માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

વિના ચાયનવિજ્ઞાનાત્ કાલઃ સંવત્સરઃ કુતઃ । સંવત્સરં વિના નાન્યત્ કાલજ્ઞાનં પ્રવર્તતે॥૧૬.

આયનનું જ્ઞાન ન હોય તો વર્ષ એટલે કે સમય સમજાય નહીં; અને વર્ષ વિના અન્ય કોઈ સમયનું જ્ઞાન થઈ શકતું નથી.

પતિવ્રતાયા વચસા નોદ્ગચ્છતિ દિવાકરઃ । સૂર્યોદયં વિના નૈવ સ્ત્રાનદાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ॥૧૬.

પતિવ્રતા સ્ત્રીના વચનથી સૂર્યોદય થતો નથી; અને સૂર્યોદય વિના સ્નાન, દાન વગેરે કૃત્યો થતા નથી.

નાગ્નેર્વિહરણઞ્ચૈવ ક્રાત્વભાવશ્ચ લક્ષ્યતે । નૈવાપ્યયનમસ્માકં વિના હોમેન જાયતે॥૧૬.

અગ્નિ વિના યજ્ઞાદિ કૃત્યો દેખાતા નથી; અને હોમ વિના અમારો માર્ગ આગળ વધતો નથી.

વયમાપ્યાયિતા મર્ત્યૈર્યજ્ઞભાગૈર્યથોચિતૈઃ । વૃષ્ટ્યા તાનનુગૃહ્ણીમો મર્ત્યાન્ શસ્યાદિસિદ્ધયે॥૧૬.

અમે પણ મનુષ્યો દ્વારા યોગ્ય રીતે યજ્ઞના ભાગથી પોષાય છીએ; અને વરસાદથી અમે મનુષ્યોને અનાજ વગેરેની સિદ્ધિ માટે કૃપા કરીએ છીએ.

નિષ્પાદિતાસ્વોષધીષુ મર્ત્યા યજ્ઞૈર્યજન્તિ નઃ । તેષાં વયં પ્રયચ્છામઃ કામાન્ યજ્ઞાદિપૂજિતાઃ॥૧૬.

મનુષ્યો પોતાના ઉગાડેલા ઔષધિઓથી અમારો યજ્ઞ કરે છે; અને યજ્ઞાદિથી પૂજિત થઈને અમે તેમને ઇચ્છિત ફળ આપીએ છીએ.

અધો હિ વર્ષામ વયં મર્ત્યાશ્ચોર્ધ્વપ્રવર્ષિણઃ । તોયવર્ષેણ હિ વયં હવિર્વર્ષેણ માનવાઃ॥૧૬.

અમે નીચે વરસાદ વરસાવીએ છીએ અને મનુષ્યો ઉપર તરફ અર્પણ કરે છે; અમે પાણીથી અને મનુષ્યો હવનથી, દરેક પોતપોતાના રીતે અર્પણ કરે છે.

યે નાસ્માકં પ્રયચ્છન્તિ નિત્યનૈમિત્તકીઃ ક્રિયાઃ । ક્રતુભાગં દુરાત્માનઃ સ્વયઞ્ચાશ્નન્તિ લોલુપાઃ॥૧૬.

જે દુષ્ટ લોકો અમને નિયમિત અને વિશેષ કૃત્યો અર્પણ કરતા નથી અને યજ્ઞનો ભાગ પોતે લોભથી ભોગવે છે—

વિનાશાય વયં તેષાં તોયસૂર્યાગ્નિમારુતાન્ । ક્ષિતિઞ્ચ સન્દૂષયામઃ પાપાનામપકારિણામ્॥૧૬.

એવા પાપી અને દુષ્કર્મી લોકોના વિનાશ માટે અમે તેમનું પાણી, સૂર્ય, અગ્નિ, વાયુ અને ધરતી બગાડી દઈએ છીએ.

દુષ્ટતોયાદિભોગેન તેષાં દુષ્કૃતકર્મિણામ્ । ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્તન્તે મરણાય સુદારુણાઃ॥૧૬.

દુષ્ટ પાણી વગેરેના સેવનથી દુષ્કર્મ કરનારા લોકો માટે ભયાનક દુઃખો ઊભા થાય છે, જે મૃત્યુ સુધી લઈ જાય છે.

યે ત્વસ્માન્ પ્રીણયિત્વા તુ ભુઞ્જતે શેષમાત્મના । તેષાં પુણ્યાન્ વયં યોકાન્ વિદધામ મહાત્મનામ્॥૧૬.

પણ જે લોકો અમને પ્રસન્ન કરી પછી બાકી રહેલું પોતે ભોગવે છે, એમને અમે પુણ્ય લોક આપીએ છીએ, કેમ કે તેઓ મહાન આત્માઓ છે.

તન્નાસ્તિ સર્વમેવૈતદ્વિનૈષાં વ્યુષ્ટિસંસ્થૈતમ્ । કથં નુ દિનસર્ગઃ સ્યાદન્યોઽન્યમવદન્ સુરાઃ॥૧૬.

દિવસની સ્થાપના વિના આ બધું જ નથી; તો પછી દિવસની રચના કેવી રીતે થાય? દેવતાઓએ એમ એકબીજાને કહ્યું.

તેષામેવ સમેતાનાં યજ્ઞવ્યુચ્છિત્તિશઙ્કિનામ્ । દેવાનાં વચનં શ્રુત્વા પ્રાહ દેવઃ પ્રજાપતિઃ॥૧૬.

યજ્ઞ બંધ થવાની આશંકાથી ભેગા થયેલા દેવતાઓએ આ વાતો સાંભળી, ત્યારે પ્રજાપતિ દેવએ તેમને કહ્યું.

તેજઃ પરં તેજસૈવ તપસા ચ તપસ્તથા । પ્રશામ્યતેઽમરાસ્તસ્માચ્છૃણુધ્વં વચનં મમ॥૧૬.

બળ માત્ર વધુ બળથી અને તપ માત્ર વધુ તપથી શમાય છે; તેથી, અમર દેવો, મારા વચન સાંભળો.

પતિવ્રતાયા માહાત્મ્યાન્નોદ્ગચ્છતિ દિવાકરઃ । તસ્ય ચાનુદયાદ્ધાનિર્મર્ત્યાનાં ભવતાં તથા॥૧૬.

પતિવ્રતા સ્ત્રીના મહિમાથી સૂર્યોદય થતો નથી; અને તેના ઉદય વિના મનુષ્યો અને તમારે પણ ભૂખ લાગે છે.

તસ્માત્ પતિવ્રતામત્રેરનુભૂયાં તપસ્વિનીમ્ । પ્રસાદયત વૈ પત્નીં ભાનોરુદયકામ્યયા॥૧૬.

એટલે, એ પતિવ્રતા અને તપસ્વિ સ્ત્રી પાસે જઈને, ભાનુની પત્નીને પ્રસન્ન કરો, જેથી સૂર્યોદય થાય.

પુત્ર ઉવાચ તૈઃ સા પ્રસાદિતા ગત્વા પ્રોહેષ્ટં વ્રિયતામિતિ । અયાચન્ત દિનં દેવા ભવત્વિતિ યથા પુરા॥૧૬.

પુત્રએ કહ્યું: તેઓ એ સ્ત્રી પાસે જઈને તેને પ્રસન્ન કરી, 'દિવસ પહેલાં જેવો થાય, સૂર્યોદય થાય' એવી પ્રાર્થના કરી.

અનસૂયોવાચ પતિવ્રતાયા માહાત્મ્યં ન હીયેત કથન્ત્વિતિ । સંમાન્ય તસ્માત્ તાં સાધ્વીમહઃ સ્ત્રક્ષ્યામ્યહં સુરાઃ॥૧૬.

અનસૂયાએ કહ્યું: 'પતિવ્રતા સ્ત્રીનો મહિમા કેમ ઘટે? તેથી, એ સાધ્વીનું માન આપી, હું દિવસ સર્જીશ, હે દેવતાઓ.'

યથા પુનરહોરાત્ર-સંસ્થાનમુપજાયતે । યથા ચ તસ્યાઃ સ્વપતિર્ન સાધ્વ્યા નાશમેષ્યતિ॥૧૬.

જેમ દિવસ-રાતનું ચક્ર ફરીથી ચાલુ થાય છે, તેમ સચ્ચરિત્ર સ્ત્રીનો પતિ ક્યારેય નાશ પામતો નથી.

પુત્ર ઉવાચ એવમુક્ત્વા સુરાંસ્તસ્યા ગત્વા સા મન્દિરં શુભા । ઉવાચ કુશલં પૃષ્ટા ધર્મં ભર્તુસ્તથાત્મનઃ॥૧૬.

પુત્રએ કહ્યું: આમ કહીને, એ શુભ સ્ત્રી પોતાના ઘરમાં ગઈ અને જ્યારે તેની ખુશાલી પૂછવામાં આવી, ત્યારે તેણે પોતાના પતિ અને પોતાનાં ધર્મ વિશે પૂછ્યું.

અનસૂયોવાચ કચ્ચિન્નન્દસિ કલ્યાણિ સ્વભર્તુર્મુખદર્શનાત્ । કચ્ચિચ્ચાખિલદેવેભ્યો મન્યસેઽભ્યધિકં પતિમ્॥૧૬.

અનસૂયાએ કહ્યું: કલ્યાણી, શું તું પતિનું મુખ જોઈને ખુશ છે? અને શું તને લાગે છે કે તારો પતિ બધા દેવોથી શ્રેષ્ઠ છે?

ભર્તૃશુશ્રૂષણાદેવ મયા પ્રાપ્તં મહત્ ફલમ્ । સર્વકામફલાવાપ્ત્યા પ્રત્યૂહાઃ પરિવર્તિતાઃ॥૧૬.

મારે માત્ર પતિની સેવા કરીને જ મોટું ફળ મેળવ્યું છે; સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થતાં બધા અવરોધો દૂર થઈ ગયા છે.

પઞ્ચર્ણાનિ મનુષ્યેણ સાધ્વિ ! દેયાનિ સર્વદા । તથાત્મવર્ણધર્મેણ કર્તવ્યો ધનસંચયઃ॥૧૬.

સચ્ચરિત્ર સ્ત્રી, માણસે હંમેશાં પાંચ પ્રકારની દાન આપવી જોઈએ અને પોતાની જાતિ અને ધર્મ પ્રમાણે ધન એકઠું કરવું જોઈએ.

પ્રાપ્તશ્ચાર્થસ્તતઃ પાત્રે વિનિયોજ્યો વિધાનતઃ । સત્યાર્જવ-તપો-દાનૈર્દયાયુક્તો ભવેત્ સદા॥૧૬.

જ્યારે ધન મળે ત્યારે તે યોગ્ય રીતે યોગ્ય વ્યક્તિને આપવું જોઈએ; અને હંમેશાં સત્ય, ઈમાનદારી, તપ, દાન અને દયા સાથે રહેવું જોઈએ.

ક્રિયાશ્ચ શાસ્ત્રનિર્દિષ્ટા રાગદ્વેષવિવર્જિતાઃ । કર્તવ્યા અન્વહં શ્રદ્ધા-પુરસ્કારેણ શક્તિતઃ॥૧૬.

શાસ્ત્રોમાં જે કર્મો કહેવામાં આવ્યા છે, તે રાગ-દ્વેષ વગર, શ્રદ્ધા અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દરરોજ કરવાં જોઈએ.

સ્વજાતિવિહિતાનેવ લોકાનાપ્નોતિ માનવઃ । ક્લેશેન મહતા સાધ્વિ ! પ્રાજાપત્યાદિકાન્ ક્રમાત્॥૧૬.

માણસને પોતાના જન્મ પ્રમાણે જે લોક મળવાનું છે એ જ મળે છે, સચ્ચરિત્ર સ્ત્રી, અને મહાન પ્રયત્નથી ક્રમશઃ પ્રજાપતિ વગેરે લોક પ્રાપ્ત થાય છે.

સ્ત્રિયસ્ત્વેવં સમસ્તસ્ય નરૈર્દુઃ ખાર્જિતસ્ય વૈ । પુણ્યસ્યાર્ધાપહારિણ્યઃ પતિશુશ્રૂષયૈવ હિ॥૧૬.

પણ સ્ત્રીઓ પતિની સેવા કરીને પુરુષોએ મહેનતથી મેળવેલા તમામ પુણ્યનું અડધું ભાગ લઈ જાય છે.

નાસ્તિ સ્ત્રીણાં પૃથગ્યજ્ઞો ન શ્રાદ્ધં નાપ્યુપોષિતમ્ । ભર્તૃશુશ્રૂષયૈવૈતાન્ લોકાનિષ્ટાન્ વ્રજન્તિ હિ॥૧૬.

સ્ત્રીઓ માટે અલગ યજ્ઞ, શ્રાદ્ધ કે ઉપવાસ નથી; માત્ર પતિની સેવા કરીને જ તેઓ ઈચ્છિત લોક પ્રાપ્ત કરે છે.

તસ્માત્ સાધ્વિ ! મહાભાગે ! પતિશુશ્રૂષણં પ્રતિ । ત્વયા મતિઃ સદા કાર્યા યતો ભર્તા પરા ગતિઃ॥૧૬.

તેથી, સચ્ચરિત્ર અને ભાગ્યશાળી સ્ત્રી, તારે હંમેશાં પતિની સેવા કરવા મન લગાવવું જોઈએ, કારણ કે પતિ જ સર્વોચ્ચ ગતિ છે.

યદ્દેવેભ્યો યચ્ચ પિત્રાગતેભ્યઃ કુર્યાદ્ભર્તાભ્યર્ચ્ચનં સત્ક્રિયાતઃ । તસ્યાપ્યર્ધં કેવલાનન્યચિત્તા નારી ભુઙ્ક્તે ભર્તૃશુશ્રૂષયૈવ॥૧૬.

પતિ દેવો કે પિતૃઓ માટે જે પૂજા કે સન્માન કરે છે, તેમાં એકાગ્ર મનવાળી સ્ત્રી માત્ર પતિની સેવા કરીને અડધું ફળ પામે છે.