માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

તં તથા વ્યાધિતં ભાર્યા પતિં દેવમિવાર્ચ્ચયત્ । પાદાભ્યઙ્ગાઙ્ગસંવાહ-સ્ત્રાનાચ્છાદનભોજનૈઃ॥૧૬.

એવી બીમારીમાં પણ તેમની પત્નીએ પતિની દેવ સમાન સેવા કરી—પગ દબાવ્યા, અંગો ચોળ્યા, સ્નાન, કપડાં અને ભોજન આપ્યું.

શ્લેષ્મ-મૂત્ર-પુરીષાસૃક્-પ્રવાહક્ષાલનેન ચ । રહશ્ચૈવોપચારેણ પ્રિયસમ્ભાષણેન ચ॥૧૬.

શ્લેષ્મા, મૂત્ર, વિસર્જન અને લોહી વગેરેને ધોઈને, ગુપ્ત રીતે સેવા કરીને અને પ્રેમથી વાતચીત કરીને પણ તેણે પતિની સેવા કરી.

સ તયા પૂજ્યમાનોઽપિ સદાતીવ વિનીતયા । અતીવ તીવ્રકોપત્વાન્નિર્ભર્ત્સયતિ નિષ્ઠુરઃ॥૧૬.

એવી વિનમ્ર અને સન્માનપૂર્વક વર્તન છતાં પણ, પતિએ પોતાના ભારે ક્રોધને કારણે, પત્નીને કઠોર શબ્દોમાં ઠપકો આપ્યો.

તથાપિ પ્રણતા ભાર્યા તમમન્યત દૈવતમ્ । તં તથાપ્યતિબીભત્સં સર્વશ્રેષ્ઠમમન્યત॥૧૬.

છતાં પણ, તે ભક્તિભરી પત્નીએ પોતાના પતિને દેવતાની જેમ માન્યો; ભલે તે બહુ ભયાનક હતો, છતાં તેને સર્વમાં શ્રેષ્ઠ જ માન્યો.

અચઙ્ક્રમણશોલોઽપિ સ કદાચિદ્ દ્વિજોત્તમઃ । પ્રાહ ભાર્યાં નયસ્વેતિ ત્વં માં તસ્યા નિવેશનમ્॥૧૬.

ચાલી ન શકતો એવો તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ક્યારેક પોતાની પત્નીને કહ્યું: 'મને એના ઘેર લઈ જા.'

યા સા વેશ્યા મયા દૃષ્ટા રાજમાર્ગે ગૃહોષિતા । તાં માં પ્રાપય ધર્મજ્ઞે ! સૈવ મે હૃદિ વર્તતે॥૧૬.

'જે વેશ્યા રાજમાર્ગ પર મને મળી હતી અને ઘરમાં રહે છે, એ જ મારા મનમાં વસે છે, ધર્મ જાણનારી, મને એના ત્યાં લઈ જા.'

દૃષ્ટા સૂર્યોદયે બાલા રાત્રિશ્ચેયમુપાગતા । દર્શનાનન્તરં સા મે હૃદયાન્નાપસર્પતિ॥૧૬.

'સૂર્યોદયે જે બાળાને જોયી હતી, એ રાત્રે આવી છે; તેને જોઈ પછી એ મારા હૃદયમાંથી જતી નથી.'

યદિ સા ચારુસર્વાઙ્ગી પીનશ્રોણિપયોધરા । નોપગૂહતિ તન્વઙ્ગી તન્માં દ્રક્ષ્યસિ વૈ મૃતમ્॥૧૬.

'જો એ સુંદર સ્ત્રી, જેણે ભરેલા નિતંબ અને ઉન્નત સ્તન છે, મને વળગી નહીં લે, તો પાતળી, તું મને મરેલો જ જોશે.'

વામઃ કામો મનુષ્યાણાં બહુભિઃ પ્રાર્થ્યતે ચ સા । મમાશક્તિશ્ચ ગમને સઙ્કુલં પ્રતિભાતિ મે॥૧૬.

'માણસોમાં કામ વાંદરું છે અને એ સ્ત્રીને ઘણાં લોકો ઈચ્છે છે; મને ચાલવામાં અસમર્થતા છે, એટલે રસ્તો બહુ મુશ્કેલ લાગે છે.'

તત્ તદા વચનં શ્રુત્વા ભર્તુઃ કામાતુરસ્ય સા । તત્પત્ની સત્કુલોત્પન્ના મહાભાગા પતિવ્રતા॥૧૬.

પતિની કામવાસનાથી ભરેલી વાત સાંભળી, શ્રેષ્ઠ કુળમાં જન્મેલી, મહાન ભાગ્યશાળી અને પતિવ્રતા પત્નીએ—

ગાગ્ં પરિકરં બદ્ધ્વા શુલ્કમાદાય ચાધિકમ્ । સ્કન્ધે ભર્તારમાદાય જગામ મૃદુગામિની॥૧૬.

પોતાના કપડાં બાંધી, વધારે દામ લઈ, પતિને ખભા પર બેસાડી, એ શાંત ચાલતી સ્ત્રી રવાના થઈ.

નિશિ મેઘાસ્તૃતે વ્યોમ્નિ ચલદ્વિદ્યુત્પ્રદર્શિતે । રાજમાર્ગે પ્રિયં ભર્તુશ્ચિકીર્ષન્તી દ્વિજાઙ્ગના॥૧૬.

રાત્રે, વાદળોથી આછાદિત આકાશ અને વીજળી ચમકતી હતી; પતિને પ્રસન્ન કરવા ઈચ્છતી બ્રાહ્મણ સ્ત્રી રાજમાર્ગે ચાલી.

પથિ શૂલે તથા પ્રોતમચૌરં યૌરશઙ્કયા । માણ્ડવ્યમતિદુઃ ખાર્તમન્ધકારેઽથ સ દ્વિજઃ॥૧૬.

માર્ગમાં, એક ચોરને શૂળ પર ચઢાડેલો હતો, ચોરીની શંકાએ; અને ત્યાં જ અંધકારમાં ભારે દુઃખ પામતો માંડવ્ય બ્રાહ્મણ હતો.

પત્નીસ્કન્ધે સમારૂઢશ્ચાલયામાસ કૌશિકઃ । પાદાવમર્ષણાત્ ક્રુદ્ધો માણ્ડવ્યસ્તમુવાચ હ॥૧૬.

પત્નીના ખભા પર બેસાડેલો પતિ, કૌશિક, આગળ વધતો હતો; પગે લાગવાથી દુઃખી અને ગુસ્સે થયેલા માંડવ્યએ તેને કહ્યું.

યેનાહમેવમત્યર્થં દુઃ ખિતશ્ચાલિતઃ પદા । દશાં કષ્ટામનુપ્રાપ્તઃ સ પાપાત્મા નરાધમઃ॥૧૬.

'જેના પગથી હું એટલો દુઃખી અને હલાવી પડ્યો છું, અને આ ભયાનક સ્થિતિમાં આવી ગયો છું—એ પાપી અને નીચ માણસ—'

સૂર્યોદયેઽવશઃ પ્રાણૈર્વિમોક્ષ્યતિ ન સંશયઃ । ભાસ્કરાલોકનાદેવ સ વિનાશમવાપ્સ્યતિ॥૧૬.

'સૂર્યોદયે એ અવશ્ય મૃત્યુ પામશે, એમાં શંકા નથી; માત્ર સૂર્યને જોવાથી જ એનો અંત આવી જશે.'

તસ્ય ભાર્યાતતઃ શ્રુત્વા તં શાપમતિદારુણમ્ । પ્રોવાચ વ્યથિતા સૂર્યો નૈવોદયમુપૈષ્યતિ॥૧૬.

પતિ પર એવો ભયાનક શાપ સાંભળીને, દુઃખી થયેલી પત્નીએ કહ્યું: 'સૂર્ય હવે ઉગશે નહીં.'

તતઃ સૂર્યોદયાભાવાદભવત્ સન્તતા નિશા । બહૂન્યહઃ પ્રમાણાનિ તતો દેવા ભયં યયુઃ॥૧૬.

પછી, સૂર્ય ન ઉગતાં, સતત રાત જ રહી; ઘણા દિવસો સુધી આવું ચાલ્યું અને દેવતાઓ ડરી ગયા.

નિઃ સ્વાધ્યાયવષટ્કાર-સ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતમ્ । કથં નુ ખલ્વિદં સર્વં ન ગચ્છેત્ સંક્ષયં જગત્॥૧૬.

'પાઠ, હવન, પિતૃઓ અને દેવતાઓને અર્પણ વગર—આ બધું જગત કેવી રીતે નાશ પામ્યા વિના રહી શકે?'

અહોરાત્રવ્યવસ્થાયા વિના માસર્તુસંક્ષયઃ । તત્સંક્ષયાન્ન ત્વયને જ્ઞાયેતે દક્ષિણોત્તરે॥૧૬.

દિવસ અને રાત્રિની વહેંચણી વિના મહિના અને ઋતુઓ પૂર્ણ થતી નથી; અને એમના પૂર્ણ થયા વિના દક્ષિણાયન અને ઉત્તરાયન જાણવામાં આવતું નથી.

વિના ચાયનવિજ્ઞાનાત્ કાલઃ સંવત્સરઃ કુતઃ । સંવત્સરં વિના નાન્યત્ કાલજ્ઞાનં પ્રવર્તતે॥૧૬.

આયનનું જ્ઞાન ન હોય તો વર્ષ એટલે કે સમય સમજાય નહીં; અને વર્ષ વિના અન્ય કોઈ સમયનું જ્ઞાન થઈ શકતું નથી.

પતિવ્રતાયા વચસા નોદ્ગચ્છતિ દિવાકરઃ । સૂર્યોદયં વિના નૈવ સ્ત્રાનદાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ॥૧૬.

પતિવ્રતા સ્ત્રીના વચનથી સૂર્યોદય થતો નથી; અને સૂર્યોદય વિના સ્નાન, દાન વગેરે કૃત્યો થતા નથી.

નાગ્નેર્વિહરણઞ્ચૈવ ક્રાત્વભાવશ્ચ લક્ષ્યતે । નૈવાપ્યયનમસ્માકં વિના હોમેન જાયતે॥૧૬.

અગ્નિ વિના યજ્ઞાદિ કૃત્યો દેખાતા નથી; અને હોમ વિના અમારો માર્ગ આગળ વધતો નથી.

વયમાપ્યાયિતા મર્ત્યૈર્યજ્ઞભાગૈર્યથોચિતૈઃ । વૃષ્ટ્યા તાનનુગૃહ્ણીમો મર્ત્યાન્ શસ્યાદિસિદ્ધયે॥૧૬.

અમે પણ મનુષ્યો દ્વારા યોગ્ય રીતે યજ્ઞના ભાગથી પોષાય છીએ; અને વરસાદથી અમે મનુષ્યોને અનાજ વગેરેની સિદ્ધિ માટે કૃપા કરીએ છીએ.

નિષ્પાદિતાસ્વોષધીષુ મર્ત્યા યજ્ઞૈર્યજન્તિ નઃ । તેષાં વયં પ્રયચ્છામઃ કામાન્ યજ્ઞાદિપૂજિતાઃ॥૧૬.

મનુષ્યો પોતાના ઉગાડેલા ઔષધિઓથી અમારો યજ્ઞ કરે છે; અને યજ્ઞાદિથી પૂજિત થઈને અમે તેમને ઇચ્છિત ફળ આપીએ છીએ.

અધો હિ વર્ષામ વયં મર્ત્યાશ્ચોર્ધ્વપ્રવર્ષિણઃ । તોયવર્ષેણ હિ વયં હવિર્વર્ષેણ માનવાઃ॥૧૬.

અમે નીચે વરસાદ વરસાવીએ છીએ અને મનુષ્યો ઉપર તરફ અર્પણ કરે છે; અમે પાણીથી અને મનુષ્યો હવનથી, દરેક પોતપોતાના રીતે અર્પણ કરે છે.

યે નાસ્માકં પ્રયચ્છન્તિ નિત્યનૈમિત્તકીઃ ક્રિયાઃ । ક્રતુભાગં દુરાત્માનઃ સ્વયઞ્ચાશ્નન્તિ લોલુપાઃ॥૧૬.

જે દુષ્ટ લોકો અમને નિયમિત અને વિશેષ કૃત્યો અર્પણ કરતા નથી અને યજ્ઞનો ભાગ પોતે લોભથી ભોગવે છે—

વિનાશાય વયં તેષાં તોયસૂર્યાગ્નિમારુતાન્ । ક્ષિતિઞ્ચ સન્દૂષયામઃ પાપાનામપકારિણામ્॥૧૬.

એવા પાપી અને દુષ્કર્મી લોકોના વિનાશ માટે અમે તેમનું પાણી, સૂર્ય, અગ્નિ, વાયુ અને ધરતી બગાડી દઈએ છીએ.

દુષ્ટતોયાદિભોગેન તેષાં દુષ્કૃતકર્મિણામ્ । ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્તન્તે મરણાય સુદારુણાઃ॥૧૬.

દુષ્ટ પાણી વગેરેના સેવનથી દુષ્કર્મ કરનારા લોકો માટે ભયાનક દુઃખો ઊભા થાય છે, જે મૃત્યુ સુધી લઈ જાય છે.