માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

પુત્ર ઉવાચ તતો વિપ્રઃ સમુત્તસ્થૌ વ્યાધિમુક્તઃ પુનર્યુવા । સ્વભાભિર્ભાસયન્ વેશ્મ વૃન્દારક ઇવાજરઃ॥૧૬.

પુત્રે કહ્યું: ત્યારબાદ બ્રાહ્મણ ઊભા થયા, રોગમુક્ત અને યુવાન બની ગયા, પોતાના તેજથી ઘર પ્રકાશિત થયું, જાણે દેવોમાં અમર બાળક હોય.

તતોઽપતત્ પુષ્પવૃષ્ટિર્દેવવાદ્યાદિનિસ્વનઃ । લેભિરે ચ મુદં દેવા અનસૂયામથાબ્રુવન્॥૧૬.

પછી ફૂલોની વરસાદ પડી, દેવવાદ્યના અવાજો ગૂંજ્યા અને દેવતાઓ આનંદિત થયા; તેઓ અનસૂયાને બોલ્યા.

દેવા ઊચુઃ વરં વૃણીષ્વ કલ્યાણિ દેવકાર્યં મહત્ કૃતમ્ । ત્વયા યસ્માત્ તતો દેવા વરદાસ્તે તપસ્વિનિ॥૧૬.

દેવતાઓ બોલ્યા: હે કલ્યાણી, તું કોઈ વર માંગ. તું દેવતાઓનું મહાન કાર્ય કર્યું છે, તેથી, હે તપસ્વિ, દેવતાઓ તને વર આપે છે.

અનસૂયોવાચ યદિ દેવાઃ પ્રસન્ના મે પિતામહપુરોગમાઃ । વરદા વરયોગ્યા ચ યદ્યહં ભવતાં મતા॥૧૬.

અનસૂયાએ કહ્યું: જો પિતામહ સહિતના દેવતાઓ મારા પર પ્રસન્ન હોય, અને જો હું આપ સૌના દૃષ્ટિએ વરદાન મેળવવા યોગ્ય અને પ્રિય છું—

તદ્યાન્તુ મમ પુત્રત્વં બ્રહ્મ-વિષ્ણુ-મહેશ્વરાઃ । યોગઞ્ચ પ્રાપ્નુયાં ભર્તૃસહિતા ક્લેશમુક્તયે॥૧૬.

તો બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર મારા પુત્ર બને અને હું મારા પતિ સાથે દુઃખમાંથી મુક્તિ માટે યોગ પ્રાપ્ત કરું.

એવમસ્ત્વિતિ તાં દેવા બ્રહ્મ-વિષ્ણુ-શિવાદયઃ । પ્રોક્ત્વા જગ્મુર્યથાન્યાયમનુમાન્ય તપસ્વિનીમ્॥૧૬.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય દેવોએ કહ્યું: 'તેથી જવું' અને તે તપસ્વિ સ્ત્રીનું સન્માન કરીને યોગ્ય રીતે ત્યાંથી વિદાય લીધા.

ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ પુત્રાવૂચતુઃ સ રાજપુત્રઃ સંપ્રાપ્ય વેગાદાત્મપુરં તતઃ । પિત્રોર્વવન્દિષુઃ પાદૌ દિદૃક્ષુશ્ચ મદાલસામ્ ॥ ૨૩.

તે રાજકુમાર ઝડપથી પોતાના શહેરમાં પહોંચ્યો અને પોતાના માતાપિતાના પગે વંદન કર્યું, અને મદાલસાને જોવા માટે આતુર થયો.

દદર્શ જનમુદ્વિગ્નમપ્રહૃષ્ટમુખં પુરઃ । પુનશ્ચ વિસ્મિતાકારં પ્રહૃષ્ટવદનં તતઃ ॥ ૨૩.

તેને લોકો ચિંતિત અને ઉદાસ ચહેરા સાથે દેખાયા; પછી ફરીથી, આશ્ચર્યચકિત દેખાવ સાથે, તેમના ચહેરા આનંદથી ખીલ્યા.

અન્યમુત્ફુલ્લનયનં દિષ્ટ્યા દિષ્ટ્યેતિવાદિનમ્ । પરિષ્વજન્તમન્યોન્યમતિકૌતૂહલાન્વિતમ્ ॥ ૨૩.

કોઈને આનંદથી આંખો ફૂલેલી, 'ધન્ય છે! ધન્ય છે!' કહીને, બીજા કોઈને ઉત્સાહપૂર્વક ગળે મળતો જોયો.

ચિરં જીવોરુકલ્યાણ ! હતાસ્તે પરિપન્થિનઃ । પિત્રોઃ પ્રહ્લાદય મનસ્તથાસ્માકમકણ્ટકમ્ ॥ ૨૩.

'દિરઘાયુ રહો, મહાન કલ્યાણવંત! તમારા શત્રુઓ નાશ પામ્યા છે. તમારા માતાપિતાનું મન પ્રસન્ન કરો અને અમારો દુઃખ પણ દૂર કરો.'

પુત્રાવૂચતુઃ ઇત્યેવં વાદિભિઃ પૌરૈઃ પુરઃ પૃષ્ઠે ચ સંવૃતઃ । તત્ક્ષણપ્રભવાનન્દઃ પ્રવિવેશ પિતુર્ગૃહમ્ ॥ ૨૩.

આ રીતે આગળ-પાછળથી આવા શબ્દો બોલતા નાગરિકોથી ઘેરાયેલો, તે ક્ષણે જ ઉત્પન્ન થયેલા આનંદ સાથે પિતાના ઘરમાં પ્રવેશ્યો.

પિતા ચ તં પરિષ્વજ્ય માતા ચાન્યે ચ બાન્ધવાઃ । ચિરં જીવેતિ કલ્યાણીર્દદુસ્તસ્મૈ તદાશિષઃ ॥ ૨૩.

પિતાએ તેને ગળે લગાવ્યો, માતાએ અને અન્ય સગાંઓએ પણ embraced કર્યું અને તેને દીર્ઘાયુ તથા શુભ આશીર્વાદ આપ્યા.

પ્રણિપત્ય તતઃ સોઽથ કિમેતદિતિ વિસ્મિતઃ । પપ્રચ્છ પિતરં તાત ! સોઽસ્મૈ સમ્યક્તદુક્તવાન્ ॥ ૨૩.

પછી તેણે વંદન કરીને, આશ્ચર્યચકિત થઈ, પિતાને પૂછ્યું: 'આ શું છે?' પિતાએ તેને બધું યોગ્ય રીતે સમજાવ્યું.

સ ભાર્યાં તાં મૃતાં શ્રુત્વા હૃદયેષ્ટાં મદાલસામ્ । પિતરૌ ચ પુરો દૃષ્ટ્વા લજ્જાશોકાબ્ધિમધ્યગઃ ॥ ૨૩.

પોતાની પ્રિય પત્ની મદાલસાનું મૃત્યુ સાંભળી અને માતાપિતાને સામે જોઈ, તે શરમ અને દુઃખના દરિયામાં ગરકાવ થયો.

ચિન્તયામાસ સા બાલા માં શ્રુત્વા નિધનં ગતમ્ । તત્યાજ જીવિતં સાધ્વી ધિઙ્માં નિષ્ઠુરમાનસમ્ ॥ ૨૩.

તે વિચારી રહ્યો: 'એ યુવાન સ્ત્રીએ, મારી મૃત્યુની ખબર સાંભળી, પોતાનું જીવન ત્યાગી દીધું—સાચે, હું નિષ્ઠુર મનનો છું.'

નૃશંસોઽહમનાર્યોઽહં વિના તાં મૃગલોચનામ્ । મત્કૃતે નિધનં પ્રાપ્તાં યજ્જીવામ્યતિનિર્ઘૃણઃ ॥ ૨૩.

'હું ક્રૂર છું, અધમ છું, એ મૃગનેત્રા વિના જીવું છું, જે મારા કારણે મૃત્યુ પામી—હું કેટલો નિર્દય છું!'

પુનઃ સ ચિન્તયામાસ પરિસંસ્તભ્ય માનસમ્ । મોહોદ્ગમમપાસ્યાશુ નિઃ શ્વસ્યોચ્છવસ્ય ચાતરઃ ॥ ૨૩.

પછી તેણે મનને સંભાળી, ભ્રમ દૂર કરીને, દુઃખમાં ઊંડી શ્વાસો લેતાં ફરીથી વિચારવું શરૂ કર્યું.

મૃતેતિ સા મન્નિમિત્તં ત્યજામિ યદિ જીવિતમ્ । કિં મયોપકૃતં તસ્યાઃ શ્લાઘ્યમેતત્તુ યોષિતામ્ ॥ ૨૩.

'મારા કારણે એ મૃત્યુ પામી અને જીવન ત્યાગી દીધું, તો મેં તેના માટે શું સારું કર્યું? સ્ત્રીઓમાં આ ખરેખર પ્રશંસનીય છે.'

યદિ રોદિમિ વા દીનો હા પ્રિયેતિ ! વદન્મુહુઃ । તથાપ્યશ્લાઘ્યમેતન્નો વયં હિ પુરુષાઃ કિલ ॥ ૨૩.

'જો હું દુઃખી થઈને વારંવાર રડું, 'હાય, પ્રિય!' કહીને, તો પણ એ પ્રશંસનીય નથી, કેમ કે આપણે પુરુષ છીએ.'

અથ શોકજડો દીનોઽસૃજા હીનો મલાન્વિતઃ । વિપક્ષસ્ય ભવિષ્યામિ તતઃ પરિભવાસ્પદમ્ ॥ ૨૩.

'અથવા, દુઃખથી મૂર્છિત, દુઃખી, અશુદ્ધ અને દુર્દશા સાથે, હું શત્રુઓ માટે હાસ્ય અને અપમાનનો વિષય બની જઈશ.'

મયારિશાતનં કાર્યં રાજ્ઞઃ શુશ્રુષણં પિતુઃ । જીવિતં તસ્ય ચાયત્તં સન્ત્યાજ્યં તત્કથં મયા ॥ ૨૩.

'મારે શત્રુઓને હરાવા છે, પિતા રાજાની સેવા કરવી છે; તેમનું જીવન મારા પર આધારિત છે—તો હું તેને કેમ છોડી શકું?'

કિન્ત્વત્ર મન્યે કર્તવ્યસ્ત્યાગો ભાગસ્ય યોષિતઃ । સ ચાપિ નોપકારાય તન્વઙ્ગ્યાઃ કિન્તુ સર્વથા ॥ ૨૩.

હું એવું માનું છું કે અહીં સ્ત્રીનો ભાગ ત્યાગવો એ જ કર્તવ્ય છે; અને એ પણ એના ઉપકાર માટે નહીં, પણ સર્વ રીતે આવું કરવું જ યોગ્ય છે.

મયા નૃશંસ્યં કર્તવ્યં નોપકાર્યપકારિ ચ । યા મદર્થેઽત્યજત્પ્રાણાંસ્તદર્થેઽલ્પમિદં મમ ॥ ૨૩.

મારે દયા કરવાનું છે, એમાં કોઈ ઉપકાર કે અપકારની આશા નથી; એ સ્ત્રીએ મારા માટે પોતાનું જીવન આપી દીધું — એ માટે મારું આ નાનું કાર્ય છે.

પુત્રાવૂચતુઃ ઇતિ કૃત્વા મતિં સોઽથ નિષ્પાદ્યોદકદાનિકમ્ । ક્રિયાશ્ચાનન્તરં કૃત્વા પ્રત્યુવાચ ઋતધ્વજઃ ॥ ૨૩.

પુત્રોએ આવું કહ્યું. પછી તેણે મનમાં નક્કી કરીને જળાંજલિ આપી; પછી અનુક્રમણિક ક્રિયાઓ પૂર્ણ કરીને ઋતધ્વજે બોલ્યા.

ઋતધ્વજ ઉવાચ યદિ સા મમ તન્વઙ્ગી ન સ્યાદ્ભાર્યા મદાલસા । અસ્મિન્ જન્મનિ નાન્યા મે ભવિત્રી સહચારિણી ॥ ૨૩.

ઋતધ્વજે બોલ્યા: જો એ સુકુમાર અંગવાળી મદાલસા મારી પત્ની ન હોય, તો આ જન્મમાં મારી બીજી કોઈ સાથીનિ રહેશે નહીં.

તામૃતે મૃગશાવાક્ષીં ગન્ધર્વતનયામહમ્ । ન ભોક્ષ્યે યોષિતં કાઞ્ચિદિતિ સત્યં મયોદિતમ્ ॥ ૨૩.

એ મૃગશાવાક્ષી ગંધર્વકન્યા સિવાય હું બીજી કોઈ સ્ત્રી સાથે સુખ માણીશ નહીં — આ હું સત્ય કહું છું.

સદ્ધર્મચારિણીં પત્નીં તાં મુક્ત્વા ગજગામિનીમ્,। કાઞ્ચિન્નાઙ્ગીકરિષ્યામીત્યેતત્સત્યં મયોદિતમ્ ॥ ૨૩.

ધર્મમાં ચાલતી, ગજગતિવાળી એ પત્નીને છોડીને હું બીજી કોઈને સ્વીકારીશ નહીં — આ હું સત્ય કહું છું.

પુત્રાવૂચતુઃ પરિત્યજ્ય ચ સ્ત્રીભોગાન્ તાત ! સર્વંસ્તયા વિના । ક્રીડન્નાસ્તે સમં તુલ્યૈર્વયસ્યૈઃ શીલસમ્પદા ॥ ૨૩.

પુત્રોએ કહ્યું: પિતા! એ સ્ત્રી વિના બધા સ્ત્રીસુખનો ત્યાગ કરીને, તે સમાન ગુણવાળા મિત્રો સાથે રમતો અને રહેતો છે.

એતત્તસ્ય પરં કાર્યં તાત ! તત્કેન શક્યતે । કર્તુમત્યર્થદુષ્પ્રાપ્યમીશ્વરૈઃ કિમુતેતરૈઃ ॥ ૨૩.

પિતા! એનું આ સર્વોચ્ચ કર્તવ્ય છે! આવું કોણ કરી શકે? દેવતાઓ માટે પણ એ અતિ દુર્લભ છે, તો બીજાઓની તો વાત જ શું!