માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

યમપુરુષ ઉવાચ એષ ધર્મશ્ચ શક્રશ્ચ ત્વાં નેતું સમુપાગતૌ । અવશ્યમસ્માદ્ગન્તવ્યં તસ્માત્પાર્થિવ ! ગમ્યતામ્ ॥ ૧૫.

યમના દૂત બોલ્યા: ધર્મ અને ઇન્દ્ર તને લઈ જવા આવ્યા છે; રાજા, તને અમારું સાથે જવું જ પડશે, એટલે હવે જા.

ધર્મ ઉવાચ નયામિ ત્વામહં સ્વર્ગં ત્વયા સમ્યગુપાસિતઃ । વિમાનમેતદારુહ્ય મા વિલમ્બસ્વ ગમ્યતામ્ ॥ ૧૫.

ધર્મ બોલ્યા: તું મને સાચા દિલથી પૂજ્યો છે, તેથી હું તને સ્વર્ગે લઈ જઈશ; આ વિમાનમાં ચઢી જા, વિલંબ ન કર.

રાજોવાચ નરકે માનવા ધર્મ પીડ્યન્તેઽત્ર સહસ્રશઃ । ત્રાહીતિ ચાર્તાઃ ક્રન્દન્તિ મામતો ન વ્રજામ્યહમ્ ॥ ૧૫.

રાજા બોલ્યા: ધર્મ, નરકમાં હજારો લોકો પીડાઈ રહ્યા છે; દુઃખી લોકો 'અમને બચાવો!' કહી રડે છે, એટલે હું નથી જતો.

ઇન્દ્ર ઉવાચ કર્મણા નરકપ્રાપ્તિરેતેષાં પાપકર્મિણામ્ । સ્વર્ગસ્ત્વયાપિ ગન્તવ્યો નૃપ ! પુણ્યેન કર્મણા ॥ ૧૫.

ઇન્દ્ર બોલ્યા: આ લોકોના દુષ્કર્મથી તેઓ નરકમાં ગયા છે; પણ રાજા, તું સારા કર્મથી સ્વર્ગે જવાનો છે.

રાજોવાચ યદિ જાનાસિ ધર્મ ! ત્વં ત્વં વા શક્ર ! શચીપતે । મમ યાવત્પ્રમાણન્તુ શુભં તદ્વક્તુમર્હથઃ ॥ ૧૫.

રાજા બોલ્યા: ધર્મ, જો તને ખબર હોય, કે ઇન્દ્ર, શચીપતિ, તો મારા સારા કર્મનું માપ કેટલું છે, એ મને કહો.

ધર્મ ઉવાચ અબ્બિન્દવો યથામ્ભોધૌ યથા વા દિવિ તારકાઃ । યથા વા વર્ષતા ધારા ગડ્ગાયાં સિકતા યથા ॥ ૧૫.

ધર્મ બોલ્યા: જેમ દરિયામાં અનગણિત બિંદુઓ છે, આકાશમાં તારાઓ છે, વરસાદની ધારો છે, ગંગામાં રેતકણો છે—

અસંખ્યેયા મહારાજ યથા બિન્દ્વાદયો હ્યપામ્ । તથા તવાપિ પુણ્યસ્ય સંખ્યા નૈવોપપદ્યતે ॥ ૧૫.

એમ, મહારાજા, તારા પુણ્યની સંખ્યા પણ ગણાય એવી નથી; એ બિંદુઓ અને રેતકણો જેવી અસંખ્ય છે.

અનુકમ્પામિમામદ્ય નારકેષ્વિહ કુર્વતઃ । તદેવ શતસાહસ્ત્રં સંખ્યામુપગતં તવ ॥ ૧૫.

આજે તું નરકવાસીઓ પર જે દયા બતાવી છે, એથી તારા પુણ્યમાં લાખો ગણો વધારો થયો છે.

તદ્ગચ્છ ત્વં નૃપશ્રેષ્ઠ તદ્ભાક્તુમમરાલયમ્ । એતેઽપિ પાપં નરકે ક્ષપયન્તુ સ્વકર્મજમ્ ॥ ૧૫.

એટલે, રાજાશ્રેષ્ઠ, તું અમરલોકમાં જા અને તેનો આનંદ માણ; આ પાપી લોકો પોતાનાં પાપ ભોગવીને નરકમાંથી મુક્ત થાય.

રાજોવાચ કથં સ્પૃહાં કરિષ્યન્તિ મત્સમ્પર્કેષુ માનવાઃ । યદિ સત્સન્નિધાવેષામુકત્કર્ષો નોપજાયતે ॥ ૧૫.

રાજા બોલ્યા: જો સારા લોકોની હાજરીમાં પણ દુઃખી લોકોના દુઃખમાં રાહત ન મળે, તો મારા સંગમાં લોકો ઇચ્છા કેમ રાખશે?

તસ્માદ્યત્સુકૃતં કિઞ્ચિન્મમાસ્તિ ત્રિદશાધિપ । તેન મુચ્યન્તુ નરકાત્પાપિનો યાતનાં ગતાઃ ॥ ૧૫.

એટલે, દેવોના રાજા, મારા પાસે જે થોડું પણ પુણ્ય છે, એના કારણે નરકમાં પીડાતા પાપી લોકો મુક્ત થાય.

ઇન્દ્ર ઉવાચ એવમૂર્ધ્વતરં સ્થાનં ત્વયાવાપ્તં મહીપતે । એતાંશ્ચ નરકાત્પશ્ય વિમુક્તાન્ પાપકારિણઃ ॥ ૧૫.

ઇન્દ્ર બોલ્યા: રાજા, આ રીતે તું હજી ઊંચું સ્થાન પામ્યો છે; આ પાપી લોકો નરકમાંથી મુક્ત થયા છે, એ જોઈ લે.

પુત્ર ઉવાચ તતોઽપતત્પુષ્પવૃષ્ટિસ્તસ્યોપરિ મહીપતેઃ । વિમાનઞ્ચાધિરોપ્યૈનં સ્વર્લોકમનયદ્ધરિઃ ॥ ૧૫.

પુત્ર બોલ્યા: ત્યારબાદ એ રાજા પર ફૂલોની વરસાદ થઈ, અને હરિએ તેમને વિમાને બેસાડી સ્વર્ગલોકમાં લઈ ગયા.

અહઞ્ચાન્યે ચ યે તત્ર યાતનાભ્યઃ પરિચ્યુતાઃ । સ્વકર્મફલનિર્દિષ્ટં તતો જાત્યન્તરં ગતાઃ ॥ ૧૫.

હું અને ત્યાંના બીજા ઘણા, જે યાતનાથી મુક્ત થયા, દરેકે પોતાના કર્મફળ પ્રમાણે બીજી જાતિમાં જન્મ લીધો.

એવમેતે સમાખ્યાતા નરકા દ્વિજસત્તમ । યેન યેન ચ પાપેન યાં યાં યોનિમુપૈતિ વૈ ॥ ૧૫.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, મેં તને આ નરકો અને દરેક પાપ પ્રમાણે કઈ કઈ યોનિ મળે છે તે બધું સમજાવ્યું છે.

તત્તત્સર્વં સમાખ્યાતં યથા દૃષ્ટં મયા પુરા । પુરાનુભવજં જ્ઞાનમવાપ્યાવિતથં તવ । અતઃ પરં મહાભાગ કિમન્યત્કથયામિ તે ॥ ૧૫.

હું જે જોયું તે પ્રમાણે બધું તને કહી દીધું છે; મારા ભૂતકાળના અનુભવથી મળેલું સાચું જ્ઞાન તને આપ્યું છે. હવે, હે ભાગ્યશાળી, તને બીજું શું કહું?

16(16) પિતોવાચ કથિતં મે ત્વયા વત્સ સંસારસ્ય વ્યવસ્થિતમ્ । સ્વરૂપમતિહેયસ્ય ઘટીયન્ત્રવદવ્યયમ્॥૧૬.

પિતાએ કહ્યું: બેટા, તું મને સંસારનું સાચું સ્વરૂપ, તેની અડગ વ્યવસ્થા અને મનને ભુલાવનારી, ઘડિયાળની જેમ ચાલતી વ્યવસ્થા સમજાવી છે.

તદેવમેતદખિલં મયાવગતમીદૃશમ્ । કિં મયા વદ કર્તવ્યમેવસ્મિન્ વ્યવસ્થિતે॥૧૬.

આ બધું હું તારી વાતોથી સારી રીતે સમજી ગયો છું. હવે આ સ્થિતીમાં મને શું કરવું જોઈએ, એ મને કહો.

પુત્ર ઉવાચ યદિ મદ્વચનં તાત શ્રદ્દધાસ્યવિશઙ્કિતઃ । તત્ પરિત્યજ્ય ગાર્હસ્થ્યં વાનપ્રસ્થપરો ભવ॥૧૬.

પુત્રે કહ્યું: પપ્પા, જો તમે મારી વાત નિર્ભયપણે માનશો તો ઘરગૃહસ્થાશ્રમ છોડો અને વનવાસી જીવન અપનાવો.

તમનુષ્ઠાય વિધિવદ્ વિહાયાગ્નિપરિગ્રહમ્ । આત્મન્યાત્માનમાધયા નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ॥૧૬.

યોગ્ય વિધિથી સંસ્કાર કરી, અગ્નિની સેવા છોડી દો અને મનને મનમાં સ્થિર કરીને, દ્વંદ્વ અને સંપત્તિથી મુક્ત રહો.

એકાન્તરાશી વશ્યાત્મા ભવ ભિક્ષુરતન્દ્રિતઃ । તત્ર યોગાપરો ભૂત્વા બાહ્યસ્પર્શવિવર્જિતઃ॥૧૬.

થોડું જમતા, મન પર કાબૂ રાખતા, અનાસક્ત અને અવિરત ભિક્ષુ બનીને, યોગમાં તત્પર રહો અને બહારની વસ્તુઓથી દૂર રહો.

તતઃ પ્રાપ્સ્યતિ તં યોગં દુઃ શસંયોગભેષજમ્ । મુક્તિહેતુમનૌપમ્યમનાખ્યેયમસઙ્ગિનમ્ । યત્સંયોગાન્ન તે યોગો ભૂયો ભૂતૈર્ભવિષ્યતિ॥૧૬.

પછી તું એવો યોગ પ્રાપ્ત કરશે, જે દુઃખના બંધનનો ઉપાય છે, મુક્તિનું અનન્ય અને વર્ણનથી પરમ કારણ છે, અને જેનાથી તું ફરી કદી પણ પાંજરામાં નહીં ફસાઈશ.

પિતોવાચ વત્સ યોગં મમાચક્ષ્વ મુક્તિહેતુમતઃ પરમ્ । યેન ભૂતૈઃ પુનર્ભૂતો નેદૃગઃ ખમવાપ્નુયામ્॥૧૬.

પિતાએ કહ્યું: બેટા, એ યોગ મને સમજાવ, જે સર્વોત્તમ મુક્તિનું કારણ છે, જેથી હું ફરીથી પાંજરામાં ન ફસાઈ જાઉં.

યત્રાસક્તિપરસ્યાત્મા મમ સંસારબન્ધનૈઃ । નૈતિ યોગમયોગોઽપિ તં યોગમધુના વદ॥૧૬.

જે યોગમાં, ભલે મનમાં આસક્તિ હોય, છતાં આત્મા સંસારના બંધનથી બંધાતો નથી, એ યોગ હવે મને સમજાવ.

સંસારાદિત્યતાપાર્તિ-વિપ્લુષ્યદ્દેહમાનસમ્ । બ્રહ્મજ્ઞાનામ્બુશીતેન સિઞ્ચ માં વાક્યવારિણા॥૧૬.

મારું શરીર અને મન સંસારની તપસ્યા અને દુઃખથી બળી ગયું છે; બ્રહ્મજ્ઞાનના ઠંડા પાણી જેવી તારી વાતોથી મને શાંત કર.

અવિદ્યાકૃષ્ણસર્પેણ દષ્ટં તદ્વિષપીડિતમ્ । સ્વવાક્યામૃતપાનેન માં જીવય પુનર્મૃતમ્॥૧૬.

અવિદ્યાના કાળ સાપે મને દંશ માર્યો છે અને તેના ઝેરથી હું પીડાઈ રહ્યો છું; તારા અમૃત સમાન વચનોથી મને ફરી જીવંત કર.

પુત્ર-દાર-ગૃહ-ક્ષેત્ર-મમત્વનિગજડાર્દિતમ્ । માં મોચયેષ્ટસદ્ભાવ-વિજ્ઞાનોદ્ઘાટનૈસ્ત્વરન્॥૧૬.

પુત્ર, પત્ની, ઘર અને જમીન પ્રત્યેના મમત્વના હાથીએ મને મૂર્છિત કરી દીધો છે; તું સત્ય અને કલ્યાણના જ્ઞાનથી મને ઝડપથી મુક્ત કર.

પુત્ર ઉવાચ શૃણુ તાત ! યથા યોગો દત્તાત્રેયેણ ધીમતા । અલર્કાય પુરા પ્રોક્તઃ સમ્યક્ પૃષ્ટેન વિસ્તરાત્॥૧૬.

પુત્રે કહ્યું: પપ્પા, હવે સાંભળો, જેમ બુદ્ધિશાળી દત્તાત્રેયે અલર્કને યોગની સંપૂર્ણ રીતે સમજ આપી હતી.

પિતોવાચ દત્તાત્રેયઃ સુતઃ કસ્ય કથં વા યોગમુક્તવાન્ । કશ્ચાલર્કો મહાભાગો યો યૌગં પરિપૃષ્ટવાન્॥૧૬.

પિતાએ કહ્યું: દત્તાત્રેય કોના પુત્ર છે અને તેમણે યોગ કેવી રીતે શીખવ્યો? અને આ ભાગ્યશાળી અલર્ક કોણ છે, જેમણે યોગ વિશે પૂછ્યું હતું?