માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

સાધ્યમાનાઃ ક્ષમામૌનચિત્તસંયમિનામુના । તા વૈ ભયાર્તાઃ ક્રન્દન્તિ કથં કાર્યમિદં મયા॥૭.

'એ ધીરજ, મૌન અને મનની એકાગ્રતાથી એ વિદ્યા મેળવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. એથી ડરીને આ સ્ત્રીઓ રડે છે—હવે હું શું કરું?'

તેજસ્વી કૌશિકશ્વેષ્ઠો વયમસ્ય સુદુર્બલાઃ । ક્રોશન્ત્યેતાસ્તથા ભીતા દુષ્પારં પ્રતિભાતિ મે॥૭.

'બળવાન કૌશિક ઘોડાઓથી સુરક્ષિત છે અને અમે બહુ જ નબળા છીએ. આ ભયભીત સ્ત્રીઓ રડે છે અને મને એ પાર કરવું અશક્ય લાગે છે.'

અથવાયં નૃપઃ પ્રાપ્તો મા ભૈરિતિ વદન્ મુહુઃ । ઇમમેવ પ્રવિશ્યાશુ સાધયિષ્યે યથેપ્સિતમ્॥૭.

'કેવું તો, આ રાજા આવી ગયો છે અને વારંવાર 'ડરશો નહીં' કહે છે; હવે હું ઝડપથી એમાં પ્રવેશી જઈશ અને જે ઇચ્છું તે હાંસલ કરીશ.'

ઇતિ સંચિન્ત્ય રૌદ્રેણ વિઘ્નરાજેન વૈ તતઃ । તેનાવિષ્ટો નૃપઃ કોપાદિદં વચનમબ્રવીત્॥૭.

આ રીતે વિચારીને એ ભયાનક વિઘ્નોના રાજાએ રાજામાં પ્રવેશ કર્યો અને ગુસ્સાથી રાજાએ આ શબ્દો ઉચ્ચાર્યા.

કોઽયં બઘ્નાતિ વસ્ત્રાન્તે પાવકં પાપકૃન્નરઃ । બલોષ્ણતેજસા દીપ્તે મયિ પત્યાવુપસ્થિતે॥૭.

'મારે હાજરીમાં, વસ્ત્રના છેડે અગ્નિ પ્રગટાવીને, બળ અને તેજથી દહકતો આ પાપી માણસ કોણ છે?'

સોઽદ્ય મત્કાર્મુકાક્ષેપ-વિદીપિતદિગન્તરૈઃ । શરૈર્વિભિન્નસર્વાઙ્ગો દીર્ઘનિદ્રાં પ્રવેક્ષ્યતિ॥૭.

'આજે મારા ધનુષ્યના તીરો, જે ચારે દિશા પ્રકાશિત કરે છે, એના ઘા થી એનું શરીર છિન્નભિન્ન થઈને લાંબી ઊંઘમાં જતું રહેશે.'

વિશ્વામિત્રસ્તતઃ ક્રુદ્ધઃ શ્રુત્વા તન્નૃપતેર્વચઃ । ક્રુદ્ધે ચર્ષિવરે તસ્મિન્ નેશુર્વિદ્યાઃ ક્ષણેન તાઃ॥૭.

રાજાના આ વચન સાંભળી વિશ્વામિત્ર ગુસ્સે થઈ ગયા. જ્યારે એ મહર્ષિ ક્રોધિત થયા, ત્યારે એ વિદ્યા પળમાં અદૃશ્ય થઈ ગઈ.

સ ચાપિ રાજા તં દૃષ્ટ્વા વિશ્વામિત્રં તપોનિધિમ્ । ભીતઃ પ્રાવેપતાત્યર્થં સહસાશ્વત્થપર્ણવત્॥૭.

અને રાજાએ જ્યારે તપના ખજાના એવા વિશ્વામિત્રને જોયા, ત્યારે એ ખૂબ ડરી ગયા અને અચાનક અશ્વત્થના પાંદડા જેવી કાંપી ઉઠ્યા.

સ દુરાત્મન્નિતિ યદા મુનિસ્તિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ । તતઃ સ રાજા વિનયાત્ પ્રણિપત્યાભ્યભાષત॥૭.

જ્યારે ઋષિએ કહ્યું, 'તુ દુષ્ટ છે,' અને ત્યાં ઊભા રહ્યા, ત્યારે રાજાએ વિનમ્રતાથી નમન કરીને કહ્યું.

ભગવન્નેષ ધર્મો મે નાપરાધો મમ પ્રભો । ન ક્રોદ્ધુમર્હસિ મુને નિજધર્મરતસ્ય મે॥૭.

'ભગવાન, આ તો મારો ધર્મ છે, મારો દોષ નથી, પ્રભુ. હે મુનિ, હું મારા ધર્મમાં સ્થિર છું, તેથી આપ ગુસ્સો ન કરો.'

દાતવ્યં રક્ષિતવ્યં ચ ધર્મજ્ઞેન મહીક્ષિતા । ચાપં ચોદ્યમ્ય યોદ્ધવ્યં ધર્મશાસ્ત્રાનુસારતઃ॥૭.

'ધર્મ જાણનારા રાજાને દાન આપવું અને રક્ષા કરવી જોઈએ. અને ધર્મશાસ્ત્ર પ્રમાણે ધનુષ્ય ઉઠાવી યુદ્ધ પણ કરવું જોઈએ.'

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ દાતવ્યં કસ્ય કે રક્ષ્યાઃ કૈર્યોદ્ધવ્યં ચ તે નૃપ । ક્ષિપ્રમેતત્ સમાચક્ષ્વ યદ્યધર્મભયં તવ॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: કોને દાન આપવું જોઈએ? કોની રક્ષા કરવી જોઈએ? અને કોના દ્વારા યુદ્ધ કરવું જોઈએ, રાજન? જો તને અધર્મનો ભય હોય તો, આ બધું જલ્દી મને કહો.

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ દાતવ્યં વિપ્રમુખ્યેભ્યો યે ચાન્યે કૃશવૃત્તયઃ । રક્ષ્યા ભીતાઃ સદા યુદ્ધં કર્તવ્યં પરિપન્થિભિઃ॥૭.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: દાન તો શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને અને અન્ય ગરીબ લોકો માટે આપવું જોઈએ. જે ડરેલા હોય તેમની હંમેશા રક્ષા કરવી જોઈએ અને લૂંટારૂઓ સામે યુદ્ધ કરવું જોઈએ.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ યદિ રાજા ભવાન્ સમ્યગ્રાજધર્મમવેક્ષતે । નિર્વેષ્ટુકામો વિપ્રોઽહં દીયતામિષ્ટદક્ષિણા॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: જો તું રાજધર્મને યોગ્ય રીતે પાળતો રાજા છે અને હું બ્રાહ્મણként યજ્ઞ કરવા ઈચ્છું છું, તો મને ઈચ્છિત દક્ષિણ આપ.

; પક્ષિણ ઊચુઃ એતદ્રાજા વચઃ શ્રુત્વા પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના । પુનર્જાતમિવાત્માનં મેને પ્રાહ ચ કૌશિકમ્॥૭.

પંખીઓએ કહ્યું: રાજાના આ શબ્દો સાંભળી, તે મનથી ખૂબ આનંદિત થયો અને પોતાને ફરી જન્મેલો માન્યો. પછી તેણે કૌશિકને ફરી કહ્યું.

ઉચ્યતાં ભગવન્ યત્તે દાતવ્યમવિશઙ્કિતમ્ । દત્તમિત્યેવ તદ્વિદ્ધિ યદ્યપિ સ્યાત્ સુદુર્લભમ્॥૭.

હે ભગવન, તમે જે માંગો છો તે નિડરપણે કહો. એ જાણો કે, એ તો પહેલેથી જ આપેલું છે, ભલે એ મેળવવું બહુ મુશ્કેલ કેમ ન હોય.

હિરણ્યં વા સુવર્ણં વા પુત્રઃ પત્ની કલેવરમ્ । પ્રાણા રાજ્યં પુરં લક્ષ્મીર્યદભિપ્રેતમાત્મનઃ॥૭.

સોનું હોય કે ચાંદી, પુત્ર, પત્ની, શરીર, પ્રાણ, રાજ્ય, નગર કે ધન—તમને જે ગમતું હોય તે બધું.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ રાજન્ પ્રતિગૃહીતોઽયં યસ્તે દત્તઃ પ્રતિગ્રહઃ । પ્રયચ્છ પ્રથમં તાવદ્ દક્ષિણાં રાજસૂયિકીમ્॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: રાજા, જે દાન તમે આપ્યું છે તે મેં સ્વીકારી લીધું છે. હવે પહેલા તો મને રાજસૂયની દક્ષિણ આપો.

; રાજોવાચ બ્રહ્મંસ્તામપિ દાસ્યામિ દક્ષિણાં ભવતો હ્યહમ્ । વ્રિયતાં દ્વિજશાર્દૂલ યસ્તવેષ્ટઃ પ્રતિગ્રહઃ॥૭.

રાજાએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, હું તમને એ દક્ષિણ જરૂર આપિશ. હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તમે જે ઇચ્છો તે દાન પસંદ કરો.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ સસાગરાં ધરામેતાં સભૂભૃદ્ગ્રામપત્તનામ્ । રાજ્યં ચ સકલં વીર રથાશ્વ-ગજસઙ્કુલમ્॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: દરિયાઓ સહિતની આ ધરતી, તેના રાજાઓ, ગામો અને નગરો, અને આખું રાજ્ય, હે વીર, રથ, ઘોડા અને હાથીઓથી ભરેલું.

કોષ્ઠાગારં ચ કોષં ચ યચ્ચાન્યદ્વિદ્યતે તવ । વિના ભાર્યાં ચ પુત્રં ચ શરીરં ચ તવાનઘ॥૭.

તમારા ભંડાર અને ખજાના સહિત, અને તમારી પાસે જે કંઈ છે—પત્ની, પુત્ર અને શરીર સિવાય, હે નિર્દોષ.

ધર્મં ચ સર્વધર્મજ્ઞ યો યાન્તમનુગચ્છતિ । બહુના વા કિમુક્તેન સર્વમેતત્ પ્રદીયતામ્॥૭.

અને ધર્મ પણ, હે સર્વધર્મ જાણનારા, જે વિદાય લેતા સાથે જાય છે. વધુ શું કહું? આ બધું આપો.

; પક્ષિણ ઊચુઃ પ્રહૃષ્ટેનૈવ મનસા સોઽવિકારમુખો નૃપઃ । તસ્યર્ષેર્વચનં શ્રુત્વા તથેત્યાહ કૃતાઞ્જલિઃ॥૭.

પંખીઓએ કહ્યું: રાજાએ આનંદિત મન અને સ્થિર ચહેરા સાથે ઋષિના શબ્દો સાંભળી, હાથ જોડીને 'જેમ કહ્યું તેમ' કહ્યું.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ સર્વસ્વં યદિ મે દત્તં રાજ્યમુર્વો બલં ધનમ્ । પ્રભુત્વં કસ્ય રાજર્ષે રાજ્યસ્થે તાપસે મયિ॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: જો તમે મને બધું—રાજ્ય, જમીન, શક્તિ, ધન—આપ્યું છે, તો હે રાજર્ષિ, જ્યારે તપસ્વી રાજ્યમાં હોય ત્યારે અધિકાર કોનો રહે છે?

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ યસ્મિન્નપિ મયા કાલે બ્રાહ્મન્ દત્તા વસુન્ધરા । તસ્મિન્નપિ ભવાન્ સ્વામી કિમુતાદ્ય મહીપતિઃ॥૭.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: જ્યારે પણ મેં બ્રાહ્મણને જમીન આપી છે, ત્યારે પણ તમે એના સ્વામી હતા; તો હવે તો તમે મહારાજ વધુ જ સ્વામી છો.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ યદિ રાજંસ્ત્વયા દત્તા મમ સર્વા વસુન્ધરા । યત્ર મે વિષયે સ્વામ્યં તસ્માન્નિષ્ક્રાન્તુમર્હસિ॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: જો તમે મને આખી ધરતી આપી છે, હે રાજા, તો જ્યાં જ્યાં મારા અધિકાર છે, ત્યાંથી તારે દૂર જવું જોઈએ.

શ્રોણીસૂત્રાદિસકલં મુક્ત્વા ભૂષણસંગ્રહમ્ । તરુવલ્કલમાબધ્ય સહ પત્ન્યા સુતેન ચ॥૭.

કમરપટ્ટા અને દોરા સહિતના બધા આભૂષણો છોડી, તેણે પત્ની અને પુત્ર સાથે વૃક્ષછાલાના વસ્ત્ર પહેરી લીધા.

; પક્ષિણ ઊચુઃ તથેતિ ચોક્ત્વા કૃત્વા ચ રાજા ગન્તું પ્રચક્રમે । સ્વપત્ન્યા શૈવ્યયા સાર્ધં બાલકેનાત્મજેન ચ॥૭.

પંખીઓએ કહ્યું: 'જેમ કહ્યું તેમ' કહીને અને તેમ કરીને, રાજા પોતાની પત્ની શૈવ્યા અને નાના પુત્ર સાથે જવા લાગ્યા.

વ્રજતઃ સ તતો રુદ્ધ્વા પન્થાનં પ્રાહ તં નૃપમ્ । ક્વ યાસ્યસીત્યદત્ત્વા મે દક્ષિણાં રાજસૂયિકીમ્॥૭.

જ્યારે તે જતો હતો ત્યારે કોઈએ રસ્તો અટકાવીને રાજાને કહ્યું: દક્ષિણ આપ્યા વિના, હે રાજા, તું ક્યાં જાય છે?