માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

એકાન્તરાશી વશ્યાત્મા ભવ ભિક્ષુરતન્દ્રિતઃ । તત્ર યોગાપરો ભૂત્વા બાહ્યસ્પર્શવિવર્જિતઃ॥૧૬.

થોડું જમતા, મન પર કાબૂ રાખતા, અનાસક્ત અને અવિરત ભિક્ષુ બનીને, યોગમાં તત્પર રહો અને બહારની વસ્તુઓથી દૂર રહો.

તતઃ પ્રાપ્સ્યતિ તં યોગં દુઃ શસંયોગભેષજમ્ । મુક્તિહેતુમનૌપમ્યમનાખ્યેયમસઙ્ગિનમ્ । યત્સંયોગાન્ન તે યોગો ભૂયો ભૂતૈર્ભવિષ્યતિ॥૧૬.

પછી તું એવો યોગ પ્રાપ્ત કરશે, જે દુઃખના બંધનનો ઉપાય છે, મુક્તિનું અનન્ય અને વર્ણનથી પરમ કારણ છે, અને જેનાથી તું ફરી કદી પણ પાંજરામાં નહીં ફસાઈશ.

પિતોવાચ વત્સ યોગં મમાચક્ષ્વ મુક્તિહેતુમતઃ પરમ્ । યેન ભૂતૈઃ પુનર્ભૂતો નેદૃગઃ ખમવાપ્નુયામ્॥૧૬.

પિતાએ કહ્યું: બેટા, એ યોગ મને સમજાવ, જે સર્વોત્તમ મુક્તિનું કારણ છે, જેથી હું ફરીથી પાંજરામાં ન ફસાઈ જાઉં.

યત્રાસક્તિપરસ્યાત્મા મમ સંસારબન્ધનૈઃ । નૈતિ યોગમયોગોઽપિ તં યોગમધુના વદ॥૧૬.

જે યોગમાં, ભલે મનમાં આસક્તિ હોય, છતાં આત્મા સંસારના બંધનથી બંધાતો નથી, એ યોગ હવે મને સમજાવ.

સંસારાદિત્યતાપાર્તિ-વિપ્લુષ્યદ્દેહમાનસમ્ । બ્રહ્મજ્ઞાનામ્બુશીતેન સિઞ્ચ માં વાક્યવારિણા॥૧૬.

મારું શરીર અને મન સંસારની તપસ્યા અને દુઃખથી બળી ગયું છે; બ્રહ્મજ્ઞાનના ઠંડા પાણી જેવી તારી વાતોથી મને શાંત કર.

અવિદ્યાકૃષ્ણસર્પેણ દષ્ટં તદ્વિષપીડિતમ્ । સ્વવાક્યામૃતપાનેન માં જીવય પુનર્મૃતમ્॥૧૬.

અવિદ્યાના કાળ સાપે મને દંશ માર્યો છે અને તેના ઝેરથી હું પીડાઈ રહ્યો છું; તારા અમૃત સમાન વચનોથી મને ફરી જીવંત કર.

પુત્ર-દાર-ગૃહ-ક્ષેત્ર-મમત્વનિગજડાર્દિતમ્ । માં મોચયેષ્ટસદ્ભાવ-વિજ્ઞાનોદ્ઘાટનૈસ્ત્વરન્॥૧૬.

પુત્ર, પત્ની, ઘર અને જમીન પ્રત્યેના મમત્વના હાથીએ મને મૂર્છિત કરી દીધો છે; તું સત્ય અને કલ્યાણના જ્ઞાનથી મને ઝડપથી મુક્ત કર.

પુત્ર ઉવાચ શૃણુ તાત ! યથા યોગો દત્તાત્રેયેણ ધીમતા । અલર્કાય પુરા પ્રોક્તઃ સમ્યક્ પૃષ્ટેન વિસ્તરાત્॥૧૬.

પુત્રે કહ્યું: પપ્પા, હવે સાંભળો, જેમ બુદ્ધિશાળી દત્તાત્રેયે અલર્કને યોગની સંપૂર્ણ રીતે સમજ આપી હતી.

પિતોવાચ દત્તાત્રેયઃ સુતઃ કસ્ય કથં વા યોગમુક્તવાન્ । કશ્ચાલર્કો મહાભાગો યો યૌગં પરિપૃષ્ટવાન્॥૧૬.

પિતાએ કહ્યું: દત્તાત્રેય કોના પુત્ર છે અને તેમણે યોગ કેવી રીતે શીખવ્યો? અને આ ભાગ્યશાળી અલર્ક કોણ છે, જેમણે યોગ વિશે પૂછ્યું હતું?

પુત્ર ઉવાચ કૌશિકો બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિત્ પ્રતિષ્ઠાનેઽભવત્ પુરે । સોઽન્યજન્મકૃતૈઃ પાપૈઃ કુષ્ઠરોગાતુરોઽભવત્॥૧૬.

પુત્રે કહ્યું: પ્રતિષ્ઠાનપુરમાં કૌશિક નામના એક બ્રાહ્મણ હતા; તેઓએ પૂર્વજન્મના પાપોથી કુષ્ઠરોગ પામ્યો હતો.

તં તથા વ્યાધિતં ભાર્યા પતિં દેવમિવાર્ચ્ચયત્ । પાદાભ્યઙ્ગાઙ્ગસંવાહ-સ્ત્રાનાચ્છાદનભોજનૈઃ॥૧૬.

એવી બીમારીમાં પણ તેમની પત્નીએ પતિની દેવ સમાન સેવા કરી—પગ દબાવ્યા, અંગો ચોળ્યા, સ્નાન, કપડાં અને ભોજન આપ્યું.

શ્લેષ્મ-મૂત્ર-પુરીષાસૃક્-પ્રવાહક્ષાલનેન ચ । રહશ્ચૈવોપચારેણ પ્રિયસમ્ભાષણેન ચ॥૧૬.

શ્લેષ્મા, મૂત્ર, વિસર્જન અને લોહી વગેરેને ધોઈને, ગુપ્ત રીતે સેવા કરીને અને પ્રેમથી વાતચીત કરીને પણ તેણે પતિની સેવા કરી.

સ તયા પૂજ્યમાનોઽપિ સદાતીવ વિનીતયા । અતીવ તીવ્રકોપત્વાન્નિર્ભર્ત્સયતિ નિષ્ઠુરઃ॥૧૬.

એવી વિનમ્ર અને સન્માનપૂર્વક વર્તન છતાં પણ, પતિએ પોતાના ભારે ક્રોધને કારણે, પત્નીને કઠોર શબ્દોમાં ઠપકો આપ્યો.

તથાપિ પ્રણતા ભાર્યા તમમન્યત દૈવતમ્ । તં તથાપ્યતિબીભત્સં સર્વશ્રેષ્ઠમમન્યત॥૧૬.

છતાં પણ, તે ભક્તિભરી પત્નીએ પોતાના પતિને દેવતાની જેમ માન્યો; ભલે તે બહુ ભયાનક હતો, છતાં તેને સર્વમાં શ્રેષ્ઠ જ માન્યો.

અચઙ્ક્રમણશોલોઽપિ સ કદાચિદ્ દ્વિજોત્તમઃ । પ્રાહ ભાર્યાં નયસ્વેતિ ત્વં માં તસ્યા નિવેશનમ્॥૧૬.

ચાલી ન શકતો એવો તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ક્યારેક પોતાની પત્નીને કહ્યું: 'મને એના ઘેર લઈ જા.'

યા સા વેશ્યા મયા દૃષ્ટા રાજમાર્ગે ગૃહોષિતા । તાં માં પ્રાપય ધર્મજ્ઞે ! સૈવ મે હૃદિ વર્તતે॥૧૬.

'જે વેશ્યા રાજમાર્ગ પર મને મળી હતી અને ઘરમાં રહે છે, એ જ મારા મનમાં વસે છે, ધર્મ જાણનારી, મને એના ત્યાં લઈ જા.'

દૃષ્ટા સૂર્યોદયે બાલા રાત્રિશ્ચેયમુપાગતા । દર્શનાનન્તરં સા મે હૃદયાન્નાપસર્પતિ॥૧૬.

'સૂર્યોદયે જે બાળાને જોયી હતી, એ રાત્રે આવી છે; તેને જોઈ પછી એ મારા હૃદયમાંથી જતી નથી.'

યદિ સા ચારુસર્વાઙ્ગી પીનશ્રોણિપયોધરા । નોપગૂહતિ તન્વઙ્ગી તન્માં દ્રક્ષ્યસિ વૈ મૃતમ્॥૧૬.

'જો એ સુંદર સ્ત્રી, જેણે ભરેલા નિતંબ અને ઉન્નત સ્તન છે, મને વળગી નહીં લે, તો પાતળી, તું મને મરેલો જ જોશે.'

વામઃ કામો મનુષ્યાણાં બહુભિઃ પ્રાર્થ્યતે ચ સા । મમાશક્તિશ્ચ ગમને સઙ્કુલં પ્રતિભાતિ મે॥૧૬.

'માણસોમાં કામ વાંદરું છે અને એ સ્ત્રીને ઘણાં લોકો ઈચ્છે છે; મને ચાલવામાં અસમર્થતા છે, એટલે રસ્તો બહુ મુશ્કેલ લાગે છે.'

તત્ તદા વચનં શ્રુત્વા ભર્તુઃ કામાતુરસ્ય સા । તત્પત્ની સત્કુલોત્પન્ના મહાભાગા પતિવ્રતા॥૧૬.

પતિની કામવાસનાથી ભરેલી વાત સાંભળી, શ્રેષ્ઠ કુળમાં જન્મેલી, મહાન ભાગ્યશાળી અને પતિવ્રતા પત્નીએ—

ગાગ્ં પરિકરં બદ્ધ્વા શુલ્કમાદાય ચાધિકમ્ । સ્કન્ધે ભર્તારમાદાય જગામ મૃદુગામિની॥૧૬.

પોતાના કપડાં બાંધી, વધારે દામ લઈ, પતિને ખભા પર બેસાડી, એ શાંત ચાલતી સ્ત્રી રવાના થઈ.

નિશિ મેઘાસ્તૃતે વ્યોમ્નિ ચલદ્વિદ્યુત્પ્રદર્શિતે । રાજમાર્ગે પ્રિયં ભર્તુશ્ચિકીર્ષન્તી દ્વિજાઙ્ગના॥૧૬.

રાત્રે, વાદળોથી આછાદિત આકાશ અને વીજળી ચમકતી હતી; પતિને પ્રસન્ન કરવા ઈચ્છતી બ્રાહ્મણ સ્ત્રી રાજમાર્ગે ચાલી.

પથિ શૂલે તથા પ્રોતમચૌરં યૌરશઙ્કયા । માણ્ડવ્યમતિદુઃ ખાર્તમન્ધકારેઽથ સ દ્વિજઃ॥૧૬.

માર્ગમાં, એક ચોરને શૂળ પર ચઢાડેલો હતો, ચોરીની શંકાએ; અને ત્યાં જ અંધકારમાં ભારે દુઃખ પામતો માંડવ્ય બ્રાહ્મણ હતો.

પત્નીસ્કન્ધે સમારૂઢશ્ચાલયામાસ કૌશિકઃ । પાદાવમર્ષણાત્ ક્રુદ્ધો માણ્ડવ્યસ્તમુવાચ હ॥૧૬.

પત્નીના ખભા પર બેસાડેલો પતિ, કૌશિક, આગળ વધતો હતો; પગે લાગવાથી દુઃખી અને ગુસ્સે થયેલા માંડવ્યએ તેને કહ્યું.

યેનાહમેવમત્યર્થં દુઃ ખિતશ્ચાલિતઃ પદા । દશાં કષ્ટામનુપ્રાપ્તઃ સ પાપાત્મા નરાધમઃ॥૧૬.

'જેના પગથી હું એટલો દુઃખી અને હલાવી પડ્યો છું, અને આ ભયાનક સ્થિતિમાં આવી ગયો છું—એ પાપી અને નીચ માણસ—'

સૂર્યોદયેઽવશઃ પ્રાણૈર્વિમોક્ષ્યતિ ન સંશયઃ । ભાસ્કરાલોકનાદેવ સ વિનાશમવાપ્સ્યતિ॥૧૬.

'સૂર્યોદયે એ અવશ્ય મૃત્યુ પામશે, એમાં શંકા નથી; માત્ર સૂર્યને જોવાથી જ એનો અંત આવી જશે.'

તસ્ય ભાર્યાતતઃ શ્રુત્વા તં શાપમતિદારુણમ્ । પ્રોવાચ વ્યથિતા સૂર્યો નૈવોદયમુપૈષ્યતિ॥૧૬.

પતિ પર એવો ભયાનક શાપ સાંભળીને, દુઃખી થયેલી પત્નીએ કહ્યું: 'સૂર્ય હવે ઉગશે નહીં.'

તતઃ સૂર્યોદયાભાવાદભવત્ સન્તતા નિશા । બહૂન્યહઃ પ્રમાણાનિ તતો દેવા ભયં યયુઃ॥૧૬.

પછી, સૂર્ય ન ઉગતાં, સતત રાત જ રહી; ઘણા દિવસો સુધી આવું ચાલ્યું અને દેવતાઓ ડરી ગયા.

નિઃ સ્વાધ્યાયવષટ્કાર-સ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતમ્ । કથં નુ ખલ્વિદં સર્વં ન ગચ્છેત્ સંક્ષયં જગત્॥૧૬.

'પાઠ, હવન, પિતૃઓ અને દેવતાઓને અર્પણ વગર—આ બધું જગત કેવી રીતે નાશ પામ્યા વિના રહી શકે?'