માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

નિજરૂપં પરિત્યજ્ય પક્ષિણીરૂપધારિણી । ચત્વારસ્તે ચ તનયા જનિષ્યન્તેઽધમાપ્સરાઃ॥૧.

તું તારો સ્વરૂપ છોડીને, પક્ષીની દેહ ધારણ કરીશ, અને તારા ચાર પુત્રો જન્મશે, હે નીચ અપ્સરા.

અપ્રાપ્ય તેષુ ચ પ્રીતિં શસ્ત્રપૂતા પુનર્દિવિ । વાસમાપ્સ્યસિ વક્તવ્યં નોત્તરં તે કથઞ્ચન॥૧.

એમાં તને આનંદ નહીં મળે, પણ આ શાપથી શુદ્ધ થઈ, તું ફરી સ્વર્ગમાં વાસ પામશે; પણ તારે એક શબ્દ પણ જવાબમાં બોલવો નહીં.

ઇતિ વચનમસહ્યં કોપસંરક્તદૃષ્ટિશ્ ચલકલબલયાં તાં માનિનીં શ્રાવયિત્વા । તરલતરતરઙ્ગાં ગાં પરિત્યજ્ય વિપ્રઃ પ્રથિતગુણગણૌઘાં સંપ્રયાતાઃ ખગઙ્ગામ્॥૧.

આ રીતે અસહ્ય શાપ ઉચ્ચારી, ક્રોધથી લાલ આંખે, એ ધ્રુજતી, અહંકારવાળી અપ્સરાને છોડી, એ મહાન ગુણોથી પ્રસિદ્ધ મુનિ ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા. અને એ અપ્સરા, મન તરંગિત થઈ, પૃથ્વી છોડીને પક્ષીઓમાં જન્મી.

; ધર્મપક્ષિણ ઊચુઃ હરિશ્ચન્દ્રેતિ રાજર્ષિરાસીત્ ત્રેતાયુગે પુરા । ધર્માત્મા પૃથિવીપાલઃ પ્રોલ્લસત્કીર્તિરુત્તમઃ॥૭.

ત્રેતાયુગમાં એક રાજર્ષિ હતા, જેમનું નામ હરિશ્ચંદ્ર હતું. એ પૃથ્વી પર રાજ કરતા અને ધર્મમાં અડગ હતા. એમની કીર્તિ સર્વત્ર પ્રસરી હતી.

ન દુર્ભિક્ષં ન ચ વ્યાધિર્નાકાલમરણં નૃણામ્ । નાધર્મરુચયઃ પૌરાસ્તસ્મિન્ શાસતિ પાર્થિવે॥૭.

એમના રાજમાં ન તો દુર્ભિક્ષ હતું, ન રોગ, ન અકાળમૃત્યુ, અને ન તો નાગરિકો અધર્મ તરફ વળતા.

બભૂવુર્ન તથોન્મત્તા ધન-વીર્ય-તપોમદૈઃ । નાજાયન્ત સ્ત્રિયશ્ચૈવ કાશ્ચિદપ્રાપ્તયૌવનાઃ॥૭.

કોઈ પણ ધન, બળ કે તપના ઘમંડથી ઉન્મત્ત નહોતાં. અને કોઈ સ્ત્રી એવી જન્મતી નહોતી કે જેને યુવાની પ્રાપ્ત ન થઈ હોય.

સ કદાચિન્મહાબાહુરરણ્યેઽનુસરન્ મૃગમ્ । શુશ્રાવ શબ્દમસકૃત્ ત્રાયસ્વેતિ ચ યોષિતામ્॥૭.

એક વખત એ મહાબળવાન રાજા જંગલમાં હરણનો પીછો કરતાં હતાં, ત્યારે એમણે વારંવાર સ્ત્રીઓની 'અમને બચાવો!' એવી બૂમો સાંભળી.

સ વિહાય મૃગં રાજા મા ભૈષીરિત્યભાષત । મયિ શાસતિ દુર્મેધાઃ કોઽયમન્યાયવૃત્તિમાન્॥૭.

રાજાએ હરણને છોડી દીધું અને કહ્યું, 'ડરશો નહીં!' અને વિચાર્યું—'મારા રાજમાં એવો કોણ છે, જે દુષ્કર્મ કરે છે?'

તત્ક્રન્દિતાનુસારી ચ સર્વારમ્ભવિઘાતકૃત્ । એકસ્મિન્નન્તરે રૌદ્રો વિઘ્નરાટ્ સમચિન્તયત્॥૭.

એ બૂમોનો પીછો કરતાં રાજાએ બધા વિઘ્નોનું કારણ એવા ભયાનક પ્રાણીનો સામનો કર્યો, જે વિચારવા લાગ્યો.

વિશ્વામિત્રોઽયમતુલં તપ આસ્થાય વીર્યવાન્ । પ્રાગસિદ્ધાભવાદીનાં વિદ્યાઃ સાધ્યતિ વ્રતી॥૭.

'આ તો વિશ્વામિત્ર છે, જે અસાધારણ તપ અને બળ ધરાવે છે. એ દેવતાઓએ પ્રાપ્ત કરેલી વિદ્યા વ્રત દ્વારા પ્રાપ્ત કરી રહ્યો છે.'

સાધ્યમાનાઃ ક્ષમામૌનચિત્તસંયમિનામુના । તા વૈ ભયાર્તાઃ ક્રન્દન્તિ કથં કાર્યમિદં મયા॥૭.

'એ ધીરજ, મૌન અને મનની એકાગ્રતાથી એ વિદ્યા મેળવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. એથી ડરીને આ સ્ત્રીઓ રડે છે—હવે હું શું કરું?'

તેજસ્વી કૌશિકશ્વેષ્ઠો વયમસ્ય સુદુર્બલાઃ । ક્રોશન્ત્યેતાસ્તથા ભીતા દુષ્પારં પ્રતિભાતિ મે॥૭.

'બળવાન કૌશિક ઘોડાઓથી સુરક્ષિત છે અને અમે બહુ જ નબળા છીએ. આ ભયભીત સ્ત્રીઓ રડે છે અને મને એ પાર કરવું અશક્ય લાગે છે.'

અથવાયં નૃપઃ પ્રાપ્તો મા ભૈરિતિ વદન્ મુહુઃ । ઇમમેવ પ્રવિશ્યાશુ સાધયિષ્યે યથેપ્સિતમ્॥૭.

'કેવું તો, આ રાજા આવી ગયો છે અને વારંવાર 'ડરશો નહીં' કહે છે; હવે હું ઝડપથી એમાં પ્રવેશી જઈશ અને જે ઇચ્છું તે હાંસલ કરીશ.'

ઇતિ સંચિન્ત્ય રૌદ્રેણ વિઘ્નરાજેન વૈ તતઃ । તેનાવિષ્ટો નૃપઃ કોપાદિદં વચનમબ્રવીત્॥૭.

આ રીતે વિચારીને એ ભયાનક વિઘ્નોના રાજાએ રાજામાં પ્રવેશ કર્યો અને ગુસ્સાથી રાજાએ આ શબ્દો ઉચ્ચાર્યા.

કોઽયં બઘ્નાતિ વસ્ત્રાન્તે પાવકં પાપકૃન્નરઃ । બલોષ્ણતેજસા દીપ્તે મયિ પત્યાવુપસ્થિતે॥૭.

'મારે હાજરીમાં, વસ્ત્રના છેડે અગ્નિ પ્રગટાવીને, બળ અને તેજથી દહકતો આ પાપી માણસ કોણ છે?'

સોઽદ્ય મત્કાર્મુકાક્ષેપ-વિદીપિતદિગન્તરૈઃ । શરૈર્વિભિન્નસર્વાઙ્ગો દીર્ઘનિદ્રાં પ્રવેક્ષ્યતિ॥૭.

'આજે મારા ધનુષ્યના તીરો, જે ચારે દિશા પ્રકાશિત કરે છે, એના ઘા થી એનું શરીર છિન્નભિન્ન થઈને લાંબી ઊંઘમાં જતું રહેશે.'

વિશ્વામિત્રસ્તતઃ ક્રુદ્ધઃ શ્રુત્વા તન્નૃપતેર્વચઃ । ક્રુદ્ધે ચર્ષિવરે તસ્મિન્ નેશુર્વિદ્યાઃ ક્ષણેન તાઃ॥૭.

રાજાના આ વચન સાંભળી વિશ્વામિત્ર ગુસ્સે થઈ ગયા. જ્યારે એ મહર્ષિ ક્રોધિત થયા, ત્યારે એ વિદ્યા પળમાં અદૃશ્ય થઈ ગઈ.

સ ચાપિ રાજા તં દૃષ્ટ્વા વિશ્વામિત્રં તપોનિધિમ્ । ભીતઃ પ્રાવેપતાત્યર્થં સહસાશ્વત્થપર્ણવત્॥૭.

અને રાજાએ જ્યારે તપના ખજાના એવા વિશ્વામિત્રને જોયા, ત્યારે એ ખૂબ ડરી ગયા અને અચાનક અશ્વત્થના પાંદડા જેવી કાંપી ઉઠ્યા.

સ દુરાત્મન્નિતિ યદા મુનિસ્તિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ । તતઃ સ રાજા વિનયાત્ પ્રણિપત્યાભ્યભાષત॥૭.

જ્યારે ઋષિએ કહ્યું, 'તુ દુષ્ટ છે,' અને ત્યાં ઊભા રહ્યા, ત્યારે રાજાએ વિનમ્રતાથી નમન કરીને કહ્યું.

ભગવન્નેષ ધર્મો મે નાપરાધો મમ પ્રભો । ન ક્રોદ્ધુમર્હસિ મુને નિજધર્મરતસ્ય મે॥૭.

'ભગવાન, આ તો મારો ધર્મ છે, મારો દોષ નથી, પ્રભુ. હે મુનિ, હું મારા ધર્મમાં સ્થિર છું, તેથી આપ ગુસ્સો ન કરો.'

દાતવ્યં રક્ષિતવ્યં ચ ધર્મજ્ઞેન મહીક્ષિતા । ચાપં ચોદ્યમ્ય યોદ્ધવ્યં ધર્મશાસ્ત્રાનુસારતઃ॥૭.

'ધર્મ જાણનારા રાજાને દાન આપવું અને રક્ષા કરવી જોઈએ. અને ધર્મશાસ્ત્ર પ્રમાણે ધનુષ્ય ઉઠાવી યુદ્ધ પણ કરવું જોઈએ.'

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ દાતવ્યં કસ્ય કે રક્ષ્યાઃ કૈર્યોદ્ધવ્યં ચ તે નૃપ । ક્ષિપ્રમેતત્ સમાચક્ષ્વ યદ્યધર્મભયં તવ॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: કોને દાન આપવું જોઈએ? કોની રક્ષા કરવી જોઈએ? અને કોના દ્વારા યુદ્ધ કરવું જોઈએ, રાજન? જો તને અધર્મનો ભય હોય તો, આ બધું જલ્દી મને કહો.

; હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ દાતવ્યં વિપ્રમુખ્યેભ્યો યે ચાન્યે કૃશવૃત્તયઃ । રક્ષ્યા ભીતાઃ સદા યુદ્ધં કર્તવ્યં પરિપન્થિભિઃ॥૭.

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: દાન તો શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને અને અન્ય ગરીબ લોકો માટે આપવું જોઈએ. જે ડરેલા હોય તેમની હંમેશા રક્ષા કરવી જોઈએ અને લૂંટારૂઓ સામે યુદ્ધ કરવું જોઈએ.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ યદિ રાજા ભવાન્ સમ્યગ્રાજધર્મમવેક્ષતે । નિર્વેષ્ટુકામો વિપ્રોઽહં દીયતામિષ્ટદક્ષિણા॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: જો તું રાજધર્મને યોગ્ય રીતે પાળતો રાજા છે અને હું બ્રાહ્મણként યજ્ઞ કરવા ઈચ્છું છું, તો મને ઈચ્છિત દક્ષિણ આપ.

; પક્ષિણ ઊચુઃ એતદ્રાજા વચઃ શ્રુત્વા પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના । પુનર્જાતમિવાત્માનં મેને પ્રાહ ચ કૌશિકમ્॥૭.

પંખીઓએ કહ્યું: રાજાના આ શબ્દો સાંભળી, તે મનથી ખૂબ આનંદિત થયો અને પોતાને ફરી જન્મેલો માન્યો. પછી તેણે કૌશિકને ફરી કહ્યું.

ઉચ્યતાં ભગવન્ યત્તે દાતવ્યમવિશઙ્કિતમ્ । દત્તમિત્યેવ તદ્વિદ્ધિ યદ્યપિ સ્યાત્ સુદુર્લભમ્॥૭.

હે ભગવન, તમે જે માંગો છો તે નિડરપણે કહો. એ જાણો કે, એ તો પહેલેથી જ આપેલું છે, ભલે એ મેળવવું બહુ મુશ્કેલ કેમ ન હોય.

હિરણ્યં વા સુવર્ણં વા પુત્રઃ પત્ની કલેવરમ્ । પ્રાણા રાજ્યં પુરં લક્ષ્મીર્યદભિપ્રેતમાત્મનઃ॥૭.

સોનું હોય કે ચાંદી, પુત્ર, પત્ની, શરીર, પ્રાણ, રાજ્ય, નગર કે ધન—તમને જે ગમતું હોય તે બધું.

; વિશ્વામિત્ર ઉવાચ રાજન્ પ્રતિગૃહીતોઽયં યસ્તે દત્તઃ પ્રતિગ્રહઃ । પ્રયચ્છ પ્રથમં તાવદ્ દક્ષિણાં રાજસૂયિકીમ્॥૭.

વિશ્વામિત્રે કહ્યું: રાજા, જે દાન તમે આપ્યું છે તે મેં સ્વીકારી લીધું છે. હવે પહેલા તો મને રાજસૂયની દક્ષિણ આપો.

; રાજોવાચ બ્રહ્મંસ્તામપિ દાસ્યામિ દક્ષિણાં ભવતો હ્યહમ્ । વ્રિયતાં દ્વિજશાર્દૂલ યસ્તવેષ્ટઃ પ્રતિગ્રહઃ॥૭.

રાજાએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, હું તમને એ દક્ષિણ જરૂર આપિશ. હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તમે જે ઇચ્છો તે દાન પસંદ કરો.