માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

ગાગ્ં પરિકરં બદ્ધ્વા શુલ્કમાદાય ચાધિકમ્ । સ્કન્ધે ભર્તારમાદાય જગામ મૃદુગામિની॥૧૬.

પોતાના કપડાં બાંધી, વધારે દામ લઈ, પતિને ખભા પર બેસાડી, એ શાંત ચાલતી સ્ત્રી રવાના થઈ.

નિશિ મેઘાસ્તૃતે વ્યોમ્નિ ચલદ્વિદ્યુત્પ્રદર્શિતે । રાજમાર્ગે પ્રિયં ભર્તુશ્ચિકીર્ષન્તી દ્વિજાઙ્ગના॥૧૬.

રાત્રે, વાદળોથી આછાદિત આકાશ અને વીજળી ચમકતી હતી; પતિને પ્રસન્ન કરવા ઈચ્છતી બ્રાહ્મણ સ્ત્રી રાજમાર્ગે ચાલી.

પથિ શૂલે તથા પ્રોતમચૌરં યૌરશઙ્કયા । માણ્ડવ્યમતિદુઃ ખાર્તમન્ધકારેઽથ સ દ્વિજઃ॥૧૬.

માર્ગમાં, એક ચોરને શૂળ પર ચઢાડેલો હતો, ચોરીની શંકાએ; અને ત્યાં જ અંધકારમાં ભારે દુઃખ પામતો માંડવ્ય બ્રાહ્મણ હતો.

પત્નીસ્કન્ધે સમારૂઢશ્ચાલયામાસ કૌશિકઃ । પાદાવમર્ષણાત્ ક્રુદ્ધો માણ્ડવ્યસ્તમુવાચ હ॥૧૬.

પત્નીના ખભા પર બેસાડેલો પતિ, કૌશિક, આગળ વધતો હતો; પગે લાગવાથી દુઃખી અને ગુસ્સે થયેલા માંડવ્યએ તેને કહ્યું.

યેનાહમેવમત્યર્થં દુઃ ખિતશ્ચાલિતઃ પદા । દશાં કષ્ટામનુપ્રાપ્તઃ સ પાપાત્મા નરાધમઃ॥૧૬.

'જેના પગથી હું એટલો દુઃખી અને હલાવી પડ્યો છું, અને આ ભયાનક સ્થિતિમાં આવી ગયો છું—એ પાપી અને નીચ માણસ—'

સૂર્યોદયેઽવશઃ પ્રાણૈર્વિમોક્ષ્યતિ ન સંશયઃ । ભાસ્કરાલોકનાદેવ સ વિનાશમવાપ્સ્યતિ॥૧૬.

'સૂર્યોદયે એ અવશ્ય મૃત્યુ પામશે, એમાં શંકા નથી; માત્ર સૂર્યને જોવાથી જ એનો અંત આવી જશે.'

તસ્ય ભાર્યાતતઃ શ્રુત્વા તં શાપમતિદારુણમ્ । પ્રોવાચ વ્યથિતા સૂર્યો નૈવોદયમુપૈષ્યતિ॥૧૬.

પતિ પર એવો ભયાનક શાપ સાંભળીને, દુઃખી થયેલી પત્નીએ કહ્યું: 'સૂર્ય હવે ઉગશે નહીં.'

તતઃ સૂર્યોદયાભાવાદભવત્ સન્તતા નિશા । બહૂન્યહઃ પ્રમાણાનિ તતો દેવા ભયં યયુઃ॥૧૬.

પછી, સૂર્ય ન ઉગતાં, સતત રાત જ રહી; ઘણા દિવસો સુધી આવું ચાલ્યું અને દેવતાઓ ડરી ગયા.

નિઃ સ્વાધ્યાયવષટ્કાર-સ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતમ્ । કથં નુ ખલ્વિદં સર્વં ન ગચ્છેત્ સંક્ષયં જગત્॥૧૬.

'પાઠ, હવન, પિતૃઓ અને દેવતાઓને અર્પણ વગર—આ બધું જગત કેવી રીતે નાશ પામ્યા વિના રહી શકે?'

અહોરાત્રવ્યવસ્થાયા વિના માસર્તુસંક્ષયઃ । તત્સંક્ષયાન્ન ત્વયને જ્ઞાયેતે દક્ષિણોત્તરે॥૧૬.

દિવસ અને રાત્રિની વહેંચણી વિના મહિના અને ઋતુઓ પૂર્ણ થતી નથી; અને એમના પૂર્ણ થયા વિના દક્ષિણાયન અને ઉત્તરાયન જાણવામાં આવતું નથી.

વિના ચાયનવિજ્ઞાનાત્ કાલઃ સંવત્સરઃ કુતઃ । સંવત્સરં વિના નાન્યત્ કાલજ્ઞાનં પ્રવર્તતે॥૧૬.

આયનનું જ્ઞાન ન હોય તો વર્ષ એટલે કે સમય સમજાય નહીં; અને વર્ષ વિના અન્ય કોઈ સમયનું જ્ઞાન થઈ શકતું નથી.

પતિવ્રતાયા વચસા નોદ્ગચ્છતિ દિવાકરઃ । સૂર્યોદયં વિના નૈવ સ્ત્રાનદાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ॥૧૬.

પતિવ્રતા સ્ત્રીના વચનથી સૂર્યોદય થતો નથી; અને સૂર્યોદય વિના સ્નાન, દાન વગેરે કૃત્યો થતા નથી.

નાગ્નેર્વિહરણઞ્ચૈવ ક્રાત્વભાવશ્ચ લક્ષ્યતે । નૈવાપ્યયનમસ્માકં વિના હોમેન જાયતે॥૧૬.

અગ્નિ વિના યજ્ઞાદિ કૃત્યો દેખાતા નથી; અને હોમ વિના અમારો માર્ગ આગળ વધતો નથી.

વયમાપ્યાયિતા મર્ત્યૈર્યજ્ઞભાગૈર્યથોચિતૈઃ । વૃષ્ટ્યા તાનનુગૃહ્ણીમો મર્ત્યાન્ શસ્યાદિસિદ્ધયે॥૧૬.

અમે પણ મનુષ્યો દ્વારા યોગ્ય રીતે યજ્ઞના ભાગથી પોષાય છીએ; અને વરસાદથી અમે મનુષ્યોને અનાજ વગેરેની સિદ્ધિ માટે કૃપા કરીએ છીએ.

નિષ્પાદિતાસ્વોષધીષુ મર્ત્યા યજ્ઞૈર્યજન્તિ નઃ । તેષાં વયં પ્રયચ્છામઃ કામાન્ યજ્ઞાદિપૂજિતાઃ॥૧૬.

મનુષ્યો પોતાના ઉગાડેલા ઔષધિઓથી અમારો યજ્ઞ કરે છે; અને યજ્ઞાદિથી પૂજિત થઈને અમે તેમને ઇચ્છિત ફળ આપીએ છીએ.

અધો હિ વર્ષામ વયં મર્ત્યાશ્ચોર્ધ્વપ્રવર્ષિણઃ । તોયવર્ષેણ હિ વયં હવિર્વર્ષેણ માનવાઃ॥૧૬.

અમે નીચે વરસાદ વરસાવીએ છીએ અને મનુષ્યો ઉપર તરફ અર્પણ કરે છે; અમે પાણીથી અને મનુષ્યો હવનથી, દરેક પોતપોતાના રીતે અર્પણ કરે છે.

યે નાસ્માકં પ્રયચ્છન્તિ નિત્યનૈમિત્તકીઃ ક્રિયાઃ । ક્રતુભાગં દુરાત્માનઃ સ્વયઞ્ચાશ્નન્તિ લોલુપાઃ॥૧૬.

જે દુષ્ટ લોકો અમને નિયમિત અને વિશેષ કૃત્યો અર્પણ કરતા નથી અને યજ્ઞનો ભાગ પોતે લોભથી ભોગવે છે—

વિનાશાય વયં તેષાં તોયસૂર્યાગ્નિમારુતાન્ । ક્ષિતિઞ્ચ સન્દૂષયામઃ પાપાનામપકારિણામ્॥૧૬.

એવા પાપી અને દુષ્કર્મી લોકોના વિનાશ માટે અમે તેમનું પાણી, સૂર્ય, અગ્નિ, વાયુ અને ધરતી બગાડી દઈએ છીએ.

દુષ્ટતોયાદિભોગેન તેષાં દુષ્કૃતકર્મિણામ્ । ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્તન્તે મરણાય સુદારુણાઃ॥૧૬.

દુષ્ટ પાણી વગેરેના સેવનથી દુષ્કર્મ કરનારા લોકો માટે ભયાનક દુઃખો ઊભા થાય છે, જે મૃત્યુ સુધી લઈ જાય છે.

યે ત્વસ્માન્ પ્રીણયિત્વા તુ ભુઞ્જતે શેષમાત્મના । તેષાં પુણ્યાન્ વયં યોકાન્ વિદધામ મહાત્મનામ્॥૧૬.

પણ જે લોકો અમને પ્રસન્ન કરી પછી બાકી રહેલું પોતે ભોગવે છે, એમને અમે પુણ્ય લોક આપીએ છીએ, કેમ કે તેઓ મહાન આત્માઓ છે.

તન્નાસ્તિ સર્વમેવૈતદ્વિનૈષાં વ્યુષ્ટિસંસ્થૈતમ્ । કથં નુ દિનસર્ગઃ સ્યાદન્યોઽન્યમવદન્ સુરાઃ॥૧૬.

દિવસની સ્થાપના વિના આ બધું જ નથી; તો પછી દિવસની રચના કેવી રીતે થાય? દેવતાઓએ એમ એકબીજાને કહ્યું.

તેષામેવ સમેતાનાં યજ્ઞવ્યુચ્છિત્તિશઙ્કિનામ્ । દેવાનાં વચનં શ્રુત્વા પ્રાહ દેવઃ પ્રજાપતિઃ॥૧૬.

યજ્ઞ બંધ થવાની આશંકાથી ભેગા થયેલા દેવતાઓએ આ વાતો સાંભળી, ત્યારે પ્રજાપતિ દેવએ તેમને કહ્યું.

તેજઃ પરં તેજસૈવ તપસા ચ તપસ્તથા । પ્રશામ્યતેઽમરાસ્તસ્માચ્છૃણુધ્વં વચનં મમ॥૧૬.

બળ માત્ર વધુ બળથી અને તપ માત્ર વધુ તપથી શમાય છે; તેથી, અમર દેવો, મારા વચન સાંભળો.

પતિવ્રતાયા માહાત્મ્યાન્નોદ્ગચ્છતિ દિવાકરઃ । તસ્ય ચાનુદયાદ્ધાનિર્મર્ત્યાનાં ભવતાં તથા॥૧૬.

પતિવ્રતા સ્ત્રીના મહિમાથી સૂર્યોદય થતો નથી; અને તેના ઉદય વિના મનુષ્યો અને તમારે પણ ભૂખ લાગે છે.

તસ્માત્ પતિવ્રતામત્રેરનુભૂયાં તપસ્વિનીમ્ । પ્રસાદયત વૈ પત્નીં ભાનોરુદયકામ્યયા॥૧૬.

એટલે, એ પતિવ્રતા અને તપસ્વિ સ્ત્રી પાસે જઈને, ભાનુની પત્નીને પ્રસન્ન કરો, જેથી સૂર્યોદય થાય.

પુત્ર ઉવાચ તૈઃ સા પ્રસાદિતા ગત્વા પ્રોહેષ્ટં વ્રિયતામિતિ । અયાચન્ત દિનં દેવા ભવત્વિતિ યથા પુરા॥૧૬.

પુત્રએ કહ્યું: તેઓ એ સ્ત્રી પાસે જઈને તેને પ્રસન્ન કરી, 'દિવસ પહેલાં જેવો થાય, સૂર્યોદય થાય' એવી પ્રાર્થના કરી.

અનસૂયોવાચ પતિવ્રતાયા માહાત્મ્યં ન હીયેત કથન્ત્વિતિ । સંમાન્ય તસ્માત્ તાં સાધ્વીમહઃ સ્ત્રક્ષ્યામ્યહં સુરાઃ॥૧૬.

અનસૂયાએ કહ્યું: 'પતિવ્રતા સ્ત્રીનો મહિમા કેમ ઘટે? તેથી, એ સાધ્વીનું માન આપી, હું દિવસ સર્જીશ, હે દેવતાઓ.'

યથા પુનરહોરાત્ર-સંસ્થાનમુપજાયતે । યથા ચ તસ્યાઃ સ્વપતિર્ન સાધ્વ્યા નાશમેષ્યતિ॥૧૬.

જેમ દિવસ-રાતનું ચક્ર ફરીથી ચાલુ થાય છે, તેમ સચ્ચરિત્ર સ્ત્રીનો પતિ ક્યારેય નાશ પામતો નથી.

પુત્ર ઉવાચ એવમુક્ત્વા સુરાંસ્તસ્યા ગત્વા સા મન્દિરં શુભા । ઉવાચ કુશલં પૃષ્ટા ધર્મં ભર્તુસ્તથાત્મનઃ॥૧૬.

પુત્રએ કહ્યું: આમ કહીને, એ શુભ સ્ત્રી પોતાના ઘરમાં ગઈ અને જ્યારે તેની ખુશાલી પૂછવામાં આવી, ત્યારે તેણે પોતાના પતિ અને પોતાનાં ધર્મ વિશે પૂછ્યું.