માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

નાગરાડશ્વતર ઉવાચ યદ્યશક્યમિતિ જ્ઞાત્વા ન કરિષ્યન્તિ માનવાઃ । કર્મણ્યુદ્યમમુદ્યોગહાન્યા હાનિસ્તતઃ પરમ્ ॥ ૨૩.

નાગરાજ અશ્વતરએ કહ્યું: જો માનવો એ જાણીને કે કંઈક અશક્ય છે, એ માટે પ્રયત્ન ન કરે, તો કર્મમાં સઘળો ઉદ્યમ અને પ્રયત્ન નષ્ટ થઈ જાય છે, અને એ સૌથી મોટું નુકસાન છે.

આરભેત નરઃ કર્મ સ્વપૌરુષમહાપયન્ । નિષ્પત્તિઃ કર્મણો દૈવે પૌરુષે ચ વ્યવસ્થિતા ॥ ૨૩.

માણસે પોતાનું પુરુષાર્થ લગાવીને કર્મ આરંભવું જોઈએ; કર્મનું પરિણામ દૈવ અને પુરુષાર્થ બંને પર આધાર રાખે છે.

તસ્માદહં તથા યત્નં કરિષ્યે પુત્રકાવિતઃ । તપશ્ચર્યાં સમાસ્થાય યથૈતત્સાધ્યતેઽચિરાત્ ॥ ૨૩.

એથી, પુત્રો, હું પણ પૂરો પ્રયત્ન કરીશ; તપશ્ચર્યામાં લાગી જઈશ જેથી આ કાર્ય જલ્દી પૂર્ણ થાય.

જડ ઉવાચ એવમુક્ત્વા સ નાગેન્દ્રઃ પ્લક્ષાવતરણં ગિરેઃ । તીર્થં હિમવતો ગત્વા તપસ્તેપે સુદુશ્ચરમ્ ॥ ૨૩.

જડએ કહ્યું: એમ કહીને નાગરાજે હિમવંત પર્વત પર આવેલા પવિત્ર પલક્ષાવતરણ તીર્થે જઈને અત્યંત કઠિન તપ કર્યા.

તુષ્ટાવ ગીર્ભિશ્ચ તતસ્તત્ર દેવીં સરસ્વતીમ્ । તન્મના નિયતાહારો ભૂત્વા ત્રિષવણાપ્લુતઃ ॥ ૨૩.

ત્યાં તેણે મન એકાગ્ર કરીને, નિયમિત આહાર રાખીને, દિવસે ત્રણ વખત સ્નાન કરીને, દેવી સરસ્વતીની સ્તુતિઓથી પ્રશંસા કરી.

અશ્વતર ઉવાચ જગદ્ધાત્રીમહં દેવીમારિરાધયિષુઃ શુભામ્ । સ્તોષ્યે પ્રણમ્ય શિરસા બ્રહ્મયોનિં સરસ્વતીમ્ ॥ ૨૩.

અશ્વતરે કહ્યું: હું જગતની માતા, શુભ દેવીને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છું છું; બ્રહ્માનો મૂળ સ્ત્રોત એવા સરસ્વતીને, માથું નમાવીને, હું સ્તુતિ કરું છું.

સદસદ્દેવિ ! સત્કિઞ્ચિન્મોક્ષવચ્ચાર્થવત્પદમ્ । તત્સર્વં ત્વય્યસંયોગં યોગવદ્દેવિ ! સંસ્થિતમ્ ॥ ૨૩.

દેવી! તું સદ અને અસદ બંને છે; સાચું, થોડું, મોક્ષદાયક અને અર્થપૂર્ણ — જે કંઈ તારી સાથે જોડાયેલું નથી, તે બધું યોગની જેમ સ્થિર છે.

ત્વમક્ષરં પરં દેવિ ! યત્ર સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ । અક્ષરં પરમં દેવિ ! સંસ્થિતં પરમાણુવત્ ॥ ૨૩.

દેવી! તું અક્ષય અને પરમ છે, જેમાં બધું સ્થિત છે; અક્ષય અને સર્વોચ્ચ પણ પરમાણુ જેટલું સૂક્ષ્મરૂપે સ્થિત છે.

અક્ષરં પરમં બ્રહ્મ વિશ્વઞ્ચૈતત્ક્ષરાત્મકમ્ । દારુણ્યવસ્થિતો વહ્નિર્ભૌમાશ્ચ પરમાણવઃ ॥ ૨૩.

અક્ષય પરમ બ્રહ્મ અને આ આખું વિશ્વ ક્ષર સ્વરૂપ છે; જેમ લાકડામાં અગ્નિ રહેલો હોય છે, તેમ પૃથ્વીમાં પરમાણુ રહેલા છે.

તથા ત્વયિ સ્થિતં બ્રહ્મ જગચ્ચેદમશેષતઃ । ઓઙ્કારાક્ષરસંસ્થાનં યત્તુ દેવિ ! સ્થિરાસ્થિરમ્ ॥ ૨૩.

એવી રીતે, તારી અંદર બ્રહ્મ અને આ આખું જગત સંપૂર્ણ રીતે વસેલું છે. દેવી! ઓંકારના અક્ષરનું સ્વરૂપ, જે સ્થિર અને અસ્થિર છે, તે પણ તારી અંદર સ્થિત છે.

તત્ર માત્રાત્રયં સર્વમસ્તિ યદ્દેવિ નાસ્તિ ચ । ત્રયો લોકાસ્ત્રયો વેદાસ્ત્રૈવિદ્યં પાવકત્રયમ્ ॥ ૨૩.

એમાં, દેવી, ત્રણ मात्रામાં બધું છે—જે છે અને જે નથી. ત્રણ લોક, ત્રણ વેદ, ત્રણ પ્રકારનું જ્ઞાન અને ત્રણ પ્રકારની અગ્નિ પણ તેમાં સામેલ છે.

ત્રીણિ જ્યોતીંષિ વર્ણાશ્ચ ત્રયો ધર્માગમાસ્તથા । ત્રયો ગુણાસ્ત્રયઃ શબ્દસ્ત્રયો વેદાસ્તથાશ્રમાઃ ॥ ૨૩.

ત્રણ પ્રકાશ, ત્રણ રંગ, અને એ જ રીતે ત્રણ ધર્મના માર્ગો છે. ત્રણ ગુણ, ત્રણ ધ્વનિ, ત્રણ વેદ અને જીવનના ત્રણ આશ્રમ પણ તેમાં છે.

ત્રયઃ કાલાસ્તથાવસ્થાઃ પિતરોઽહર્નિશાદયઃ । એતન્માત્રાત્રયં દેવિ ! તવ રૂપં સરસ્વતિ ॥ ૨૩.

ત્રણ સમય, ત્રણ અવસ્થાઓ, પિતૃઓ, દિવસ-રાત અને બીજા પણ—આ ત્રણ માત્રા, દેવી સરસ્વતી, એ જ તારો સ્વરૂપ છે.

વિભિન્નદર્શિનામાદ્યા બ્રહ્મણો હિ સનાતનાઃ । સોમસંસ્થા હવિઃ સંસ્થાઃ પાકસંસ્થાશ્ચ સપ્ત યાઃ ॥ ૨૩.

વિવિધ દૃષ્ટિ ધરાવનારા ઋષિઓએ બ્રહ્મના મૂળ અને શાશ્વત સ્વરૂપોને જુદા જુદા રીતે જોયાં છે: સાત સોમયજ્ઞ, સાત હવન અને સાત પાકયજ્ઞ.

તાસ્ત્વદુચ્ચારણાદ્દેવિ ! ક્રિયન્તે બ્રહ્મવાદિભિઃ । અનિર્દેશ્યં તથા ચાન્યદર્ધમાત્રાન્વિતં પરમ્ ॥ ૨૩.

દેવી, બ્રહ્મને જાણનારા લોકો તારા ઉચ્ચારથી આ બધાં યજ્ઞો કરે છે; અને એક બીજું, વર્ણનથી પર, અર્ધ માત્રા ધરાવતું પરમ સ્વરૂપ પણ છે.

અવિકાર્યક્ષયં દિવ્યં પરિણામવિવર્જિતમ્ । તવૈતત્પરમં રૂપં યન્ન શક્યં મયોદિતુમ્ ॥ ૨૩.

જે બદલાતું નથી, ક્યારેય નાશ પામતું નથી, દિવ્ય છે અને પરિવર્તનથી રહિત છે—એ તારો પરમ સ્વરૂપ છે, જેને હું વર્ણવી શકતો નથી.

ન ચાસ્યે ન ચ તજ્જિહ્વા તામ્રોષ્ઠાદિભિરુચ્યતે । ઇન્દ્રોઽપિ વસવો બ્રહ્મા ચન્દ્રાર્કૌ જ્યોતિરેવ ચ ॥ ૨૩.

તેને જીભ નથી, લાલ હોઠ કે આવા કોઈ અંગો પણ નથી કહેવાતા; ઈન્દ્ર, વસુઓ, બ્રહ્મા, ચંદ્ર, સૂર્ય અને પ્રકાશ પણ—

વિશ્વાવાસં વિશ્વરૂપં વિશ્વેશં પરમેશ્વરમ્ । સાંખ્યવેદાન્તવાદોક્તં બહુશાખાસ્થિરીકૃતમ્ ॥ ૨૩.

જે સમગ્ર વિશ્વનું નિવાસસ્થાન છે, સર્વરૂપ છે, વિશ્વનો ઈશ્વર અને પરમેશ્વર છે—સાંખ્ય અને વેદાંતના ઉપદેશોમાં પણ અનેક શાખાઓમાં સ્થાપિત છે.

અનાદિમધ્યનિધનં સદસન્ન સદેવ યત્ । એકન્ત્વનેકં નાપ્યેકં ભવભેદસમાશ્રૈતમ્ ॥ ૨૩.

જેનું આરંભ, મધ્ય કે અંત નથી; જે છે અને નથી પણ, છતાં માત્ર છે; એક પણ છે, અનેક પણ છે, એક પણ નથી—અને સર્વ પ્રકારના રૂપોમાં વ્યાપ્ત છે.

અનાખ્યં ષડ્ગુણાખ્યઞ્ચ વર્ગાખ્યં ત્રિગુણાશ્રયમ્ । નાનાશક્તિમતામેકં શક્તિવૈભવિકં પરમ્ ॥ ૨૩.

જેનું નામ નથી, છ ગુણવાળું કહેવાય છે, જૂથરૂપે વર્ગીકૃત છે, ત્રણ ગુણમાં આધારિત છે; અનેક શક્તિઓ ધરાવનારાઓમાં એક, શક્તિની મહિમા ધરાવતું પરમ છે.

સુખાસુખં મહાસૌખ્યરૂપં ત્વયિ વિભાવ્યતે । એવં દેવિ ! ત્વયા વ્યાપ્તં સકલં નિષ્કલઞ્ચ યત્ । અદ્વૈતાવસ્થિતં બ્રહ્મ યચ્ચ દ્વૈતે વ્યવસ્થિતમ્ ॥ ૨૩.

સુખ અને દુઃખ, મહાન આનંદનું સ્વરૂપ, બધું તારી અંદર અનુભવાય છે; એ રીતે, દેવી, તું દરેક જગ્યાએ વ્યાપ્ત છે—જ્યાં બધું દેખાય છે અને જે દેખાતું નથી, એ બધું તારા દ્વારા વ્યાપેલું છે. અદ્વૈત સ્વરૂપ બ્રહ્મ અને દ્વૈત સ્વરૂપ પણ તારી અંદર સ્થિર છે.

યેઽર્થા નિત્યા યે વિનશ્યન્તિ ચાન્યે યે વા સ્થૂલા યે ચ સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્માઃ । યે વા ભૂમૌ યેઽન્તરીક્ષેઽન્યતો વા તેષાં તેષાં ત્વત્ત એવોપલબ્ધિઃ ॥ ૨૩.

જે વસ્તુઓ શાશ્વત છે, અને જે નાશ પામે છે; જે સ્થૂળ છે, અને જે સૂક્ષ્મ કે અત્યંત સૂક્ષ્મ છે; જે પૃથ્વી પર છે, આકાશમાં છે કે બીજે ક્યાંક છે—એ બધું માત્ર તારા દ્વારા જ જાણી શકાય છે.

યચ્ચામૂર્તં યચ્ચ મૂર્તં સમસ્તં યદ્વા ભૂતેષ્વેકમેકઞ્ચ કિઞ્ચિત્ । યદ્દિવ્યસ્તિ ક્ષ્માતલે ખેઽન્યતો વા ત્વત્સમ્બદ્ધં ત્વત્સ્વરૈર્વ્યઞ્જનૈશ્ચ ॥ ૨૩.

જે નિરૂપ છે અને જે રૂપ ધરાવે છે, એ બધું; જે ભૂતોમાં એક છે કે અનેક છે; જે દિવ્ય છે, પૃથ્વી પર છે, આકાશમાં છે કે બીજે ક્યાંક છે—એ બધું તારી સાથે જોડાયેલું છે, તારા સ્વરો અને અક્ષરો દ્વારા વ્યક્ત થાય છે.

જડ ઉવાચ એવં સ્તુતા તદા દેવી વિષ્ણોર્જિહ્વા સરસ્વતી । પ્રત્યુવાચ મહાત્માનં નાગમશ્વતરં તતઃ ॥ ૨૩.

જડએ કહ્યું: આવી રીતે સ્તુતિ થતાં, દેવી સરસ્વતી, જે વિષ્ણુની જીભ છે, પછી મહાન આત્માવાળા નાગ અશ્વતરને સંબોધી બોલી.

સરસ્વત્યુવાચ વરં તે કમ્બલભ્રાતઃ પ્રયચ્છામ્યુરગાધિપ ! । તદુચ્યતાં પ્રદાસ્યામિ યત્તે મનસિ વર્તતે ॥ ૨૩.

સરસ્વતીએ કહ્યું: ઓ કંબલાના ભાઈ, નાગોના રાજા! હું તને વરદાન આપું છું; જે તારા મનમાં છે, તે કહો, હું તે આપીશ.

અશ્વતર ઉવાચ સહાયં દેહિ દેવિ ! ત્વં પૂર્વં કમ્બલમેવ મે । સમસ્તસ્વરસમ્બન્ધમુભયોઃ સંપ્રયચ્છ ચ ॥ ૨૩.

અશ્વતરે કહ્યું: દેવી, સૌપ્રથમ મને સહાયક તરીકે કંબલ આપો; અને અમને બંનેને બધા સ્વરો સાથે જોડાણ પણ આપો.

સરસ્વત્યુવાચ સપ્ત સ્વરા ગ્રામરાગાઃ સપ્ત પન્નગસત્તમ ! । ગીતકાનિ ચ સપ્તૈવ તાવતીશ્ચાપિ મૂર્ચ્છનાઃ ॥ ૨૩.

સરસ્વતીએ કહ્યું: ઓ શ્રેષ્ઠ નાગ, સાત સ્વર, ગ્રામરાગ, સાત ગીતો અને એટલાં જ મૂર્ચનાઓ પણ છે.

તાલાશ્ચૈકોનપઞ્ચાશત્તથા ગ્રામત્રયઞ્ચ યત્ । એતત્સર્વં ભવાન્ ગાતા કમ્બલશ્ચ તથાનઘ ! ॥ ૨૩.

એકાવન તાલ અને ત્રણ ગામ – આ સમગ્ર જ્ઞાન, હે નિર્દોષ, તું અને કમ્બલ બંને પ્રાપ્ત કરશો.

જ્ઞાસ્યસે મત્પ્રસાદેન ભુજગેન્દ્રાપરં તથા । ચતુર્વિધં પદં તાલં ત્રિઃ પ્રકારં લયત્રયમ્ ॥ ૨૩.

મારી કૃપાથી તું સર્વોત્તમ સાપ સંગીત, ચાર પ્રકારના પદ, તાલ, ત્રણ પ્રકારના લય અને ત્રણ પ્રકારના તાલ પણ જાણશે.