માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

રાજોવાચ ન સ્વર્ગે બ્રહ્મલોકે વા તત્સુખં પ્રાપ્યતે નરૈઃ । યદાર્તજન્તુનિર્વાણદાનોત્થમિતિ મે મતિઃ ॥ ૧૫.

રાજાએ કહ્યું: 'દુઃખી જીવનો દુઃખ દૂર કરવાથી જે સુખ મળે છે, એ સ્વર્ગમાં કે બ્રહ્માના લોકમાં પણ નથી મળતું—મારી એવી મતિ છે.'

યદિ મત્સન્નિધાવેતાન્ યાતના ન પ્રબાધતે । તતો ભદ્રમુખાત્રાહં સ્થાસ્યે સ્થાણુરિવાચલઃ ॥ ૧૫.

'જો મારી હાજરીમાં આ યાતનાઓ એમને દુઃખ આપતી નથી, તો હે શુભમુખી, હું અહીં પર્વત જેવો અડગ રહીશ.'

યમપુરુષ ઉવાચ એહિ રાજન્ પ્રગચ્છામો નિજપુણ્યસમર્જિતાન્ । ભુઙ્ક્ષ્વ ભોગાનપાસ્યેહ યાતનાઃ પાપકર્મણામ્ ॥ ૧૫.

યમદૂત બોલ્યો: 'ચાલો, હે રાજા, આપણે આગળ જઈએ; તમે તમારા પુણ્યથી મેળવેલા ભોગ ભોગવો. અહીં પાપીઓની યાતના તમારા માટે નથી.'

રાજોવાચ તસ્માન્ન તાવદ્યાસ્યામિ યાવદેતે સુદુઃ ખિતાઃ । મત્સન્નિધાનાત્સુખિનો ભવન્તિ નરકૌકસઃ ॥ ૧૫.

રાજાએ કહ્યું: 'મારે ત્યાં સુધી અહીંથી જવું નથી, જ્યાં સુધી આ અત્યંત દુઃખી નરકવાસીઓ મારી હાજરીથી સુખી ન થાય.'

ધિક્તસ્ય જીવનં પુંસઃ શરણાર્થિનમાતુરમ્ । યો નાર્તમનુગૃહ્ણાતિ વૈરિપક્ષમપિ ધ્રુવમ્ ॥ ૧૫.

'તે મનુષ્યના જીવનને શરમ આવે, જે શરણમાં આવેલા દુઃખી ને—even દુશ્મન હોય તો પણ—દયા નથી કરતો.'

યજ્ઞદાનતપાંસીહ પરત્ર ચ ન ભૂતયે । ભવન્તિ તસ્ય યસ્યાર્તપરિત્રાણે ન માનસમ્ ॥ ૧૫.

અહીં કે પરલોકમાં, યજ્ઞ, દાન કે તપ કોઈ ફાયદો આપતું નથી, જો કોઈનું મન દુઃખી લોકોને બચાવવાની દિશામાં વળતું નથી.

નરસ્ય યસ્ય કઠિનં મનો બાલાતુરાદિષુ । વૃદ્ધેષુ ચ ન તં મન્યે માનુષં રાક્ષસો હિ સઃ ॥ ૧૫.

જે માણસનું હૃદય બાળકો, બીમાર અને વૃદ્ધ લોકો માટે કઠોર છે, તેને હું માનવ માનતો નથી; એ તો રાક્ષસ છે.

એતેષાં સન્નિકર્ષાત્તુ યદ્યગ્નિપરિતાપજમ્ । તથોગ્રગન્ધજં વાપિ દુઃ ખં નરકસમ્ભવમ્ ॥ ૧૫.

જો આવા લોકોની નજીક રહેતાં અગ્નિ જેવી જ્વાળા, તીવ્ર દુર્ગંધ કે નરક જેવી પીડા અનુભવાય—

ક્ષુત્પિપાસાભવં દુઃ ખં યચ્ચ મૂર્ચ્છાપ્રદં મહત્ । એતેષાં ત્રાણદાનન્તુ મન્યે સ્વર્ગસુખાત્પરમ્ ॥ ૧૫.

અથવા ભૂખ-તરસની પીડા કે બેહોશી લાવતી મોટી વેદના પણ હોય, તો પણ આવા લોકોને બચાવવું સ્વર્ગના સુખ કરતાં વધારે છે, એમ હું માનું છું.

પ્રાપ્સ્યન્ત્યાર્તા યદિ સુખં બહવો દુઃ ખિતે મયિ । કિન્નુ પ્રાપ્તં મયા ન સ્યાત્તસ્માત્ત્વં વ્રજ માચિરમ્ ॥ ૧૫.

જો ઘણા દુઃખી લોકો મારા કારણે સુખ પામે અને હું પોતે દુઃખ સહું, તો હું શું ન મેળવ્યું હોય? એટલે, તું વિલંબ ન કર—હમણાં જ જા.

યમપુરુષ ઉવાચ એષ ધર્મશ્ચ શક્રશ્ચ ત્વાં નેતું સમુપાગતૌ । અવશ્યમસ્માદ્ગન્તવ્યં તસ્માત્પાર્થિવ ! ગમ્યતામ્ ॥ ૧૫.

યમના દૂત બોલ્યા: ધર્મ અને ઇન્દ્ર તને લઈ જવા આવ્યા છે; રાજા, તને અમારું સાથે જવું જ પડશે, એટલે હવે જા.

ધર્મ ઉવાચ નયામિ ત્વામહં સ્વર્ગં ત્વયા સમ્યગુપાસિતઃ । વિમાનમેતદારુહ્ય મા વિલમ્બસ્વ ગમ્યતામ્ ॥ ૧૫.

ધર્મ બોલ્યા: તું મને સાચા દિલથી પૂજ્યો છે, તેથી હું તને સ્વર્ગે લઈ જઈશ; આ વિમાનમાં ચઢી જા, વિલંબ ન કર.

રાજોવાચ નરકે માનવા ધર્મ પીડ્યન્તેઽત્ર સહસ્રશઃ । ત્રાહીતિ ચાર્તાઃ ક્રન્દન્તિ મામતો ન વ્રજામ્યહમ્ ॥ ૧૫.

રાજા બોલ્યા: ધર્મ, નરકમાં હજારો લોકો પીડાઈ રહ્યા છે; દુઃખી લોકો 'અમને બચાવો!' કહી રડે છે, એટલે હું નથી જતો.

ઇન્દ્ર ઉવાચ કર્મણા નરકપ્રાપ્તિરેતેષાં પાપકર્મિણામ્ । સ્વર્ગસ્ત્વયાપિ ગન્તવ્યો નૃપ ! પુણ્યેન કર્મણા ॥ ૧૫.

ઇન્દ્ર બોલ્યા: આ લોકોના દુષ્કર્મથી તેઓ નરકમાં ગયા છે; પણ રાજા, તું સારા કર્મથી સ્વર્ગે જવાનો છે.

રાજોવાચ યદિ જાનાસિ ધર્મ ! ત્વં ત્વં વા શક્ર ! શચીપતે । મમ યાવત્પ્રમાણન્તુ શુભં તદ્વક્તુમર્હથઃ ॥ ૧૫.

રાજા બોલ્યા: ધર્મ, જો તને ખબર હોય, કે ઇન્દ્ર, શચીપતિ, તો મારા સારા કર્મનું માપ કેટલું છે, એ મને કહો.

ધર્મ ઉવાચ અબ્બિન્દવો યથામ્ભોધૌ યથા વા દિવિ તારકાઃ । યથા વા વર્ષતા ધારા ગડ્ગાયાં સિકતા યથા ॥ ૧૫.

ધર્મ બોલ્યા: જેમ દરિયામાં અનગણિત બિંદુઓ છે, આકાશમાં તારાઓ છે, વરસાદની ધારો છે, ગંગામાં રેતકણો છે—

અસંખ્યેયા મહારાજ યથા બિન્દ્વાદયો હ્યપામ્ । તથા તવાપિ પુણ્યસ્ય સંખ્યા નૈવોપપદ્યતે ॥ ૧૫.

એમ, મહારાજા, તારા પુણ્યની સંખ્યા પણ ગણાય એવી નથી; એ બિંદુઓ અને રેતકણો જેવી અસંખ્ય છે.

અનુકમ્પામિમામદ્ય નારકેષ્વિહ કુર્વતઃ । તદેવ શતસાહસ્ત્રં સંખ્યામુપગતં તવ ॥ ૧૫.

આજે તું નરકવાસીઓ પર જે દયા બતાવી છે, એથી તારા પુણ્યમાં લાખો ગણો વધારો થયો છે.

તદ્ગચ્છ ત્વં નૃપશ્રેષ્ઠ તદ્ભાક્તુમમરાલયમ્ । એતેઽપિ પાપં નરકે ક્ષપયન્તુ સ્વકર્મજમ્ ॥ ૧૫.

એટલે, રાજાશ્રેષ્ઠ, તું અમરલોકમાં જા અને તેનો આનંદ માણ; આ પાપી લોકો પોતાનાં પાપ ભોગવીને નરકમાંથી મુક્ત થાય.

રાજોવાચ કથં સ્પૃહાં કરિષ્યન્તિ મત્સમ્પર્કેષુ માનવાઃ । યદિ સત્સન્નિધાવેષામુકત્કર્ષો નોપજાયતે ॥ ૧૫.

રાજા બોલ્યા: જો સારા લોકોની હાજરીમાં પણ દુઃખી લોકોના દુઃખમાં રાહત ન મળે, તો મારા સંગમાં લોકો ઇચ્છા કેમ રાખશે?

તસ્માદ્યત્સુકૃતં કિઞ્ચિન્મમાસ્તિ ત્રિદશાધિપ । તેન મુચ્યન્તુ નરકાત્પાપિનો યાતનાં ગતાઃ ॥ ૧૫.

એટલે, દેવોના રાજા, મારા પાસે જે થોડું પણ પુણ્ય છે, એના કારણે નરકમાં પીડાતા પાપી લોકો મુક્ત થાય.

ઇન્દ્ર ઉવાચ એવમૂર્ધ્વતરં સ્થાનં ત્વયાવાપ્તં મહીપતે । એતાંશ્ચ નરકાત્પશ્ય વિમુક્તાન્ પાપકારિણઃ ॥ ૧૫.

ઇન્દ્ર બોલ્યા: રાજા, આ રીતે તું હજી ઊંચું સ્થાન પામ્યો છે; આ પાપી લોકો નરકમાંથી મુક્ત થયા છે, એ જોઈ લે.

પુત્ર ઉવાચ તતોઽપતત્પુષ્પવૃષ્ટિસ્તસ્યોપરિ મહીપતેઃ । વિમાનઞ્ચાધિરોપ્યૈનં સ્વર્લોકમનયદ્ધરિઃ ॥ ૧૫.

પુત્ર બોલ્યા: ત્યારબાદ એ રાજા પર ફૂલોની વરસાદ થઈ, અને હરિએ તેમને વિમાને બેસાડી સ્વર્ગલોકમાં લઈ ગયા.

અહઞ્ચાન્યે ચ યે તત્ર યાતનાભ્યઃ પરિચ્યુતાઃ । સ્વકર્મફલનિર્દિષ્ટં તતો જાત્યન્તરં ગતાઃ ॥ ૧૫.

હું અને ત્યાંના બીજા ઘણા, જે યાતનાથી મુક્ત થયા, દરેકે પોતાના કર્મફળ પ્રમાણે બીજી જાતિમાં જન્મ લીધો.

એવમેતે સમાખ્યાતા નરકા દ્વિજસત્તમ । યેન યેન ચ પાપેન યાં યાં યોનિમુપૈતિ વૈ ॥ ૧૫.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, મેં તને આ નરકો અને દરેક પાપ પ્રમાણે કઈ કઈ યોનિ મળે છે તે બધું સમજાવ્યું છે.

તત્તત્સર્વં સમાખ્યાતં યથા દૃષ્ટં મયા પુરા । પુરાનુભવજં જ્ઞાનમવાપ્યાવિતથં તવ । અતઃ પરં મહાભાગ કિમન્યત્કથયામિ તે ॥ ૧૫.

હું જે જોયું તે પ્રમાણે બધું તને કહી દીધું છે; મારા ભૂતકાળના અનુભવથી મળેલું સાચું જ્ઞાન તને આપ્યું છે. હવે, હે ભાગ્યશાળી, તને બીજું શું કહું?

16(16) પિતોવાચ કથિતં મે ત્વયા વત્સ સંસારસ્ય વ્યવસ્થિતમ્ । સ્વરૂપમતિહેયસ્ય ઘટીયન્ત્રવદવ્યયમ્॥૧૬.

પિતાએ કહ્યું: બેટા, તું મને સંસારનું સાચું સ્વરૂપ, તેની અડગ વ્યવસ્થા અને મનને ભુલાવનારી, ઘડિયાળની જેમ ચાલતી વ્યવસ્થા સમજાવી છે.

તદેવમેતદખિલં મયાવગતમીદૃશમ્ । કિં મયા વદ કર્તવ્યમેવસ્મિન્ વ્યવસ્થિતે॥૧૬.

આ બધું હું તારી વાતોથી સારી રીતે સમજી ગયો છું. હવે આ સ્થિતીમાં મને શું કરવું જોઈએ, એ મને કહો.

પુત્ર ઉવાચ યદિ મદ્વચનં તાત શ્રદ્દધાસ્યવિશઙ્કિતઃ । તત્ પરિત્યજ્ય ગાર્હસ્થ્યં વાનપ્રસ્થપરો ભવ॥૧૬.

પુત્રે કહ્યું: પપ્પા, જો તમે મારી વાત નિર્ભયપણે માનશો તો ઘરગૃહસ્થાશ્રમ છોડો અને વનવાસી જીવન અપનાવો.