માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

તસ્માદ્યત્સુકૃતં કિઞ્ચિન્મમાસ્તિ ત્રિદશાધિપ । તેન મુચ્યન્તુ નરકાત્પાપિનો યાતનાં ગતાઃ ॥ ૧૫.

એટલે, દેવોના રાજા, મારા પાસે જે થોડું પણ પુણ્ય છે, એના કારણે નરકમાં પીડાતા પાપી લોકો મુક્ત થાય.

ઇન્દ્ર ઉવાચ એવમૂર્ધ્વતરં સ્થાનં ત્વયાવાપ્તં મહીપતે । એતાંશ્ચ નરકાત્પશ્ય વિમુક્તાન્ પાપકારિણઃ ॥ ૧૫.

ઇન્દ્ર બોલ્યા: રાજા, આ રીતે તું હજી ઊંચું સ્થાન પામ્યો છે; આ પાપી લોકો નરકમાંથી મુક્ત થયા છે, એ જોઈ લે.

પુત્ર ઉવાચ તતોઽપતત્પુષ્પવૃષ્ટિસ્તસ્યોપરિ મહીપતેઃ । વિમાનઞ્ચાધિરોપ્યૈનં સ્વર્લોકમનયદ્ધરિઃ ॥ ૧૫.

પુત્ર બોલ્યા: ત્યારબાદ એ રાજા પર ફૂલોની વરસાદ થઈ, અને હરિએ તેમને વિમાને બેસાડી સ્વર્ગલોકમાં લઈ ગયા.

અહઞ્ચાન્યે ચ યે તત્ર યાતનાભ્યઃ પરિચ્યુતાઃ । સ્વકર્મફલનિર્દિષ્ટં તતો જાત્યન્તરં ગતાઃ ॥ ૧૫.

હું અને ત્યાંના બીજા ઘણા, જે યાતનાથી મુક્ત થયા, દરેકે પોતાના કર્મફળ પ્રમાણે બીજી જાતિમાં જન્મ લીધો.

એવમેતે સમાખ્યાતા નરકા દ્વિજસત્તમ । યેન યેન ચ પાપેન યાં યાં યોનિમુપૈતિ વૈ ॥ ૧૫.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, મેં તને આ નરકો અને દરેક પાપ પ્રમાણે કઈ કઈ યોનિ મળે છે તે બધું સમજાવ્યું છે.

તત્તત્સર્વં સમાખ્યાતં યથા દૃષ્ટં મયા પુરા । પુરાનુભવજં જ્ઞાનમવાપ્યાવિતથં તવ । અતઃ પરં મહાભાગ કિમન્યત્કથયામિ તે ॥ ૧૫.

હું જે જોયું તે પ્રમાણે બધું તને કહી દીધું છે; મારા ભૂતકાળના અનુભવથી મળેલું સાચું જ્ઞાન તને આપ્યું છે. હવે, હે ભાગ્યશાળી, તને બીજું શું કહું?

16(16) પિતોવાચ કથિતં મે ત્વયા વત્સ સંસારસ્ય વ્યવસ્થિતમ્ । સ્વરૂપમતિહેયસ્ય ઘટીયન્ત્રવદવ્યયમ્॥૧૬.

પિતાએ કહ્યું: બેટા, તું મને સંસારનું સાચું સ્વરૂપ, તેની અડગ વ્યવસ્થા અને મનને ભુલાવનારી, ઘડિયાળની જેમ ચાલતી વ્યવસ્થા સમજાવી છે.

તદેવમેતદખિલં મયાવગતમીદૃશમ્ । કિં મયા વદ કર્તવ્યમેવસ્મિન્ વ્યવસ્થિતે॥૧૬.

આ બધું હું તારી વાતોથી સારી રીતે સમજી ગયો છું. હવે આ સ્થિતીમાં મને શું કરવું જોઈએ, એ મને કહો.

પુત્ર ઉવાચ યદિ મદ્વચનં તાત શ્રદ્દધાસ્યવિશઙ્કિતઃ । તત્ પરિત્યજ્ય ગાર્હસ્થ્યં વાનપ્રસ્થપરો ભવ॥૧૬.

પુત્રે કહ્યું: પપ્પા, જો તમે મારી વાત નિર્ભયપણે માનશો તો ઘરગૃહસ્થાશ્રમ છોડો અને વનવાસી જીવન અપનાવો.

તમનુષ્ઠાય વિધિવદ્ વિહાયાગ્નિપરિગ્રહમ્ । આત્મન્યાત્માનમાધયા નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ॥૧૬.

યોગ્ય વિધિથી સંસ્કાર કરી, અગ્નિની સેવા છોડી દો અને મનને મનમાં સ્થિર કરીને, દ્વંદ્વ અને સંપત્તિથી મુક્ત રહો.

એકાન્તરાશી વશ્યાત્મા ભવ ભિક્ષુરતન્દ્રિતઃ । તત્ર યોગાપરો ભૂત્વા બાહ્યસ્પર્શવિવર્જિતઃ॥૧૬.

થોડું જમતા, મન પર કાબૂ રાખતા, અનાસક્ત અને અવિરત ભિક્ષુ બનીને, યોગમાં તત્પર રહો અને બહારની વસ્તુઓથી દૂર રહો.

તતઃ પ્રાપ્સ્યતિ તં યોગં દુઃ શસંયોગભેષજમ્ । મુક્તિહેતુમનૌપમ્યમનાખ્યેયમસઙ્ગિનમ્ । યત્સંયોગાન્ન તે યોગો ભૂયો ભૂતૈર્ભવિષ્યતિ॥૧૬.

પછી તું એવો યોગ પ્રાપ્ત કરશે, જે દુઃખના બંધનનો ઉપાય છે, મુક્તિનું અનન્ય અને વર્ણનથી પરમ કારણ છે, અને જેનાથી તું ફરી કદી પણ પાંજરામાં નહીં ફસાઈશ.

પિતોવાચ વત્સ યોગં મમાચક્ષ્વ મુક્તિહેતુમતઃ પરમ્ । યેન ભૂતૈઃ પુનર્ભૂતો નેદૃગઃ ખમવાપ્નુયામ્॥૧૬.

પિતાએ કહ્યું: બેટા, એ યોગ મને સમજાવ, જે સર્વોત્તમ મુક્તિનું કારણ છે, જેથી હું ફરીથી પાંજરામાં ન ફસાઈ જાઉં.

યત્રાસક્તિપરસ્યાત્મા મમ સંસારબન્ધનૈઃ । નૈતિ યોગમયોગોઽપિ તં યોગમધુના વદ॥૧૬.

જે યોગમાં, ભલે મનમાં આસક્તિ હોય, છતાં આત્મા સંસારના બંધનથી બંધાતો નથી, એ યોગ હવે મને સમજાવ.

સંસારાદિત્યતાપાર્તિ-વિપ્લુષ્યદ્દેહમાનસમ્ । બ્રહ્મજ્ઞાનામ્બુશીતેન સિઞ્ચ માં વાક્યવારિણા॥૧૬.

મારું શરીર અને મન સંસારની તપસ્યા અને દુઃખથી બળી ગયું છે; બ્રહ્મજ્ઞાનના ઠંડા પાણી જેવી તારી વાતોથી મને શાંત કર.

અવિદ્યાકૃષ્ણસર્પેણ દષ્ટં તદ્વિષપીડિતમ્ । સ્વવાક્યામૃતપાનેન માં જીવય પુનર્મૃતમ્॥૧૬.

અવિદ્યાના કાળ સાપે મને દંશ માર્યો છે અને તેના ઝેરથી હું પીડાઈ રહ્યો છું; તારા અમૃત સમાન વચનોથી મને ફરી જીવંત કર.

પુત્ર-દાર-ગૃહ-ક્ષેત્ર-મમત્વનિગજડાર્દિતમ્ । માં મોચયેષ્ટસદ્ભાવ-વિજ્ઞાનોદ્ઘાટનૈસ્ત્વરન્॥૧૬.

પુત્ર, પત્ની, ઘર અને જમીન પ્રત્યેના મમત્વના હાથીએ મને મૂર્છિત કરી દીધો છે; તું સત્ય અને કલ્યાણના જ્ઞાનથી મને ઝડપથી મુક્ત કર.

પુત્ર ઉવાચ શૃણુ તાત ! યથા યોગો દત્તાત્રેયેણ ધીમતા । અલર્કાય પુરા પ્રોક્તઃ સમ્યક્ પૃષ્ટેન વિસ્તરાત્॥૧૬.

પુત્રે કહ્યું: પપ્પા, હવે સાંભળો, જેમ બુદ્ધિશાળી દત્તાત્રેયે અલર્કને યોગની સંપૂર્ણ રીતે સમજ આપી હતી.

પિતોવાચ દત્તાત્રેયઃ સુતઃ કસ્ય કથં વા યોગમુક્તવાન્ । કશ્ચાલર્કો મહાભાગો યો યૌગં પરિપૃષ્ટવાન્॥૧૬.

પિતાએ કહ્યું: દત્તાત્રેય કોના પુત્ર છે અને તેમણે યોગ કેવી રીતે શીખવ્યો? અને આ ભાગ્યશાળી અલર્ક કોણ છે, જેમણે યોગ વિશે પૂછ્યું હતું?

પુત્ર ઉવાચ કૌશિકો બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિત્ પ્રતિષ્ઠાનેઽભવત્ પુરે । સોઽન્યજન્મકૃતૈઃ પાપૈઃ કુષ્ઠરોગાતુરોઽભવત્॥૧૬.

પુત્રે કહ્યું: પ્રતિષ્ઠાનપુરમાં કૌશિક નામના એક બ્રાહ્મણ હતા; તેઓએ પૂર્વજન્મના પાપોથી કુષ્ઠરોગ પામ્યો હતો.

તં તથા વ્યાધિતં ભાર્યા પતિં દેવમિવાર્ચ્ચયત્ । પાદાભ્યઙ્ગાઙ્ગસંવાહ-સ્ત્રાનાચ્છાદનભોજનૈઃ॥૧૬.

એવી બીમારીમાં પણ તેમની પત્નીએ પતિની દેવ સમાન સેવા કરી—પગ દબાવ્યા, અંગો ચોળ્યા, સ્નાન, કપડાં અને ભોજન આપ્યું.

શ્લેષ્મ-મૂત્ર-પુરીષાસૃક્-પ્રવાહક્ષાલનેન ચ । રહશ્ચૈવોપચારેણ પ્રિયસમ્ભાષણેન ચ॥૧૬.

શ્લેષ્મા, મૂત્ર, વિસર્જન અને લોહી વગેરેને ધોઈને, ગુપ્ત રીતે સેવા કરીને અને પ્રેમથી વાતચીત કરીને પણ તેણે પતિની સેવા કરી.

સ તયા પૂજ્યમાનોઽપિ સદાતીવ વિનીતયા । અતીવ તીવ્રકોપત્વાન્નિર્ભર્ત્સયતિ નિષ્ઠુરઃ॥૧૬.

એવી વિનમ્ર અને સન્માનપૂર્વક વર્તન છતાં પણ, પતિએ પોતાના ભારે ક્રોધને કારણે, પત્નીને કઠોર શબ્દોમાં ઠપકો આપ્યો.

તથાપિ પ્રણતા ભાર્યા તમમન્યત દૈવતમ્ । તં તથાપ્યતિબીભત્સં સર્વશ્રેષ્ઠમમન્યત॥૧૬.

છતાં પણ, તે ભક્તિભરી પત્નીએ પોતાના પતિને દેવતાની જેમ માન્યો; ભલે તે બહુ ભયાનક હતો, છતાં તેને સર્વમાં શ્રેષ્ઠ જ માન્યો.

અચઙ્ક્રમણશોલોઽપિ સ કદાચિદ્ દ્વિજોત્તમઃ । પ્રાહ ભાર્યાં નયસ્વેતિ ત્વં માં તસ્યા નિવેશનમ્॥૧૬.

ચાલી ન શકતો એવો તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ક્યારેક પોતાની પત્નીને કહ્યું: 'મને એના ઘેર લઈ જા.'

યા સા વેશ્યા મયા દૃષ્ટા રાજમાર્ગે ગૃહોષિતા । તાં માં પ્રાપય ધર્મજ્ઞે ! સૈવ મે હૃદિ વર્તતે॥૧૬.

'જે વેશ્યા રાજમાર્ગ પર મને મળી હતી અને ઘરમાં રહે છે, એ જ મારા મનમાં વસે છે, ધર્મ જાણનારી, મને એના ત્યાં લઈ જા.'

દૃષ્ટા સૂર્યોદયે બાલા રાત્રિશ્ચેયમુપાગતા । દર્શનાનન્તરં સા મે હૃદયાન્નાપસર્પતિ॥૧૬.

'સૂર્યોદયે જે બાળાને જોયી હતી, એ રાત્રે આવી છે; તેને જોઈ પછી એ મારા હૃદયમાંથી જતી નથી.'

યદિ સા ચારુસર્વાઙ્ગી પીનશ્રોણિપયોધરા । નોપગૂહતિ તન્વઙ્ગી તન્માં દ્રક્ષ્યસિ વૈ મૃતમ્॥૧૬.

'જો એ સુંદર સ્ત્રી, જેણે ભરેલા નિતંબ અને ઉન્નત સ્તન છે, મને વળગી નહીં લે, તો પાતળી, તું મને મરેલો જ જોશે.'

વામઃ કામો મનુષ્યાણાં બહુભિઃ પ્રાર્થ્યતે ચ સા । મમાશક્તિશ્ચ ગમને સઙ્કુલં પ્રતિભાતિ મે॥૧૬.

'માણસોમાં કામ વાંદરું છે અને એ સ્ત્રીને ઘણાં લોકો ઈચ્છે છે; મને ચાલવામાં અસમર્થતા છે, એટલે રસ્તો બહુ મુશ્કેલ લાગે છે.'