માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

ધન્યાસ્મ્યનુગૃહીતાસ્મિ દેવૈશ્ચાપ્યવલોકિતા । યન્મે પ્રકૃતિકલ્યાણિ ! શ્રદ્ધાં વર્ધયસે પુનઃ॥૧૬.

હું ધન્ય છું, કૃપાપાત્ર છું અને દેવોએ પણ મારી તરફ નજર કરી છે, કારણ કે, સ્વભાવથી શુભ એવી તું ફરીથી મારી શ્રદ્ધા વધારી છે.

જાનામ્યેતન્ન નારીણાં કાચિત્ પતિસમા ગતિઃ । તત્પ્રીતિશ્ચોપકારાય ઇહ લોકે પરત્ર ચ॥૧૬.

હું જાણું છું કે સ્ત્રીઓ માટે પતિની સમાન બીજી કોઈ ગતિ નથી; તેની પ્રીતિથી આ લોક અને પરલોકમાં કલ્યાણ થાય છે.

પતિપ્રસાદાદિહ ચ પ્રેત્ય ચૈવ યશસ્વિનિ । નારી સુખમવાપ્નોતિ નાર્યા ભર્તા હિ દેવતા॥૧૬.

પતિના પ્રસાદથી, આ લોકમાં અને મૃત્યુ પછી પણ, સ્ત્રી સુખ પામે છે; સ્ત્રી માટે પતિ જ દેવતા છે.

સા ત્વં બ્રૂહિ મહાભાગે ! પ્રાપ્તાયા મમ મન્દિરમ્ । આર્યાયા યન્મયા કાર્યં તથાર્યેણાપિ વા શુભે॥૧૬.

મહાભાગ્યવતી, હવે તું મારા ઘરમાં આવી છે, તો આર્યા, મને કહો કે હું તારા માટે શું કરું, અથવા તું મને શું કરાવવું ઈચ્છે છે.

અનસૂયોવાચ એતે દેવાઃ સહેન્દ્રેણ મામુપાગમ્ય દુઃ ખિતાઃ । ત્વદ્વાખ્યાપાસ્તસત્કર્મદિનનક્તનિરૂપણાઃ॥૧૬.

અનસૂયાએ કહ્યું: આ દેવતાઓ ઈન્દ્ર સહિત, તારા વર્ણનથી, દિવસ-રાતના સારા કર્મોથી વંચિત થઈ, દુઃખી થઈને મારી પાસે આવ્યા હતા.

યાચન્તેઽહર્નિશાસંસ્થાં યથાવદવિખણ્ડિતામ્ । અહં તદર્થમાયાતા શૃણુ ચૈતદ્વચો મમ॥૧૬.

દિવસ-રાતની અખંડિત ગતિ માટે તેઓ સતત વિનંતી કરે છે, જેમ પહેલાં હતી તેમ. હું એ જ કામ માટે અહીં આવી છું. હવે મારા શબ્દો ધ્યાનથી સાંભળો.

દિનાભાવાત્ સમસ્તાનામભાવો યાગકર્મણામ્ । તદભાવાત્ સુરાઃ પુષ્ટિં નોપયાન્તિ તપસ્વિનિ॥૧૬.

દિવસ ન હોવાથી બધા યજ્ઞ અને કર્મો બંધ થઈ ગયા છે. એના અભાવે, હે તપસ્વિ, દેવતાઓને પોષણ મળતું નથી.

અહ્નશ્ચૈવ સમુચ્છેદાદુચ્છેદઃ સર્વકર્મણામ્ । તદુચ્છેદાદનાવૃષ્ટ્યા જગદુચ્છેદમેષ્યતિ॥૧૬.

દિવસ બંધ થતાં જ બધા કર્મો પણ બંધ થઈ જાય છે. એના કારણે વરસાદ નહીં પડે અને આખું જગત વિનાશ તરફ જશે.

તત્ ત્વમિચ્છસિ ચેદેતત્ જગદુદ્ધર્તુમાપદઃ । પ્રસીદ સાધ્વિ ! લોકાનાં પૂર્વવદ્ધર્તતાં રવિઃ॥૧૬.

એથી જો તું ઈચ્છે છે કે જગતને આ મુશ્કેલીમાંથી બચાવવું, તો કૃપા કરીને, હે સદ્ગુણી, સૂર્યે પહેલાંની જેમ દુનિયાને પોષણ આપે એવી કૃપા કર.

બ્રાહ્મણ્યુવાચ માણ્ડવ્યેન મહાભાગે ! શપ્તો ભર્તા મમેશ્વરઃ । સૂર્યોદયે વિનાશં ત્વં પ્રાપ્સ્યસીત્યતિમન્યુના॥૧૬.

બ્રાહ્મણી બોલી: હે મહાન ભાગ્યવતી, મારા પતિને માંડવ્યે ક્રોધમાં શાપ આપ્યો હતો: 'સૂર્યોદય વિના તું વિનાશ પામશે.'

અનસૂયોવાચ યદિ વા રોચતે ભદ્રે ! તતસ્ત્વદ્વચનાદહમ્ । કરોમિ પૂર્વવદ્દેહં ભર્તારઞ્ચ નવં તવ॥૧૬.

અનસૂયા બોલી: જો તને ગમતું હોય, હે કલ્યાણી, તો તારી વિનંતીથી હું બધું પહેલાં જેવું કરી દઈશ અને તને નવો પતિ પણ આપીશ.

મયા હિ સર્વથા સ્ત્રીણાં માહાત્મ્યં વરવર્ણિનિ । પતિવ્રતાનામારાધ્યમિતિ સંમાનયામિ તે॥૧૬.

હે સુંદર, હું સ્ત્રીઓનું, ખાસ કરીને પતિવ્રતાનું મહાત્મ્ય સર્વ રીતે માનું છું અને તેમનું સન્માન કરું છું.

પુત્ર ઉવાચ તથેત્યુક્તે તયા સૂર્યમાજુહાવ તપસ્વિની । અનસૂયાર્ઘ્યમુદ્યમ્ય દશરાત્રે તદા નિશિ॥૧૬.

પુત્રે કહ્યું: જ્યારે તેણે 'હું તૈયાર છું' એવું કહ્યું, ત્યારે તપસ્વિ અનસૂયાએ દસમી રાત્રે સૂર્યને અર્ઘ્ય આપીને બોલાવી લીધો.

તતો વિવસ્વાન્ ભગવાન્ ફુલ્લપદ્મારુણાકૃતિઃ । શૈલરાજાનમુદયમારુરોહોરુમણ્ડલઃ॥૧૬.

પછી ભગવાન વિવસ્વાન, ફૂલેલા લાલ કમળ જેવો તેજ ધરાવતા, પોતાના વિશાળ મંડળ સાથે પર્વતરાજ પર ચઢી આવ્યા.

સમનન્તરમેવાસ્યા ભર્તા પ્રાણૈર્વ્યયુજ્યત । પપાત ચ મહીપૃષ્ઠે પતન્તં જગૃહે ચ સા॥૧૬.

તુરંત જ તેના પતિએ પ્રાણ ત્યાગ્યા; તે જમીન પર પડવા લાગ્યા અને તેણીએ તેમને પડતા પકડી લીધા.

અનસૂયોવાચ ન વિષાદસ્ત્વયા ભદ્રે ! કર્તવ્યઃ પશ્ય મે બલમ્ । પતિશુશ્રૂષયાવાપ્તં તપસઃ કિં ચિરેણ તે॥૧૬.

અનસૂયા બોલી: હે કલ્યાણી, તું દુઃખ ન કર. મારું બળ જોઈ લે—પતિની સેવા કરીને તું તપસ્યાનું કયું ફળ નથી મેળવ્યું?

યથા ભર્તૃસમં નાન્યમપશ્યં પુરુષં ક્વચિત્ । રૂપતઃ શીલતો બુદ્ધ્યા વાઙ્માધુર્ંય્યાદિભૂષણૈઃ॥૧૬.

હું ક્યારેય કોઈ પુરુષને મારા પતિ જેટલો રૂપમાં, સ્વભાવમાં, બુદ્ધિમાં કે મીઠા બોલમાં સમાન જોયો નથી.

તેન સત્યેન વિપ્રોઽયં વ્યાધિમુક્તઃ પુનર્યુવા । પ્રાપ્નોતુ જીવિતં ભાર્યાસહાયઃ શરદાં શતમ્॥૧૬.

એ સત્યના બળે, આ બ્રાહ્મણ રોગમુક્ત થાય, ફરી યુવાન બને અને પોતાની પત્ની સાથે સો વર્ષ સુધી જીવે.

યથા ભર્તૃસમં નાન્યમહં પશ્યામિ દૈવતમ્ । તેન સત્યેન વિપ્રોઽયં પુનર્જોવત્વનામયઃ॥૧૬.

જેમ હું મારા પતિ જેટલું કોઈ દેવતાને નથી માનતી, એ સત્યના બળે આ બ્રાહ્મણ ફરી યુવાન અને નિરોગી થાય.

કર્મણા મનસા વાચા ભર્તુરારાધનં પ્રતિ । યથા મમોદ્યમો નિત્યં તથાયં જીવતાં દ્વિજઃ॥૧૬.

મારા કર્મ, મન અને વાણીથી પતિની સેવા કરવાનું જેવું સતત પ્રયત્ન છે, એ રીતે આ બ્રાહ્મણ લાંબુ જીવન પામે.

પુત્ર ઉવાચ તતો વિપ્રઃ સમુત્તસ્થૌ વ્યાધિમુક્તઃ પુનર્યુવા । સ્વભાભિર્ભાસયન્ વેશ્મ વૃન્દારક ઇવાજરઃ॥૧૬.

પુત્રે કહ્યું: ત્યારબાદ બ્રાહ્મણ ઊભા થયા, રોગમુક્ત અને યુવાન બની ગયા, પોતાના તેજથી ઘર પ્રકાશિત થયું, જાણે દેવોમાં અમર બાળક હોય.

તતોઽપતત્ પુષ્પવૃષ્ટિર્દેવવાદ્યાદિનિસ્વનઃ । લેભિરે ચ મુદં દેવા અનસૂયામથાબ્રુવન્॥૧૬.

પછી ફૂલોની વરસાદ પડી, દેવવાદ્યના અવાજો ગૂંજ્યા અને દેવતાઓ આનંદિત થયા; તેઓ અનસૂયાને બોલ્યા.

દેવા ઊચુઃ વરં વૃણીષ્વ કલ્યાણિ દેવકાર્યં મહત્ કૃતમ્ । ત્વયા યસ્માત્ તતો દેવા વરદાસ્તે તપસ્વિનિ॥૧૬.

દેવતાઓ બોલ્યા: હે કલ્યાણી, તું કોઈ વર માંગ. તું દેવતાઓનું મહાન કાર્ય કર્યું છે, તેથી, હે તપસ્વિ, દેવતાઓ તને વર આપે છે.

અનસૂયોવાચ યદિ દેવાઃ પ્રસન્ના મે પિતામહપુરોગમાઃ । વરદા વરયોગ્યા ચ યદ્યહં ભવતાં મતા॥૧૬.

અનસૂયાએ કહ્યું: જો પિતામહ સહિતના દેવતાઓ મારા પર પ્રસન્ન હોય, અને જો હું આપ સૌના દૃષ્ટિએ વરદાન મેળવવા યોગ્ય અને પ્રિય છું—

તદ્યાન્તુ મમ પુત્રત્વં બ્રહ્મ-વિષ્ણુ-મહેશ્વરાઃ । યોગઞ્ચ પ્રાપ્નુયાં ભર્તૃસહિતા ક્લેશમુક્તયે॥૧૬.

તો બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર મારા પુત્ર બને અને હું મારા પતિ સાથે દુઃખમાંથી મુક્તિ માટે યોગ પ્રાપ્ત કરું.

એવમસ્ત્વિતિ તાં દેવા બ્રહ્મ-વિષ્ણુ-શિવાદયઃ । પ્રોક્ત્વા જગ્મુર્યથાન્યાયમનુમાન્ય તપસ્વિનીમ્॥૧૬.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય દેવોએ કહ્યું: 'તેથી જવું' અને તે તપસ્વિ સ્ત્રીનું સન્માન કરીને યોગ્ય રીતે ત્યાંથી વિદાય લીધા.

ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ પુત્રાવૂચતુઃ સ રાજપુત્રઃ સંપ્રાપ્ય વેગાદાત્મપુરં તતઃ । પિત્રોર્વવન્દિષુઃ પાદૌ દિદૃક્ષુશ્ચ મદાલસામ્ ॥ ૨૩.

તે રાજકુમાર ઝડપથી પોતાના શહેરમાં પહોંચ્યો અને પોતાના માતાપિતાના પગે વંદન કર્યું, અને મદાલસાને જોવા માટે આતુર થયો.

દદર્શ જનમુદ્વિગ્નમપ્રહૃષ્ટમુખં પુરઃ । પુનશ્ચ વિસ્મિતાકારં પ્રહૃષ્ટવદનં તતઃ ॥ ૨૩.

તેને લોકો ચિંતિત અને ઉદાસ ચહેરા સાથે દેખાયા; પછી ફરીથી, આશ્ચર્યચકિત દેખાવ સાથે, તેમના ચહેરા આનંદથી ખીલ્યા.

અન્યમુત્ફુલ્લનયનં દિષ્ટ્યા દિષ્ટ્યેતિવાદિનમ્ । પરિષ્વજન્તમન્યોન્યમતિકૌતૂહલાન્વિતમ્ ॥ ૨૩.

કોઈને આનંદથી આંખો ફૂલેલી, 'ધન્ય છે! ધન્ય છે!' કહીને, બીજા કોઈને ઉત્સાહપૂર્વક ગળે મળતો જોયો.