માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

પુત્રાવૂચતુઃ ઇત્યેવં વાદિભિઃ પૌરૈઃ પુરઃ પૃષ્ઠે ચ સંવૃતઃ । તત્ક્ષણપ્રભવાનન્દઃ પ્રવિવેશ પિતુર્ગૃહમ્ ॥ ૨૩.

આ રીતે આગળ-પાછળથી આવા શબ્દો બોલતા નાગરિકોથી ઘેરાયેલો, તે ક્ષણે જ ઉત્પન્ન થયેલા આનંદ સાથે પિતાના ઘરમાં પ્રવેશ્યો.

પિતા ચ તં પરિષ્વજ્ય માતા ચાન્યે ચ બાન્ધવાઃ । ચિરં જીવેતિ કલ્યાણીર્દદુસ્તસ્મૈ તદાશિષઃ ॥ ૨૩.

પિતાએ તેને ગળે લગાવ્યો, માતાએ અને અન્ય સગાંઓએ પણ embraced કર્યું અને તેને દીર્ઘાયુ તથા શુભ આશીર્વાદ આપ્યા.

પ્રણિપત્ય તતઃ સોઽથ કિમેતદિતિ વિસ્મિતઃ । પપ્રચ્છ પિતરં તાત ! સોઽસ્મૈ સમ્યક્તદુક્તવાન્ ॥ ૨૩.

પછી તેણે વંદન કરીને, આશ્ચર્યચકિત થઈ, પિતાને પૂછ્યું: 'આ શું છે?' પિતાએ તેને બધું યોગ્ય રીતે સમજાવ્યું.

સ ભાર્યાં તાં મૃતાં શ્રુત્વા હૃદયેષ્ટાં મદાલસામ્ । પિતરૌ ચ પુરો દૃષ્ટ્વા લજ્જાશોકાબ્ધિમધ્યગઃ ॥ ૨૩.

પોતાની પ્રિય પત્ની મદાલસાનું મૃત્યુ સાંભળી અને માતાપિતાને સામે જોઈ, તે શરમ અને દુઃખના દરિયામાં ગરકાવ થયો.

ચિન્તયામાસ સા બાલા માં શ્રુત્વા નિધનં ગતમ્ । તત્યાજ જીવિતં સાધ્વી ધિઙ્માં નિષ્ઠુરમાનસમ્ ॥ ૨૩.

તે વિચારી રહ્યો: 'એ યુવાન સ્ત્રીએ, મારી મૃત્યુની ખબર સાંભળી, પોતાનું જીવન ત્યાગી દીધું—સાચે, હું નિષ્ઠુર મનનો છું.'

નૃશંસોઽહમનાર્યોઽહં વિના તાં મૃગલોચનામ્ । મત્કૃતે નિધનં પ્રાપ્તાં યજ્જીવામ્યતિનિર્ઘૃણઃ ॥ ૨૩.

'હું ક્રૂર છું, અધમ છું, એ મૃગનેત્રા વિના જીવું છું, જે મારા કારણે મૃત્યુ પામી—હું કેટલો નિર્દય છું!'

પુનઃ સ ચિન્તયામાસ પરિસંસ્તભ્ય માનસમ્ । મોહોદ્ગમમપાસ્યાશુ નિઃ શ્વસ્યોચ્છવસ્ય ચાતરઃ ॥ ૨૩.

પછી તેણે મનને સંભાળી, ભ્રમ દૂર કરીને, દુઃખમાં ઊંડી શ્વાસો લેતાં ફરીથી વિચારવું શરૂ કર્યું.

મૃતેતિ સા મન્નિમિત્તં ત્યજામિ યદિ જીવિતમ્ । કિં મયોપકૃતં તસ્યાઃ શ્લાઘ્યમેતત્તુ યોષિતામ્ ॥ ૨૩.

'મારા કારણે એ મૃત્યુ પામી અને જીવન ત્યાગી દીધું, તો મેં તેના માટે શું સારું કર્યું? સ્ત્રીઓમાં આ ખરેખર પ્રશંસનીય છે.'

યદિ રોદિમિ વા દીનો હા પ્રિયેતિ ! વદન્મુહુઃ । તથાપ્યશ્લાઘ્યમેતન્નો વયં હિ પુરુષાઃ કિલ ॥ ૨૩.

'જો હું દુઃખી થઈને વારંવાર રડું, 'હાય, પ્રિય!' કહીને, તો પણ એ પ્રશંસનીય નથી, કેમ કે આપણે પુરુષ છીએ.'

અથ શોકજડો દીનોઽસૃજા હીનો મલાન્વિતઃ । વિપક્ષસ્ય ભવિષ્યામિ તતઃ પરિભવાસ્પદમ્ ॥ ૨૩.

'અથવા, દુઃખથી મૂર્છિત, દુઃખી, અશુદ્ધ અને દુર્દશા સાથે, હું શત્રુઓ માટે હાસ્ય અને અપમાનનો વિષય બની જઈશ.'

મયારિશાતનં કાર્યં રાજ્ઞઃ શુશ્રુષણં પિતુઃ । જીવિતં તસ્ય ચાયત્તં સન્ત્યાજ્યં તત્કથં મયા ॥ ૨૩.

'મારે શત્રુઓને હરાવા છે, પિતા રાજાની સેવા કરવી છે; તેમનું જીવન મારા પર આધારિત છે—તો હું તેને કેમ છોડી શકું?'

કિન્ત્વત્ર મન્યે કર્તવ્યસ્ત્યાગો ભાગસ્ય યોષિતઃ । સ ચાપિ નોપકારાય તન્વઙ્ગ્યાઃ કિન્તુ સર્વથા ॥ ૨૩.

હું એવું માનું છું કે અહીં સ્ત્રીનો ભાગ ત્યાગવો એ જ કર્તવ્ય છે; અને એ પણ એના ઉપકાર માટે નહીં, પણ સર્વ રીતે આવું કરવું જ યોગ્ય છે.

મયા નૃશંસ્યં કર્તવ્યં નોપકાર્યપકારિ ચ । યા મદર્થેઽત્યજત્પ્રાણાંસ્તદર્થેઽલ્પમિદં મમ ॥ ૨૩.

મારે દયા કરવાનું છે, એમાં કોઈ ઉપકાર કે અપકારની આશા નથી; એ સ્ત્રીએ મારા માટે પોતાનું જીવન આપી દીધું — એ માટે મારું આ નાનું કાર્ય છે.

પુત્રાવૂચતુઃ ઇતિ કૃત્વા મતિં સોઽથ નિષ્પાદ્યોદકદાનિકમ્ । ક્રિયાશ્ચાનન્તરં કૃત્વા પ્રત્યુવાચ ઋતધ્વજઃ ॥ ૨૩.

પુત્રોએ આવું કહ્યું. પછી તેણે મનમાં નક્કી કરીને જળાંજલિ આપી; પછી અનુક્રમણિક ક્રિયાઓ પૂર્ણ કરીને ઋતધ્વજે બોલ્યા.

ઋતધ્વજ ઉવાચ યદિ સા મમ તન્વઙ્ગી ન સ્યાદ્ભાર્યા મદાલસા । અસ્મિન્ જન્મનિ નાન્યા મે ભવિત્રી સહચારિણી ॥ ૨૩.

ઋતધ્વજે બોલ્યા: જો એ સુકુમાર અંગવાળી મદાલસા મારી પત્ની ન હોય, તો આ જન્મમાં મારી બીજી કોઈ સાથીનિ રહેશે નહીં.

તામૃતે મૃગશાવાક્ષીં ગન્ધર્વતનયામહમ્ । ન ભોક્ષ્યે યોષિતં કાઞ્ચિદિતિ સત્યં મયોદિતમ્ ॥ ૨૩.

એ મૃગશાવાક્ષી ગંધર્વકન્યા સિવાય હું બીજી કોઈ સ્ત્રી સાથે સુખ માણીશ નહીં — આ હું સત્ય કહું છું.

સદ્ધર્મચારિણીં પત્નીં તાં મુક્ત્વા ગજગામિનીમ્,। કાઞ્ચિન્નાઙ્ગીકરિષ્યામીત્યેતત્સત્યં મયોદિતમ્ ॥ ૨૩.

ધર્મમાં ચાલતી, ગજગતિવાળી એ પત્નીને છોડીને હું બીજી કોઈને સ્વીકારીશ નહીં — આ હું સત્ય કહું છું.

પુત્રાવૂચતુઃ પરિત્યજ્ય ચ સ્ત્રીભોગાન્ તાત ! સર્વંસ્તયા વિના । ક્રીડન્નાસ્તે સમં તુલ્યૈર્વયસ્યૈઃ શીલસમ્પદા ॥ ૨૩.

પુત્રોએ કહ્યું: પિતા! એ સ્ત્રી વિના બધા સ્ત્રીસુખનો ત્યાગ કરીને, તે સમાન ગુણવાળા મિત્રો સાથે રમતો અને રહેતો છે.

એતત્તસ્ય પરં કાર્યં તાત ! તત્કેન શક્યતે । કર્તુમત્યર્થદુષ્પ્રાપ્યમીશ્વરૈઃ કિમુતેતરૈઃ ॥ ૨૩.

પિતા! એનું આ સર્વોચ્ચ કર્તવ્ય છે! આવું કોણ કરી શકે? દેવતાઓ માટે પણ એ અતિ દુર્લભ છે, તો બીજાઓની તો વાત જ શું!

જડ ઉવાચ ઇતિ વાક્યં તયોઃ શ્રુત્વા વિમર્શમગમત્પિતા । વિમૃશ્ય ચાહ તૌ પુત્રૌ નાગરાટ્પ્રહસન્નિવ ॥ ૨૩.

જડએ કહ્યું: એમ બંનેનું વચન સાંભળી પિતાએ વિચાર કર્યો; અને વિચાર્યા પછી, નાગરાજે હસતાં હસતાં પોતાના પુત્રોને કહ્યું.

નાગરાડશ્વતર ઉવાચ યદ્યશક્યમિતિ જ્ઞાત્વા ન કરિષ્યન્તિ માનવાઃ । કર્મણ્યુદ્યમમુદ્યોગહાન્યા હાનિસ્તતઃ પરમ્ ॥ ૨૩.

નાગરાજ અશ્વતરએ કહ્યું: જો માનવો એ જાણીને કે કંઈક અશક્ય છે, એ માટે પ્રયત્ન ન કરે, તો કર્મમાં સઘળો ઉદ્યમ અને પ્રયત્ન નષ્ટ થઈ જાય છે, અને એ સૌથી મોટું નુકસાન છે.

આરભેત નરઃ કર્મ સ્વપૌરુષમહાપયન્ । નિષ્પત્તિઃ કર્મણો દૈવે પૌરુષે ચ વ્યવસ્થિતા ॥ ૨૩.

માણસે પોતાનું પુરુષાર્થ લગાવીને કર્મ આરંભવું જોઈએ; કર્મનું પરિણામ દૈવ અને પુરુષાર્થ બંને પર આધાર રાખે છે.

તસ્માદહં તથા યત્નં કરિષ્યે પુત્રકાવિતઃ । તપશ્ચર્યાં સમાસ્થાય યથૈતત્સાધ્યતેઽચિરાત્ ॥ ૨૩.

એથી, પુત્રો, હું પણ પૂરો પ્રયત્ન કરીશ; તપશ્ચર્યામાં લાગી જઈશ જેથી આ કાર્ય જલ્દી પૂર્ણ થાય.

જડ ઉવાચ એવમુક્ત્વા સ નાગેન્દ્રઃ પ્લક્ષાવતરણં ગિરેઃ । તીર્થં હિમવતો ગત્વા તપસ્તેપે સુદુશ્ચરમ્ ॥ ૨૩.

જડએ કહ્યું: એમ કહીને નાગરાજે હિમવંત પર્વત પર આવેલા પવિત્ર પલક્ષાવતરણ તીર્થે જઈને અત્યંત કઠિન તપ કર્યા.

તુષ્ટાવ ગીર્ભિશ્ચ તતસ્તત્ર દેવીં સરસ્વતીમ્ । તન્મના નિયતાહારો ભૂત્વા ત્રિષવણાપ્લુતઃ ॥ ૨૩.

ત્યાં તેણે મન એકાગ્ર કરીને, નિયમિત આહાર રાખીને, દિવસે ત્રણ વખત સ્નાન કરીને, દેવી સરસ્વતીની સ્તુતિઓથી પ્રશંસા કરી.

અશ્વતર ઉવાચ જગદ્ધાત્રીમહં દેવીમારિરાધયિષુઃ શુભામ્ । સ્તોષ્યે પ્રણમ્ય શિરસા બ્રહ્મયોનિં સરસ્વતીમ્ ॥ ૨૩.

અશ્વતરે કહ્યું: હું જગતની માતા, શુભ દેવીને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છું છું; બ્રહ્માનો મૂળ સ્ત્રોત એવા સરસ્વતીને, માથું નમાવીને, હું સ્તુતિ કરું છું.

સદસદ્દેવિ ! સત્કિઞ્ચિન્મોક્ષવચ્ચાર્થવત્પદમ્ । તત્સર્વં ત્વય્યસંયોગં યોગવદ્દેવિ ! સંસ્થિતમ્ ॥ ૨૩.

દેવી! તું સદ અને અસદ બંને છે; સાચું, થોડું, મોક્ષદાયક અને અર્થપૂર્ણ — જે કંઈ તારી સાથે જોડાયેલું નથી, તે બધું યોગની જેમ સ્થિર છે.

ત્વમક્ષરં પરં દેવિ ! યત્ર સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ । અક્ષરં પરમં દેવિ ! સંસ્થિતં પરમાણુવત્ ॥ ૨૩.

દેવી! તું અક્ષય અને પરમ છે, જેમાં બધું સ્થિત છે; અક્ષય અને સર્વોચ્ચ પણ પરમાણુ જેટલું સૂક્ષ્મરૂપે સ્થિત છે.

અક્ષરં પરમં બ્રહ્મ વિશ્વઞ્ચૈતત્ક્ષરાત્મકમ્ । દારુણ્યવસ્થિતો વહ્નિર્ભૌમાશ્ચ પરમાણવઃ ॥ ૨૩.

અક્ષય પરમ બ્રહ્મ અને આ આખું વિશ્વ ક્ષર સ્વરૂપ છે; જેમ લાકડામાં અગ્નિ રહેલો હોય છે, તેમ પૃથ્વીમાં પરમાણુ રહેલા છે.