીડાતેઽમરાવિવ । એકદા તુ સુતૌ પ્રાહ નાગરાજો મુદાન્વિતઃ ॥ ૨૩.

ઋતધ્વજ સાથે બંને અમર દેવતાઓ જેવી રમતમાં મગ્ન રહેતા; એક દિવસ નાગરાજે આનંદભેર પોતાના પુત્રોને કહ્યું.

યન્મયા પૂર્વમુક્તન્તુ ક્રિયતે કિં ન તત્તથા । સ રાજપુત્રો યુવયોરુપકારી મમાન્તિકમ્ ॥ ૨૩.

"મેં પહેલાં જે કહ્યું હતું તે કેમ નથી થતું? એ રાજકુમાર, જે તમારો ઉપકારક છે, તેને મારા પાસે લાવો."

કસ્માન્નાનીયતે વત્સાવુપકારાય માનદઃ । એવમુક્તૌ તતસ્તેન પિત્રા સ્નેહવતા તુ તૌ ॥ ૨૩.

"મારા બાળકો, જે માન આપનાર છે, એ રાજકુમાર તમારા ઉપકાર માટે અહીં કેમ લાવવામાં આવતો નથી?" પિતાના પ્રેમભર્યા શબ્દો સાંભળીને, બંને—

ગત્વા તસ્ય પુરં સખ્યૂ રેમાતે તેન ધીમતા । તતઃ કુવલયાશ્વં તૌ કૃત્વા કિઞ્ચિત્કથાન્તરમ્ ॥ ૨૩.

તેના શહેરમાં ગયા અને તે બુદ્ધિશાળી રાજકુમાર સાથે મિત્રતાથી આનંદ માણ્યો; પછી કુવલયાશ્વ સાથે થોડું વાતચીત કરી—

અબ્રૂતાં પ્રણયોપેતં સ્વગેહગમનં પ્રતિ । તાવાહ નૃપપુત્રોઽસૌ નન્વિદં ભવતોર્ગૃહમ્ ॥ ૨૩.

પ્રેમપૂર્વક પોતાના ઘરે પાછા જવાની વાત કરી; પણ રાજકુમારે કહ્યું, "શું આ તમારું ઘર નથી?"

ધનવાહનવસ્ત્રાદિ યન્મદીયં તદેવ વામ્ । યત્તુ વાં વાઞ્છિતં દાતું ધનં રત્નમથાપિ વા ॥ ૨૩.

"મારું બધું ધન, વાહન, વસ્ત્ર અને બીજું બધું તમારું છે; તમે જે ઈચ્છો, ધન હોય કે રત્ન, બધું આપું છું."

તદ્દીયતાં દ્વિજસુતૌ યદિ વાં પ્રણયો મયિ । એતાવતાહં દૈવેન વઞ્ચિતોઽસ્મિ દુરાત્મના ॥ ૨૩.

"જો તમારે મારી પર પ્રેમ હોય તો, બ્રાહ્મણ પુત્રો, એ બધું તમારે મળે; કારણ કે માત્ર આમાં જ હું ભાગ્યથી છેતરાયો છું, દુષ્ટ one—"

યદ્ભવદ્ભ્યાં મમત્વં નો મદીયે ક્રિયતે ગૃહે । યદિ વાં મત્પ્રિયં કાર્યમનુગ્રાહ્યોઽસ્મિ વાં યદિ ॥ ૨૩.

"તમે મારા ઘરને તમારું માનતા નથી; જો હું તમારો પ્રિય છું, અથવા જો તમારે મને ઉપકાર કરવો હોય—"

તદ્ધને મમ ગેહે ચ મમત્વમનુકલ્પ્યતામ્ । યુવયોર્યન્મદીયં તન્મામકં યુવયોઃ સ્વકમ્ ॥ ૨૩.

"તો મારા ઘરમાં અને ધનમાં તમારુંપણું સમજવું જોઈએ; મારું બધું તમારું છે અને તમારું બધું મારું છે."