માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

સુખાસુખં મહાસૌખ્યરૂપં ત્વયિ વિભાવ્યતે । એવં દેવિ ! ત્વયા વ્યાપ્તં સકલં નિષ્કલઞ્ચ યત્ । અદ્વૈતાવસ્થિતં બ્રહ્મ યચ્ચ દ્વૈતે વ્યવસ્થિતમ્ ॥ ૨૩.

સુખ અને દુઃખ, મહાન આનંદનું સ્વરૂપ, બધું તારી અંદર અનુભવાય છે; એ રીતે, દેવી, તું દરેક જગ્યાએ વ્યાપ્ત છે—જ્યાં બધું દેખાય છે અને જે દેખાતું નથી, એ બધું તારા દ્વારા વ્યાપેલું છે. અદ્વૈત સ્વરૂપ બ્રહ્મ અને દ્વૈત સ્વરૂપ પણ તારી અંદર સ્થિર છે.

યેઽર્થા નિત્યા યે વિનશ્યન્તિ ચાન્યે યે વા સ્થૂલા યે ચ સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્માઃ । યે વા ભૂમૌ યેઽન્તરીક્ષેઽન્યતો વા તેષાં તેષાં ત્વત્ત એવોપલબ્ધિઃ ॥ ૨૩.

જે વસ્તુઓ શાશ્વત છે, અને જે નાશ પામે છે; જે સ્થૂળ છે, અને જે સૂક્ષ્મ કે અત્યંત સૂક્ષ્મ છે; જે પૃથ્વી પર છે, આકાશમાં છે કે બીજે ક્યાંક છે—એ બધું માત્ર તારા દ્વારા જ જાણી શકાય છે.

યચ્ચામૂર્તં યચ્ચ મૂર્તં સમસ્તં યદ્વા ભૂતેષ્વેકમેકઞ્ચ કિઞ્ચિત્ । યદ્દિવ્યસ્તિ ક્ષ્માતલે ખેઽન્યતો વા ત્વત્સમ્બદ્ધં ત્વત્સ્વરૈર્વ્યઞ્જનૈશ્ચ ॥ ૨૩.

જે નિરૂપ છે અને જે રૂપ ધરાવે છે, એ બધું; જે ભૂતોમાં એક છે કે અનેક છે; જે દિવ્ય છે, પૃથ્વી પર છે, આકાશમાં છે કે બીજે ક્યાંક છે—એ બધું તારી સાથે જોડાયેલું છે, તારા સ્વરો અને અક્ષરો દ્વારા વ્યક્ત થાય છે.

જડ ઉવાચ એવં સ્તુતા તદા દેવી વિષ્ણોર્જિહ્વા સરસ્વતી । પ્રત્યુવાચ મહાત્માનં નાગમશ્વતરં તતઃ ॥ ૨૩.

જડએ કહ્યું: આવી રીતે સ્તુતિ થતાં, દેવી સરસ્વતી, જે વિષ્ણુની જીભ છે, પછી મહાન આત્માવાળા નાગ અશ્વતરને સંબોધી બોલી.

સરસ્વત્યુવાચ વરં તે કમ્બલભ્રાતઃ પ્રયચ્છામ્યુરગાધિપ ! । તદુચ્યતાં પ્રદાસ્યામિ યત્તે મનસિ વર્તતે ॥ ૨૩.

સરસ્વતીએ કહ્યું: ઓ કંબલાના ભાઈ, નાગોના રાજા! હું તને વરદાન આપું છું; જે તારા મનમાં છે, તે કહો, હું તે આપીશ.

અશ્વતર ઉવાચ સહાયં દેહિ દેવિ ! ત્વં પૂર્વં કમ્બલમેવ મે । સમસ્તસ્વરસમ્બન્ધમુભયોઃ સંપ્રયચ્છ ચ ॥ ૨૩.

અશ્વતરે કહ્યું: દેવી, સૌપ્રથમ મને સહાયક તરીકે કંબલ આપો; અને અમને બંનેને બધા સ્વરો સાથે જોડાણ પણ આપો.

સરસ્વત્યુવાચ સપ્ત સ્વરા ગ્રામરાગાઃ સપ્ત પન્નગસત્તમ ! । ગીતકાનિ ચ સપ્તૈવ તાવતીશ્ચાપિ મૂર્ચ્છનાઃ ॥ ૨૩.

સરસ્વતીએ કહ્યું: ઓ શ્રેષ્ઠ નાગ, સાત સ્વર, ગ્રામરાગ, સાત ગીતો અને એટલાં જ મૂર્ચનાઓ પણ છે.

તાલાશ્ચૈકોનપઞ્ચાશત્તથા ગ્રામત્રયઞ્ચ યત્ । એતત્સર્વં ભવાન્ ગાતા કમ્બલશ્ચ તથાનઘ ! ॥ ૨૩.

એકાવન તાલ અને ત્રણ ગામ – આ સમગ્ર જ્ઞાન, હે નિર્દોષ, તું અને કમ્બલ બંને પ્રાપ્ત કરશો.

જ્ઞાસ્યસે મત્પ્રસાદેન ભુજગેન્દ્રાપરં તથા । ચતુર્વિધં પદં તાલં ત્રિઃ પ્રકારં લયત્રયમ્ ॥ ૨૩.

મારી કૃપાથી તું સર્વોત્તમ સાપ સંગીત, ચાર પ્રકારના પદ, તાલ, ત્રણ પ્રકારના લય અને ત્રણ પ્રકારના તાલ પણ જાણશે.

ગતિત્રયં તથા તાલં મયા દત્તં ચતુર્વિધમ્ । એતદ્ભવાન્મત્પ્રસાદાત્પન્નગેન્દ્રાપરઞ્ચ યત્ ॥ ૨૩.

ત્રણ પ્રકારની ગતિ અને ચાર પ્રકારના તાલ મેં આપ્યા છે; આ બધું અને સર્વોત્તમ સાપ સંગીત પણ તું મારી કૃપાથી પ્રાપ્ત કરશો.

અસ્યાન્તર્ગતમાયત્તં સ્વરવ્યઞ્જનસંમિતમ્ । તદશેષં મયા દત્તં ભવતઃ કમ્બલસ્ય ચ ॥ ૨૩.

આમાં જે કંઈ સમાવિષ્ટ છે, જે તે પર આધારિત છે અને સ્વર તથા ઉચ્ચારથી યુક્ત છે – તે બધું મેં તને અને કમ્બલને આપી દીધું છે.

તથા નાન્યસ્ય ભૂર્લોકે પાતાલે ચાપિ પન્નગ । પ્રણેતારૌ ભવન્તૌ ચ સર્વસ્યાસ્ય ભવિષ્યતઃ । પાતાલે દેવલોકે ચ ભૂર્લોકે ચૈવ પન્નગૌ ॥ ૨૩.

અને, હે સાપ, ભૂલોકમાં કે પાતાળમાં બીજું કોઈ નહીં; તમે બંને જ પાતાળ, દેવલોક અને ભૂલોકમાં આ બધાના સ્વામી બનશો, હે સાપો.

જડ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા સા તદા દેવી સર્વજિહ્વા સરસ્વતી । જગામાદર્શનં સદ્યો નાગસ્ય કમલેક્ષણા ॥ ૨૩.

જડએ કહ્યું: આમ કહીને, સર્વ ભાષાની સ્વામિની કમલનેત્રા દેવી સરસ્વતી તરત જ સાપની નજરે અદૃશ્ય થઈ ગઈ.

તયોશ્ચ તદ્યથાવૃત્તં ભ્રાત્રોઃ સર્વમજાયત । વિજ્ઞાનમુભયોરગ્ર્યં પદતાલસ્વરાદિકમ્ ॥ ૨૩.

અને બંને ભાઈઓને જે કંઈ બન્યું હતું તે બધું જણાયું; પદ, તાલ, સ્વર અને અન્ય સર્વ ઉત્તમ જ્ઞાન બંનેમાં પ્રગટ થયું.

તતઃ કૈલાસશૈલેન્દ્રશિખરસ્થિતમીશ્વરમ્ । ગીતકૈઃ સપ્તભિર્નાગૌ તન્ત્રીલયસમન્વિતૌ ॥ ૨૩.

પછી બંને સાપોએ, સંગીતના સાત પ્રકારમાં નિપુણ અને તાંત્રી તથા લયયુક્ત બની, કૈલાસ પર્વતના શિખરે નિવાસ કરતા ભગવાનની આરાધના કરવા ઇચ્છી.

આરિરાધયિષૂ દેવમનઙ્ગાઙ્ગહરં હરમ્ । પ્રચક્રતુઃ પરં યત્નમુભૌ સંહતવાક્કલૌ ॥ ૨૩.

કામદેવના વિનાશક ભગવાનને પ્રસન્ન કરવા, બંનેએ એકસાથે પોતાની વાણી અને કળા જોડીને સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રયત્ન કર્યો.

પ્રાતર્નિશાયાં મધ્યાહ્ને સન્ધ્યયોશ્ચાપિ તત્પરૌ । તયોઃ કાલેન મહતા સ્તૂયમાનો વૃષધ્વજઃ ॥ ૨૩.

સવાર, રાત, મધ્યાહ્ન અને સંધ્યાકાળે બંને ભગવાનની ભક્તિમાં તત્પર રહ્યા; લાંબા સમય સુધી તેઓ ભગવાનની સ્તુતિ કરતા રહ્યા અને વૃષભધ્વજ ભગવાન પ્રસન્ન થયા.

તુતોષ ગીતકૈસ્તૌ ચ પ્રાહેશો ગૃહ્યતાં વરઃ । તતઃ પ્રણમ્યાશ્વતરઃ કમ્બલેન સમં તદા ॥ ૨૩.

તેમના ગીતોથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાને કહ્યું: 'વર માંગો.' ત્યારે, બંને અશ્વતર અને કમ્બલએ નમન કરીને ભગવાનને સંબોધ્યા.

વ્યજ્ઞાપયન્મહાદેવં શિતિકણ્ઠમુમાપતિમ્ । યદિ નૌ ભગવાન્ પ્રીતો દેવદેવસ્ત્રિલોચનઃ ॥ ૨૩.

તેમણે મહાદેવ, શિતિકંઠ, ઉમાપતિને વિનંતી કરી: 'જો દેવદેવ, ત્રિનેત્ર ભગવાન અમાથી પ્રસન્ન હોય તો—'

તતો યથાભિલષિતં વરમેનં પ્રયચ્છ નૌ । મૃતા કુવલયાશ્વસ્ય પત્ની દેવ ! મદાલસા ॥ ૨૩.

'તો અમારી ઇચ્છા મુજબ આ વર આપો: હે દેવ, મૃત્યુ પામેલા કુવલયાશ્વની પત્ની મદાલસા—'

તેનૈવ વયસા સદ્યો દુહિતૃત્વં પ્રયાતુ મે । જાતિસ્મરા યથા પૂર્વં તદ્વત્કાન્તિસમન્વિતા । યોગિની યોગમાતા ચ મદ્ગેહે જાયતાં ભવ ॥ ૨૩.

'એ જ વયમાં, પૂર્વજીવનની સ્મૃતિ સાથે, એ જ સૌંદર્યથી યુક્ત, મારી પુત્રી બની, યોગિની અને યોગમાતાના રૂપે મારા ઘરમાં જન્મે.'

મહાદેવ ઉવાચ યથોક્તં પન્નગશ્રેષ્ઠ ! સર્વેમેતદ્ભવિષ્યતિ । મત્પ્રસાદાદસન્દિગ્ધં શ્રુણુ ચેદં ભુજઙ્ગમ ॥ ૨૩.

મહાદેવ બોલ્યા: 'હે સર્વોત્તમ સાપ, જેમ તમે કહ્યું છે તેમ બધું નિશ્ચિતપણે મારી કૃપાથી થશે. હવે આ સાંભળો, હે ભુજંગ.'

શ્રાદ્ધે તુ સમનુપ્રાપ્તે મધ્યમં પિણ્ડમાત્મના । ભક્ષયેથાઃ ફણિશ્રેષ્ઠ ! શુચિઃ પ્રયતમાનસઃ ॥ ૨૩.

'જ્યારે શ્રાદ્ધ થાય ત્યારે, હે શ્રેષ્ઠ સાપ, તું શુદ્ધ અને એકાગ્ર મનથી મધ્યમ પિંડ પોતે જ ખાવા.'

ભક્ષિતે તુ તતસ્તસ્મિન્ ભવતો મધ્યમાત્ફણાત્ । સમુત્પત્સ્યતિ કલ્યાણી તથારૂપા યથામૃતા ॥ ૨૩.

'જ્યારે તું તે ખાઈ લે, ત્યારે તારી ફણની વચ્ચેથી, એ પૂર્વવત કલ્યાણવતી પ્રગટ થશે.'

કામઞ્ચેમમભિધ્યાય કુરુ ત્વં પિતૃતર્પણમ્ । તત્ક્ષણાદેવ સા સુભ્રૂઃ શ્વસતો મધ્યમાત્ફણાત્ ॥ ૨૩.

'તેણીનું સ્મરણ કરીને પિતૃ તર્પણ કર; અને એ ક્ષણે જ, સુંદર ભ્રૂવાળી તે, તારી ફણની વચ્ચેમાંથી શ્વાસ લેતી બહાર આવશે.'

સમુત્પત્સ્યતિ કલ્યાણી તથારૂપા યથામૃતા । એતચ્છ્રુત્વા તતસ્તૌ તુ પ્રણિપત્ય મહેશ્વરમ્ ॥ ૨૩.

એક શુભ અને સુંદર સ્ત્રી, જેમ અમૃત સુંદર છે તેમ, જન્મ લેશે; આ સાંભળીને, બંનેએ મહાદેવને વંદન કર્યું.

રસાતલં પુનઃ પ્રાપ્તૌ પરિતોષસમન્વિતૌ । તથા ચ કૃતવાન્ શ્રાદ્ધં સ નાગઃ કમ્બલાનુજઃ ॥ ૨૩.

પછી બંને સંતોષથી ભરેલા ફરીથી પાતાળમાં ગયા; અને પછી કમ્બલાના નાના ભાઈએ શ્રાદ્ધ વિધિ કરી.

પિણ્ડઞ્ચ મધ્યમં તદ્વદ્યથાવદુપભુક્તવાન્ । તઞ્ચાપિ ધ્યાયઃ કામં તતઃ સા તનુમધ્યમા ॥ ૨૩.

તેને મધ્ય ભાગનો પિંડ યોગ્ય રીતે ભોગવ્યો; અને જ્યારે તેણે ઈચ્છાથી તેની સ્મૃતિમાં ધ્યાન કર્યું, ત્યારે તે કમરપટલી સ્ત્રી—

જજ્ઞે નિશ્વસતઃ સદ્યસ્તદ્રૂપા મધ્યમાત્ફણાત્ । ન ચાપિ કથયામાસ કસ્યચિત્સ ભુજઙ્ગમઃ ॥ ૨૩.

તે જ સ્વરૂપે, તે સાપના મધ્ય ફણમાંથી, તેની શ્વાસ બહાર નીકળતાં જ તરત જન્મી; અને એ ભુજંગએ તેની વાત કોઈને પણ કહી નહિ.