માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

ભર્તૃશુશ્રૂષણાદેવ મયા પ્રાપ્તં મહત્ ફલમ્ । સર્વકામફલાવાપ્ત્યા પ્રત્યૂહાઃ પરિવર્તિતાઃ॥૧૬.

મારે માત્ર પતિની સેવા કરીને જ મોટું ફળ મેળવ્યું છે; સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થતાં બધા અવરોધો દૂર થઈ ગયા છે.

પઞ્ચર્ણાનિ મનુષ્યેણ સાધ્વિ ! દેયાનિ સર્વદા । તથાત્મવર્ણધર્મેણ કર્તવ્યો ધનસંચયઃ॥૧૬.

સચ્ચરિત્ર સ્ત્રી, માણસે હંમેશાં પાંચ પ્રકારની દાન આપવી જોઈએ અને પોતાની જાતિ અને ધર્મ પ્રમાણે ધન એકઠું કરવું જોઈએ.

પ્રાપ્તશ્ચાર્થસ્તતઃ પાત્રે વિનિયોજ્યો વિધાનતઃ । સત્યાર્જવ-તપો-દાનૈર્દયાયુક્તો ભવેત્ સદા॥૧૬.

જ્યારે ધન મળે ત્યારે તે યોગ્ય રીતે યોગ્ય વ્યક્તિને આપવું જોઈએ; અને હંમેશાં સત્ય, ઈમાનદારી, તપ, દાન અને દયા સાથે રહેવું જોઈએ.

ક્રિયાશ્ચ શાસ્ત્રનિર્દિષ્ટા રાગદ્વેષવિવર્જિતાઃ । કર્તવ્યા અન્વહં શ્રદ્ધા-પુરસ્કારેણ શક્તિતઃ॥૧૬.

શાસ્ત્રોમાં જે કર્મો કહેવામાં આવ્યા છે, તે રાગ-દ્વેષ વગર, શ્રદ્ધા અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દરરોજ કરવાં જોઈએ.

સ્વજાતિવિહિતાનેવ લોકાનાપ્નોતિ માનવઃ । ક્લેશેન મહતા સાધ્વિ ! પ્રાજાપત્યાદિકાન્ ક્રમાત્॥૧૬.

માણસને પોતાના જન્મ પ્રમાણે જે લોક મળવાનું છે એ જ મળે છે, સચ્ચરિત્ર સ્ત્રી, અને મહાન પ્રયત્નથી ક્રમશઃ પ્રજાપતિ વગેરે લોક પ્રાપ્ત થાય છે.

સ્ત્રિયસ્ત્વેવં સમસ્તસ્ય નરૈર્દુઃ ખાર્જિતસ્ય વૈ । પુણ્યસ્યાર્ધાપહારિણ્યઃ પતિશુશ્રૂષયૈવ હિ॥૧૬.

પણ સ્ત્રીઓ પતિની સેવા કરીને પુરુષોએ મહેનતથી મેળવેલા તમામ પુણ્યનું અડધું ભાગ લઈ જાય છે.

નાસ્તિ સ્ત્રીણાં પૃથગ્યજ્ઞો ન શ્રાદ્ધં નાપ્યુપોષિતમ્ । ભર્તૃશુશ્રૂષયૈવૈતાન્ લોકાનિષ્ટાન્ વ્રજન્તિ હિ॥૧૬.

સ્ત્રીઓ માટે અલગ યજ્ઞ, શ્રાદ્ધ કે ઉપવાસ નથી; માત્ર પતિની સેવા કરીને જ તેઓ ઈચ્છિત લોક પ્રાપ્ત કરે છે.

તસ્માત્ સાધ્વિ ! મહાભાગે ! પતિશુશ્રૂષણં પ્રતિ । ત્વયા મતિઃ સદા કાર્યા યતો ભર્તા પરા ગતિઃ॥૧૬.

તેથી, સચ્ચરિત્ર અને ભાગ્યશાળી સ્ત્રી, તારે હંમેશાં પતિની સેવા કરવા મન લગાવવું જોઈએ, કારણ કે પતિ જ સર્વોચ્ચ ગતિ છે.

યદ્દેવેભ્યો યચ્ચ પિત્રાગતેભ્યઃ કુર્યાદ્ભર્તાભ્યર્ચ્ચનં સત્ક્રિયાતઃ । તસ્યાપ્યર્ધં કેવલાનન્યચિત્તા નારી ભુઙ્ક્તે ભર્તૃશુશ્રૂષયૈવ॥૧૬.

પતિ દેવો કે પિતૃઓ માટે જે પૂજા કે સન્માન કરે છે, તેમાં એકાગ્ર મનવાળી સ્ત્રી માત્ર પતિની સેવા કરીને અડધું ફળ પામે છે.

પુત્ર ઉવાચ તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રતિપૂજ્ય તથાદરાત્ । પ્રત્યુવાચાત્રિપત્નીં તામનસૂયામિદં વચઃ॥૧૬.

પુત્રએ કહ્યું: એના શબ્દો સાંભળી અને યોગ્ય સન્માન આપીને, તેણે અત્રિની પત્ની અનસૂયાને આ રીતે જવાબ આપ્યો.

ધન્યાસ્મ્યનુગૃહીતાસ્મિ દેવૈશ્ચાપ્યવલોકિતા । યન્મે પ્રકૃતિકલ્યાણિ ! શ્રદ્ધાં વર્ધયસે પુનઃ॥૧૬.

હું ધન્ય છું, કૃપાપાત્ર છું અને દેવોએ પણ મારી તરફ નજર કરી છે, કારણ કે, સ્વભાવથી શુભ એવી તું ફરીથી મારી શ્રદ્ધા વધારી છે.

જાનામ્યેતન્ન નારીણાં કાચિત્ પતિસમા ગતિઃ । તત્પ્રીતિશ્ચોપકારાય ઇહ લોકે પરત્ર ચ॥૧૬.

હું જાણું છું કે સ્ત્રીઓ માટે પતિની સમાન બીજી કોઈ ગતિ નથી; તેની પ્રીતિથી આ લોક અને પરલોકમાં કલ્યાણ થાય છે.

પતિપ્રસાદાદિહ ચ પ્રેત્ય ચૈવ યશસ્વિનિ । નારી સુખમવાપ્નોતિ નાર્યા ભર્તા હિ દેવતા॥૧૬.

પતિના પ્રસાદથી, આ લોકમાં અને મૃત્યુ પછી પણ, સ્ત્રી સુખ પામે છે; સ્ત્રી માટે પતિ જ દેવતા છે.

સા ત્વં બ્રૂહિ મહાભાગે ! પ્રાપ્તાયા મમ મન્દિરમ્ । આર્યાયા યન્મયા કાર્યં તથાર્યેણાપિ વા શુભે॥૧૬.

મહાભાગ્યવતી, હવે તું મારા ઘરમાં આવી છે, તો આર્યા, મને કહો કે હું તારા માટે શું કરું, અથવા તું મને શું કરાવવું ઈચ્છે છે.

અનસૂયોવાચ એતે દેવાઃ સહેન્દ્રેણ મામુપાગમ્ય દુઃ ખિતાઃ । ત્વદ્વાખ્યાપાસ્તસત્કર્મદિનનક્તનિરૂપણાઃ॥૧૬.

અનસૂયાએ કહ્યું: આ દેવતાઓ ઈન્દ્ર સહિત, તારા વર્ણનથી, દિવસ-રાતના સારા કર્મોથી વંચિત થઈ, દુઃખી થઈને મારી પાસે આવ્યા હતા.

યાચન્તેઽહર્નિશાસંસ્થાં યથાવદવિખણ્ડિતામ્ । અહં તદર્થમાયાતા શૃણુ ચૈતદ્વચો મમ॥૧૬.

દિવસ-રાતની અખંડિત ગતિ માટે તેઓ સતત વિનંતી કરે છે, જેમ પહેલાં હતી તેમ. હું એ જ કામ માટે અહીં આવી છું. હવે મારા શબ્દો ધ્યાનથી સાંભળો.

દિનાભાવાત્ સમસ્તાનામભાવો યાગકર્મણામ્ । તદભાવાત્ સુરાઃ પુષ્ટિં નોપયાન્તિ તપસ્વિનિ॥૧૬.

દિવસ ન હોવાથી બધા યજ્ઞ અને કર્મો બંધ થઈ ગયા છે. એના અભાવે, હે તપસ્વિ, દેવતાઓને પોષણ મળતું નથી.

અહ્નશ્ચૈવ સમુચ્છેદાદુચ્છેદઃ સર્વકર્મણામ્ । તદુચ્છેદાદનાવૃષ્ટ્યા જગદુચ્છેદમેષ્યતિ॥૧૬.

દિવસ બંધ થતાં જ બધા કર્મો પણ બંધ થઈ જાય છે. એના કારણે વરસાદ નહીં પડે અને આખું જગત વિનાશ તરફ જશે.

તત્ ત્વમિચ્છસિ ચેદેતત્ જગદુદ્ધર્તુમાપદઃ । પ્રસીદ સાધ્વિ ! લોકાનાં પૂર્વવદ્ધર્તતાં રવિઃ॥૧૬.

એથી જો તું ઈચ્છે છે કે જગતને આ મુશ્કેલીમાંથી બચાવવું, તો કૃપા કરીને, હે સદ્ગુણી, સૂર્યે પહેલાંની જેમ દુનિયાને પોષણ આપે એવી કૃપા કર.

બ્રાહ્મણ્યુવાચ માણ્ડવ્યેન મહાભાગે ! શપ્તો ભર્તા મમેશ્વરઃ । સૂર્યોદયે વિનાશં ત્વં પ્રાપ્સ્યસીત્યતિમન્યુના॥૧૬.

બ્રાહ્મણી બોલી: હે મહાન ભાગ્યવતી, મારા પતિને માંડવ્યે ક્રોધમાં શાપ આપ્યો હતો: 'સૂર્યોદય વિના તું વિનાશ પામશે.'

અનસૂયોવાચ યદિ વા રોચતે ભદ્રે ! તતસ્ત્વદ્વચનાદહમ્ । કરોમિ પૂર્વવદ્દેહં ભર્તારઞ્ચ નવં તવ॥૧૬.

અનસૂયા બોલી: જો તને ગમતું હોય, હે કલ્યાણી, તો તારી વિનંતીથી હું બધું પહેલાં જેવું કરી દઈશ અને તને નવો પતિ પણ આપીશ.

મયા હિ સર્વથા સ્ત્રીણાં માહાત્મ્યં વરવર્ણિનિ । પતિવ્રતાનામારાધ્યમિતિ સંમાનયામિ તે॥૧૬.

હે સુંદર, હું સ્ત્રીઓનું, ખાસ કરીને પતિવ્રતાનું મહાત્મ્ય સર્વ રીતે માનું છું અને તેમનું સન્માન કરું છું.

પુત્ર ઉવાચ તથેત્યુક્તે તયા સૂર્યમાજુહાવ તપસ્વિની । અનસૂયાર્ઘ્યમુદ્યમ્ય દશરાત્રે તદા નિશિ॥૧૬.

પુત્રે કહ્યું: જ્યારે તેણે 'હું તૈયાર છું' એવું કહ્યું, ત્યારે તપસ્વિ અનસૂયાએ દસમી રાત્રે સૂર્યને અર્ઘ્ય આપીને બોલાવી લીધો.

તતો વિવસ્વાન્ ભગવાન્ ફુલ્લપદ્મારુણાકૃતિઃ । શૈલરાજાનમુદયમારુરોહોરુમણ્ડલઃ॥૧૬.

પછી ભગવાન વિવસ્વાન, ફૂલેલા લાલ કમળ જેવો તેજ ધરાવતા, પોતાના વિશાળ મંડળ સાથે પર્વતરાજ પર ચઢી આવ્યા.

સમનન્તરમેવાસ્યા ભર્તા પ્રાણૈર્વ્યયુજ્યત । પપાત ચ મહીપૃષ્ઠે પતન્તં જગૃહે ચ સા॥૧૬.

તુરંત જ તેના પતિએ પ્રાણ ત્યાગ્યા; તે જમીન પર પડવા લાગ્યા અને તેણીએ તેમને પડતા પકડી લીધા.

અનસૂયોવાચ ન વિષાદસ્ત્વયા ભદ્રે ! કર્તવ્યઃ પશ્ય મે બલમ્ । પતિશુશ્રૂષયાવાપ્તં તપસઃ કિં ચિરેણ તે॥૧૬.

અનસૂયા બોલી: હે કલ્યાણી, તું દુઃખ ન કર. મારું બળ જોઈ લે—પતિની સેવા કરીને તું તપસ્યાનું કયું ફળ નથી મેળવ્યું?

યથા ભર્તૃસમં નાન્યમપશ્યં પુરુષં ક્વચિત્ । રૂપતઃ શીલતો બુદ્ધ્યા વાઙ્માધુર્ંય્યાદિભૂષણૈઃ॥૧૬.

હું ક્યારેય કોઈ પુરુષને મારા પતિ જેટલો રૂપમાં, સ્વભાવમાં, બુદ્ધિમાં કે મીઠા બોલમાં સમાન જોયો નથી.

તેન સત્યેન વિપ્રોઽયં વ્યાધિમુક્તઃ પુનર્યુવા । પ્રાપ્નોતુ જીવિતં ભાર્યાસહાયઃ શરદાં શતમ્॥૧૬.

એ સત્યના બળે, આ બ્રાહ્મણ રોગમુક્ત થાય, ફરી યુવાન બને અને પોતાની પત્ની સાથે સો વર્ષ સુધી જીવે.

યથા ભર્તૃસમં નાન્યમહં પશ્યામિ દૈવતમ્ । તેન સત્યેન વિપ્રોઽયં પુનર્જોવત્વનામયઃ॥૧૬.

જેમ હું મારા પતિ જેટલું કોઈ દેવતાને નથી માનતી, એ સત્યના બળે આ બ્રાહ્મણ ફરી યુવાન અને નિરોગી થાય.