માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

મયારિશાતનં કાર્યં રાજ્ઞઃ શુશ્રુષણં પિતુઃ । જીવિતં તસ્ય ચાયત્તં સન્ત્યાજ્યં તત્કથં મયા ॥ ૨૩.

'મારે શત્રુઓને હરાવા છે, પિતા રાજાની સેવા કરવી છે; તેમનું જીવન મારા પર આધારિત છે—તો હું તેને કેમ છોડી શકું?'

કિન્ત્વત્ર મન્યે કર્તવ્યસ્ત્યાગો ભાગસ્ય યોષિતઃ । સ ચાપિ નોપકારાય તન્વઙ્ગ્યાઃ કિન્તુ સર્વથા ॥ ૨૩.

હું એવું માનું છું કે અહીં સ્ત્રીનો ભાગ ત્યાગવો એ જ કર્તવ્ય છે; અને એ પણ એના ઉપકાર માટે નહીં, પણ સર્વ રીતે આવું કરવું જ યોગ્ય છે.

મયા નૃશંસ્યં કર્તવ્યં નોપકાર્યપકારિ ચ । યા મદર્થેઽત્યજત્પ્રાણાંસ્તદર્થેઽલ્પમિદં મમ ॥ ૨૩.

મારે દયા કરવાનું છે, એમાં કોઈ ઉપકાર કે અપકારની આશા નથી; એ સ્ત્રીએ મારા માટે પોતાનું જીવન આપી દીધું — એ માટે મારું આ નાનું કાર્ય છે.

પુત્રાવૂચતુઃ ઇતિ કૃત્વા મતિં સોઽથ નિષ્પાદ્યોદકદાનિકમ્ । ક્રિયાશ્ચાનન્તરં કૃત્વા પ્રત્યુવાચ ઋતધ્વજઃ ॥ ૨૩.

પુત્રોએ આવું કહ્યું. પછી તેણે મનમાં નક્કી કરીને જળાંજલિ આપી; પછી અનુક્રમણિક ક્રિયાઓ પૂર્ણ કરીને ઋતધ્વજે બોલ્યા.

ઋતધ્વજ ઉવાચ યદિ સા મમ તન્વઙ્ગી ન સ્યાદ્ભાર્યા મદાલસા । અસ્મિન્ જન્મનિ નાન્યા મે ભવિત્રી સહચારિણી ॥ ૨૩.

ઋતધ્વજે બોલ્યા: જો એ સુકુમાર અંગવાળી મદાલસા મારી પત્ની ન હોય, તો આ જન્મમાં મારી બીજી કોઈ સાથીનિ રહેશે નહીં.

તામૃતે મૃગશાવાક્ષીં ગન્ધર્વતનયામહમ્ । ન ભોક્ષ્યે યોષિતં કાઞ્ચિદિતિ સત્યં મયોદિતમ્ ॥ ૨૩.

એ મૃગશાવાક્ષી ગંધર્વકન્યા સિવાય હું બીજી કોઈ સ્ત્રી સાથે સુખ માણીશ નહીં — આ હું સત્ય કહું છું.

સદ્ધર્મચારિણીં પત્નીં તાં મુક્ત્વા ગજગામિનીમ્,। કાઞ્ચિન્નાઙ્ગીકરિષ્યામીત્યેતત્સત્યં મયોદિતમ્ ॥ ૨૩.

ધર્મમાં ચાલતી, ગજગતિવાળી એ પત્નીને છોડીને હું બીજી કોઈને સ્વીકારીશ નહીં — આ હું સત્ય કહું છું.

પુત્રાવૂચતુઃ પરિત્યજ્ય ચ સ્ત્રીભોગાન્ તાત ! સર્વંસ્તયા વિના । ક્રીડન્નાસ્તે સમં તુલ્યૈર્વયસ્યૈઃ શીલસમ્પદા ॥ ૨૩.

પુત્રોએ કહ્યું: પિતા! એ સ્ત્રી વિના બધા સ્ત્રીસુખનો ત્યાગ કરીને, તે સમાન ગુણવાળા મિત્રો સાથે રમતો અને રહેતો છે.

એતત્તસ્ય પરં કાર્યં તાત ! તત્કેન શક્યતે । કર્તુમત્યર્થદુષ્પ્રાપ્યમીશ્વરૈઃ કિમુતેતરૈઃ ॥ ૨૩.

પિતા! એનું આ સર્વોચ્ચ કર્તવ્ય છે! આવું કોણ કરી શકે? દેવતાઓ માટે પણ એ અતિ દુર્લભ છે, તો બીજાઓની તો વાત જ શું!

જડ ઉવાચ ઇતિ વાક્યં તયોઃ શ્રુત્વા વિમર્શમગમત્પિતા । વિમૃશ્ય ચાહ તૌ પુત્રૌ નાગરાટ્પ્રહસન્નિવ ॥ ૨૩.

જડએ કહ્યું: એમ બંનેનું વચન સાંભળી પિતાએ વિચાર કર્યો; અને વિચાર્યા પછી, નાગરાજે હસતાં હસતાં પોતાના પુત્રોને કહ્યું.

નાગરાડશ્વતર ઉવાચ યદ્યશક્યમિતિ જ્ઞાત્વા ન કરિષ્યન્તિ માનવાઃ । કર્મણ્યુદ્યમમુદ્યોગહાન્યા હાનિસ્તતઃ પરમ્ ॥ ૨૩.

નાગરાજ અશ્વતરએ કહ્યું: જો માનવો એ જાણીને કે કંઈક અશક્ય છે, એ માટે પ્રયત્ન ન કરે, તો કર્મમાં સઘળો ઉદ્યમ અને પ્રયત્ન નષ્ટ થઈ જાય છે, અને એ સૌથી મોટું નુકસાન છે.

આરભેત નરઃ કર્મ સ્વપૌરુષમહાપયન્ । નિષ્પત્તિઃ કર્મણો દૈવે પૌરુષે ચ વ્યવસ્થિતા ॥ ૨૩.

માણસે પોતાનું પુરુષાર્થ લગાવીને કર્મ આરંભવું જોઈએ; કર્મનું પરિણામ દૈવ અને પુરુષાર્થ બંને પર આધાર રાખે છે.

તસ્માદહં તથા યત્નં કરિષ્યે પુત્રકાવિતઃ । તપશ્ચર્યાં સમાસ્થાય યથૈતત્સાધ્યતેઽચિરાત્ ॥ ૨૩.

એથી, પુત્રો, હું પણ પૂરો પ્રયત્ન કરીશ; તપશ્ચર્યામાં લાગી જઈશ જેથી આ કાર્ય જલ્દી પૂર્ણ થાય.

જડ ઉવાચ એવમુક્ત્વા સ નાગેન્દ્રઃ પ્લક્ષાવતરણં ગિરેઃ । તીર્થં હિમવતો ગત્વા તપસ્તેપે સુદુશ્ચરમ્ ॥ ૨૩.

જડએ કહ્યું: એમ કહીને નાગરાજે હિમવંત પર્વત પર આવેલા પવિત્ર પલક્ષાવતરણ તીર્થે જઈને અત્યંત કઠિન તપ કર્યા.

તુષ્ટાવ ગીર્ભિશ્ચ તતસ્તત્ર દેવીં સરસ્વતીમ્ । તન્મના નિયતાહારો ભૂત્વા ત્રિષવણાપ્લુતઃ ॥ ૨૩.

ત્યાં તેણે મન એકાગ્ર કરીને, નિયમિત આહાર રાખીને, દિવસે ત્રણ વખત સ્નાન કરીને, દેવી સરસ્વતીની સ્તુતિઓથી પ્રશંસા કરી.

અશ્વતર ઉવાચ જગદ્ધાત્રીમહં દેવીમારિરાધયિષુઃ શુભામ્ । સ્તોષ્યે પ્રણમ્ય શિરસા બ્રહ્મયોનિં સરસ્વતીમ્ ॥ ૨૩.

અશ્વતરે કહ્યું: હું જગતની માતા, શુભ દેવીને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છું છું; બ્રહ્માનો મૂળ સ્ત્રોત એવા સરસ્વતીને, માથું નમાવીને, હું સ્તુતિ કરું છું.

સદસદ્દેવિ ! સત્કિઞ્ચિન્મોક્ષવચ્ચાર્થવત્પદમ્ । તત્સર્વં ત્વય્યસંયોગં યોગવદ્દેવિ ! સંસ્થિતમ્ ॥ ૨૩.

દેવી! તું સદ અને અસદ બંને છે; સાચું, થોડું, મોક્ષદાયક અને અર્થપૂર્ણ — જે કંઈ તારી સાથે જોડાયેલું નથી, તે બધું યોગની જેમ સ્થિર છે.

ત્વમક્ષરં પરં દેવિ ! યત્ર સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ । અક્ષરં પરમં દેવિ ! સંસ્થિતં પરમાણુવત્ ॥ ૨૩.

દેવી! તું અક્ષય અને પરમ છે, જેમાં બધું સ્થિત છે; અક્ષય અને સર્વોચ્ચ પણ પરમાણુ જેટલું સૂક્ષ્મરૂપે સ્થિત છે.

અક્ષરં પરમં બ્રહ્મ વિશ્વઞ્ચૈતત્ક્ષરાત્મકમ્ । દારુણ્યવસ્થિતો વહ્નિર્ભૌમાશ્ચ પરમાણવઃ ॥ ૨૩.

અક્ષય પરમ બ્રહ્મ અને આ આખું વિશ્વ ક્ષર સ્વરૂપ છે; જેમ લાકડામાં અગ્નિ રહેલો હોય છે, તેમ પૃથ્વીમાં પરમાણુ રહેલા છે.

તથા ત્વયિ સ્થિતં બ્રહ્મ જગચ્ચેદમશેષતઃ । ઓઙ્કારાક્ષરસંસ્થાનં યત્તુ દેવિ ! સ્થિરાસ્થિરમ્ ॥ ૨૩.

એવી રીતે, તારી અંદર બ્રહ્મ અને આ આખું જગત સંપૂર્ણ રીતે વસેલું છે. દેવી! ઓંકારના અક્ષરનું સ્વરૂપ, જે સ્થિર અને અસ્થિર છે, તે પણ તારી અંદર સ્થિત છે.

તત્ર માત્રાત્રયં સર્વમસ્તિ યદ્દેવિ નાસ્તિ ચ । ત્રયો લોકાસ્ત્રયો વેદાસ્ત્રૈવિદ્યં પાવકત્રયમ્ ॥ ૨૩.

એમાં, દેવી, ત્રણ मात्रામાં બધું છે—જે છે અને જે નથી. ત્રણ લોક, ત્રણ વેદ, ત્રણ પ્રકારનું જ્ઞાન અને ત્રણ પ્રકારની અગ્નિ પણ તેમાં સામેલ છે.

ત્રીણિ જ્યોતીંષિ વર્ણાશ્ચ ત્રયો ધર્માગમાસ્તથા । ત્રયો ગુણાસ્ત્રયઃ શબ્દસ્ત્રયો વેદાસ્તથાશ્રમાઃ ॥ ૨૩.

ત્રણ પ્રકાશ, ત્રણ રંગ, અને એ જ રીતે ત્રણ ધર્મના માર્ગો છે. ત્રણ ગુણ, ત્રણ ધ્વનિ, ત્રણ વેદ અને જીવનના ત્રણ આશ્રમ પણ તેમાં છે.

ત્રયઃ કાલાસ્તથાવસ્થાઃ પિતરોઽહર્નિશાદયઃ । એતન્માત્રાત્રયં દેવિ ! તવ રૂપં સરસ્વતિ ॥ ૨૩.

ત્રણ સમય, ત્રણ અવસ્થાઓ, પિતૃઓ, દિવસ-રાત અને બીજા પણ—આ ત્રણ માત્રા, દેવી સરસ્વતી, એ જ તારો સ્વરૂપ છે.

વિભિન્નદર્શિનામાદ્યા બ્રહ્મણો હિ સનાતનાઃ । સોમસંસ્થા હવિઃ સંસ્થાઃ પાકસંસ્થાશ્ચ સપ્ત યાઃ ॥ ૨૩.

વિવિધ દૃષ્ટિ ધરાવનારા ઋષિઓએ બ્રહ્મના મૂળ અને શાશ્વત સ્વરૂપોને જુદા જુદા રીતે જોયાં છે: સાત સોમયજ્ઞ, સાત હવન અને સાત પાકયજ્ઞ.

તાસ્ત્વદુચ્ચારણાદ્દેવિ ! ક્રિયન્તે બ્રહ્મવાદિભિઃ । અનિર્દેશ્યં તથા ચાન્યદર્ધમાત્રાન્વિતં પરમ્ ॥ ૨૩.

દેવી, બ્રહ્મને જાણનારા લોકો તારા ઉચ્ચારથી આ બધાં યજ્ઞો કરે છે; અને એક બીજું, વર્ણનથી પર, અર્ધ માત્રા ધરાવતું પરમ સ્વરૂપ પણ છે.

અવિકાર્યક્ષયં દિવ્યં પરિણામવિવર્જિતમ્ । તવૈતત્પરમં રૂપં યન્ન શક્યં મયોદિતુમ્ ॥ ૨૩.

જે બદલાતું નથી, ક્યારેય નાશ પામતું નથી, દિવ્ય છે અને પરિવર્તનથી રહિત છે—એ તારો પરમ સ્વરૂપ છે, જેને હું વર્ણવી શકતો નથી.

ન ચાસ્યે ન ચ તજ્જિહ્વા તામ્રોષ્ઠાદિભિરુચ્યતે । ઇન્દ્રોઽપિ વસવો બ્રહ્મા ચન્દ્રાર્કૌ જ્યોતિરેવ ચ ॥ ૨૩.

તેને જીભ નથી, લાલ હોઠ કે આવા કોઈ અંગો પણ નથી કહેવાતા; ઈન્દ્ર, વસુઓ, બ્રહ્મા, ચંદ્ર, સૂર્ય અને પ્રકાશ પણ—

વિશ્વાવાસં વિશ્વરૂપં વિશ્વેશં પરમેશ્વરમ્ । સાંખ્યવેદાન્તવાદોક્તં બહુશાખાસ્થિરીકૃતમ્ ॥ ૨૩.

જે સમગ્ર વિશ્વનું નિવાસસ્થાન છે, સર્વરૂપ છે, વિશ્વનો ઈશ્વર અને પરમેશ્વર છે—સાંખ્ય અને વેદાંતના ઉપદેશોમાં પણ અનેક શાખાઓમાં સ્થાપિત છે.

અનાદિમધ્યનિધનં સદસન્ન સદેવ યત્ । એકન્ત્વનેકં નાપ્યેકં ભવભેદસમાશ્રૈતમ્ ॥ ૨૩.

જેનું આરંભ, મધ્ય કે અંત નથી; જે છે અને નથી પણ, છતાં માત્ર છે; એક પણ છે, અનેક પણ છે, એક પણ નથી—અને સર્વ પ્રકારના રૂપોમાં વ્યાપ્ત છે.