માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

અનસૂયોવાચ યદિ વા રોચતે ભદ્રે ! તતસ્ત્વદ્વચનાદહમ્ । કરોમિ પૂર્વવદ્દેહં ભર્તારઞ્ચ નવં તવ॥૧૬.

અનસૂયા બોલી: જો તને ગમતું હોય, હે કલ્યાણી, તો તારી વિનંતીથી હું બધું પહેલાં જેવું કરી દઈશ અને તને નવો પતિ પણ આપીશ.

મયા હિ સર્વથા સ્ત્રીણાં માહાત્મ્યં વરવર્ણિનિ । પતિવ્રતાનામારાધ્યમિતિ સંમાનયામિ તે॥૧૬.

હે સુંદર, હું સ્ત્રીઓનું, ખાસ કરીને પતિવ્રતાનું મહાત્મ્ય સર્વ રીતે માનું છું અને તેમનું સન્માન કરું છું.

પુત્ર ઉવાચ તથેત્યુક્તે તયા સૂર્યમાજુહાવ તપસ્વિની । અનસૂયાર્ઘ્યમુદ્યમ્ય દશરાત્રે તદા નિશિ॥૧૬.

પુત્રે કહ્યું: જ્યારે તેણે 'હું તૈયાર છું' એવું કહ્યું, ત્યારે તપસ્વિ અનસૂયાએ દસમી રાત્રે સૂર્યને અર્ઘ્ય આપીને બોલાવી લીધો.

તતો વિવસ્વાન્ ભગવાન્ ફુલ્લપદ્મારુણાકૃતિઃ । શૈલરાજાનમુદયમારુરોહોરુમણ્ડલઃ॥૧૬.

પછી ભગવાન વિવસ્વાન, ફૂલેલા લાલ કમળ જેવો તેજ ધરાવતા, પોતાના વિશાળ મંડળ સાથે પર્વતરાજ પર ચઢી આવ્યા.

સમનન્તરમેવાસ્યા ભર્તા પ્રાણૈર્વ્યયુજ્યત । પપાત ચ મહીપૃષ્ઠે પતન્તં જગૃહે ચ સા॥૧૬.

તુરંત જ તેના પતિએ પ્રાણ ત્યાગ્યા; તે જમીન પર પડવા લાગ્યા અને તેણીએ તેમને પડતા પકડી લીધા.

અનસૂયોવાચ ન વિષાદસ્ત્વયા ભદ્રે ! કર્તવ્યઃ પશ્ય મે બલમ્ । પતિશુશ્રૂષયાવાપ્તં તપસઃ કિં ચિરેણ તે॥૧૬.

અનસૂયા બોલી: હે કલ્યાણી, તું દુઃખ ન કર. મારું બળ જોઈ લે—પતિની સેવા કરીને તું તપસ્યાનું કયું ફળ નથી મેળવ્યું?

યથા ભર્તૃસમં નાન્યમપશ્યં પુરુષં ક્વચિત્ । રૂપતઃ શીલતો બુદ્ધ્યા વાઙ્માધુર્ંય્યાદિભૂષણૈઃ॥૧૬.

હું ક્યારેય કોઈ પુરુષને મારા પતિ જેટલો રૂપમાં, સ્વભાવમાં, બુદ્ધિમાં કે મીઠા બોલમાં સમાન જોયો નથી.

તેન સત્યેન વિપ્રોઽયં વ્યાધિમુક્તઃ પુનર્યુવા । પ્રાપ્નોતુ જીવિતં ભાર્યાસહાયઃ શરદાં શતમ્॥૧૬.

એ સત્યના બળે, આ બ્રાહ્મણ રોગમુક્ત થાય, ફરી યુવાન બને અને પોતાની પત્ની સાથે સો વર્ષ સુધી જીવે.

યથા ભર્તૃસમં નાન્યમહં પશ્યામિ દૈવતમ્ । તેન સત્યેન વિપ્રોઽયં પુનર્જોવત્વનામયઃ॥૧૬.

જેમ હું મારા પતિ જેટલું કોઈ દેવતાને નથી માનતી, એ સત્યના બળે આ બ્રાહ્મણ ફરી યુવાન અને નિરોગી થાય.

કર્મણા મનસા વાચા ભર્તુરારાધનં પ્રતિ । યથા મમોદ્યમો નિત્યં તથાયં જીવતાં દ્વિજઃ॥૧૬.

મારા કર્મ, મન અને વાણીથી પતિની સેવા કરવાનું જેવું સતત પ્રયત્ન છે, એ રીતે આ બ્રાહ્મણ લાંબુ જીવન પામે.

પુત્ર ઉવાચ તતો વિપ્રઃ સમુત્તસ્થૌ વ્યાધિમુક્તઃ પુનર્યુવા । સ્વભાભિર્ભાસયન્ વેશ્મ વૃન્દારક ઇવાજરઃ॥૧૬.

પુત્રે કહ્યું: ત્યારબાદ બ્રાહ્મણ ઊભા થયા, રોગમુક્ત અને યુવાન બની ગયા, પોતાના તેજથી ઘર પ્રકાશિત થયું, જાણે દેવોમાં અમર બાળક હોય.

તતોઽપતત્ પુષ્પવૃષ્ટિર્દેવવાદ્યાદિનિસ્વનઃ । લેભિરે ચ મુદં દેવા અનસૂયામથાબ્રુવન્॥૧૬.

પછી ફૂલોની વરસાદ પડી, દેવવાદ્યના અવાજો ગૂંજ્યા અને દેવતાઓ આનંદિત થયા; તેઓ અનસૂયાને બોલ્યા.

દેવા ઊચુઃ વરં વૃણીષ્વ કલ્યાણિ દેવકાર્યં મહત્ કૃતમ્ । ત્વયા યસ્માત્ તતો દેવા વરદાસ્તે તપસ્વિનિ॥૧૬.

દેવતાઓ બોલ્યા: હે કલ્યાણી, તું કોઈ વર માંગ. તું દેવતાઓનું મહાન કાર્ય કર્યું છે, તેથી, હે તપસ્વિ, દેવતાઓ તને વર આપે છે.

અનસૂયોવાચ યદિ દેવાઃ પ્રસન્ના મે પિતામહપુરોગમાઃ । વરદા વરયોગ્યા ચ યદ્યહં ભવતાં મતા॥૧૬.

અનસૂયાએ કહ્યું: જો પિતામહ સહિતના દેવતાઓ મારા પર પ્રસન્ન હોય, અને જો હું આપ સૌના દૃષ્ટિએ વરદાન મેળવવા યોગ્ય અને પ્રિય છું—

તદ્યાન્તુ મમ પુત્રત્વં બ્રહ્મ-વિષ્ણુ-મહેશ્વરાઃ । યોગઞ્ચ પ્રાપ્નુયાં ભર્તૃસહિતા ક્લેશમુક્તયે॥૧૬.

તો બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર મારા પુત્ર બને અને હું મારા પતિ સાથે દુઃખમાંથી મુક્તિ માટે યોગ પ્રાપ્ત કરું.

એવમસ્ત્વિતિ તાં દેવા બ્રહ્મ-વિષ્ણુ-શિવાદયઃ । પ્રોક્ત્વા જગ્મુર્યથાન્યાયમનુમાન્ય તપસ્વિનીમ્॥૧૬.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય દેવોએ કહ્યું: 'તેથી જવું' અને તે તપસ્વિ સ્ત્રીનું સન્માન કરીને યોગ્ય રીતે ત્યાંથી વિદાય લીધા.

ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ પુત્રાવૂચતુઃ સ રાજપુત્રઃ સંપ્રાપ્ય વેગાદાત્મપુરં તતઃ । પિત્રોર્વવન્દિષુઃ પાદૌ દિદૃક્ષુશ્ચ મદાલસામ્ ॥ ૨૩.

તે રાજકુમાર ઝડપથી પોતાના શહેરમાં પહોંચ્યો અને પોતાના માતાપિતાના પગે વંદન કર્યું, અને મદાલસાને જોવા માટે આતુર થયો.

દદર્શ જનમુદ્વિગ્નમપ્રહૃષ્ટમુખં પુરઃ । પુનશ્ચ વિસ્મિતાકારં પ્રહૃષ્ટવદનં તતઃ ॥ ૨૩.

તેને લોકો ચિંતિત અને ઉદાસ ચહેરા સાથે દેખાયા; પછી ફરીથી, આશ્ચર્યચકિત દેખાવ સાથે, તેમના ચહેરા આનંદથી ખીલ્યા.

અન્યમુત્ફુલ્લનયનં દિષ્ટ્યા દિષ્ટ્યેતિવાદિનમ્ । પરિષ્વજન્તમન્યોન્યમતિકૌતૂહલાન્વિતમ્ ॥ ૨૩.

કોઈને આનંદથી આંખો ફૂલેલી, 'ધન્ય છે! ધન્ય છે!' કહીને, બીજા કોઈને ઉત્સાહપૂર્વક ગળે મળતો જોયો.

ચિરં જીવોરુકલ્યાણ ! હતાસ્તે પરિપન્થિનઃ । પિત્રોઃ પ્રહ્લાદય મનસ્તથાસ્માકમકણ્ટકમ્ ॥ ૨૩.

'દિરઘાયુ રહો, મહાન કલ્યાણવંત! તમારા શત્રુઓ નાશ પામ્યા છે. તમારા માતાપિતાનું મન પ્રસન્ન કરો અને અમારો દુઃખ પણ દૂર કરો.'

પુત્રાવૂચતુઃ ઇત્યેવં વાદિભિઃ પૌરૈઃ પુરઃ પૃષ્ઠે ચ સંવૃતઃ । તત્ક્ષણપ્રભવાનન્દઃ પ્રવિવેશ પિતુર્ગૃહમ્ ॥ ૨૩.

આ રીતે આગળ-પાછળથી આવા શબ્દો બોલતા નાગરિકોથી ઘેરાયેલો, તે ક્ષણે જ ઉત્પન્ન થયેલા આનંદ સાથે પિતાના ઘરમાં પ્રવેશ્યો.

પિતા ચ તં પરિષ્વજ્ય માતા ચાન્યે ચ બાન્ધવાઃ । ચિરં જીવેતિ કલ્યાણીર્દદુસ્તસ્મૈ તદાશિષઃ ॥ ૨૩.

પિતાએ તેને ગળે લગાવ્યો, માતાએ અને અન્ય સગાંઓએ પણ embraced કર્યું અને તેને દીર્ઘાયુ તથા શુભ આશીર્વાદ આપ્યા.

પ્રણિપત્ય તતઃ સોઽથ કિમેતદિતિ વિસ્મિતઃ । પપ્રચ્છ પિતરં તાત ! સોઽસ્મૈ સમ્યક્તદુક્તવાન્ ॥ ૨૩.

પછી તેણે વંદન કરીને, આશ્ચર્યચકિત થઈ, પિતાને પૂછ્યું: 'આ શું છે?' પિતાએ તેને બધું યોગ્ય રીતે સમજાવ્યું.

સ ભાર્યાં તાં મૃતાં શ્રુત્વા હૃદયેષ્ટાં મદાલસામ્ । પિતરૌ ચ પુરો દૃષ્ટ્વા લજ્જાશોકાબ્ધિમધ્યગઃ ॥ ૨૩.

પોતાની પ્રિય પત્ની મદાલસાનું મૃત્યુ સાંભળી અને માતાપિતાને સામે જોઈ, તે શરમ અને દુઃખના દરિયામાં ગરકાવ થયો.

ચિન્તયામાસ સા બાલા માં શ્રુત્વા નિધનં ગતમ્ । તત્યાજ જીવિતં સાધ્વી ધિઙ્માં નિષ્ઠુરમાનસમ્ ॥ ૨૩.

તે વિચારી રહ્યો: 'એ યુવાન સ્ત્રીએ, મારી મૃત્યુની ખબર સાંભળી, પોતાનું જીવન ત્યાગી દીધું—સાચે, હું નિષ્ઠુર મનનો છું.'

નૃશંસોઽહમનાર્યોઽહં વિના તાં મૃગલોચનામ્ । મત્કૃતે નિધનં પ્રાપ્તાં યજ્જીવામ્યતિનિર્ઘૃણઃ ॥ ૨૩.

'હું ક્રૂર છું, અધમ છું, એ મૃગનેત્રા વિના જીવું છું, જે મારા કારણે મૃત્યુ પામી—હું કેટલો નિર્દય છું!'

પુનઃ સ ચિન્તયામાસ પરિસંસ્તભ્ય માનસમ્ । મોહોદ્ગમમપાસ્યાશુ નિઃ શ્વસ્યોચ્છવસ્ય ચાતરઃ ॥ ૨૩.

પછી તેણે મનને સંભાળી, ભ્રમ દૂર કરીને, દુઃખમાં ઊંડી શ્વાસો લેતાં ફરીથી વિચારવું શરૂ કર્યું.

મૃતેતિ સા મન્નિમિત્તં ત્યજામિ યદિ જીવિતમ્ । કિં મયોપકૃતં તસ્યાઃ શ્લાઘ્યમેતત્તુ યોષિતામ્ ॥ ૨૩.

'મારા કારણે એ મૃત્યુ પામી અને જીવન ત્યાગી દીધું, તો મેં તેના માટે શું સારું કર્યું? સ્ત્રીઓમાં આ ખરેખર પ્રશંસનીય છે.'

યદિ રોદિમિ વા દીનો હા પ્રિયેતિ ! વદન્મુહુઃ । તથાપ્યશ્લાઘ્યમેતન્નો વયં હિ પુરુષાઃ કિલ ॥ ૨૩.

'જો હું દુઃખી થઈને વારંવાર રડું, 'હાય, પ્રિય!' કહીને, તો પણ એ પ્રશંસનીય નથી, કેમ કે આપણે પુરુષ છીએ.'