માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

સ્વકર્મફલભોક્તૄણાં પુણ્યાનાં પાપિનાં તથા । તદેહ્યન્યત્ર ગચ્છામો દૃષ્ટં સર્વં ત્વયાધુના । ત્વયા દૃષ્ટો હિ નરકસ્તદેહ્યન્યત્ર ગમ્યતામ્ ॥ ૧૫.

હવે, જે લોકો પોતાના કર્મના ફળ ભોગવે છે—સારા કે ખરાબ—એ માટે ચાલ, આપણે બીજે જઈએ; કેમ કે હવે તું બધું જોઈ લીધું છે, તું નરક પણ જોઈ લીધો છે, તો હવે આગળ વધીએ.

પુત્ર ઉવાચ તતસ્તમગ્રતઃ કૃત્વા સ રાજા ગન્તુમુદ્યતઃ । તતશ્ચ સર્વૈરુત્ક્રુષ્ટં યાતનાસ્થાયિભિર્નૃભિઃ ॥ ૧૫.

પુત્રે કહ્યું: પછી, રાજાએ તેને આગળ રાખીને જવાની તૈયારી કરી, ત્યારે ત્યાં યાતના ભોગવી રહેલા બધા મનુષ્યો એકસાથે બૂમ પાડી ઉઠ્યા.

પ્રસાદં કુરુ ભૂપેતિ તિષ્ઠ તાવન્મુહૂર્તકમ્ । ત્વદઙ્ગસઙ્ગી પવનો મનો હ્લાદયતે હિ નઃ ॥ ૧૫.

'હે રાજા, અમ પર કૃપા કરો! થોડી વાર અહીં ઊભા રહો; તમારા શરીરને સ્પર્શ કરેલો પવન અમને આનંદ આપે છે.'

પરિતાપઞ્ચ ગાત્રેભ્યઃ પીડાબાધાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ । અપહન્તિ નરવ્યાઘ્ર યદાં કુર મહીપતે ॥ ૧૫.

'હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, હે ધરતીના સ્વામી, જ્યારે તમારા શરીરને સ્પર્શ કરેલો પવન અમ સુધી પહોંચે છે, ત્યારે અમારા શરીર પરથી બધું દુઃખ અને પીડા દૂર થઈ જાય છે.'

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તેષાં તં યામ્યપુરુષં નૃપઃ । પપ્રચ્છ કથમેતેષામાહ્લાદો મયિ તિષ્ઠતિ ॥ ૧૫.

રાજાએ તેમના શબ્દો સાંભળી યમના દૂતને પૂછ્યું: 'મારા કારણે એમને સુખ કેમ મળે છે?'

કિં મયા કર્મ તત્પુણ્યં મર્ત્યલોકે મહત્કૃતમ્ । આહ્લાદદાયિની વ્યુષ્ટિર્યેનેયં તદુદીરય ॥ ૧૫.

'મારે પૃથ્વી પર કયું મોટું પુણ્યનું કામ કર્યું હતું, જેના કારણે અહીં આવીને આવું આનંદ અને શાંતિ મળે છે? કૃપા કરીને એ કહો.'

યમપુરુષ ઉવાચ પિતૃદેવાતિથિપ્રૈષ્યશિષ્ટેનાન્નેન તે તનુઃ । પુષ્ટિમભ્યાગતા યસ્માત્તદ્ગતં ચ મનો યતઃ ॥ ૧૫.

યમદૂત બોલ્યો: 'તારા શરીરને તે અન્નથી પોષણ મળ્યું હતું, જે પિતૃઓ, દેવતાઓ, મહેમાનો, દૂત અને યોગ્ય વ્યક્તિઓને યોગ્ય રીતે અર્પણ કરવામાં આવ્યું હતું, અને તારો મન પણ એમાં લાગેલો હતો—'

તતસ્ત્વદ્ગાત્રસંસર્ગો પવનો હ્લાદદાયકઃ । પાપકર્મકૃતો રાજન્ યાતના ન પ્રબાધતે ॥ ૧૫.

'એ કારણે, હે રાજા, તમારા શરીરને સ્પર્શ કરેલો પવન આનંદ આપે છે; પાપી લોકો પર પણ તમારી હાજરીમાં યાતના અસર કરતી નથી.'

અશ્વમેધાદયો યજ્ઞાસ્ત્વયેષ્ટા વિધિવદ્યતઃ । તતસ્ત્વદ્દર્શનાદ્યામ્યા યન્ત્રશસ્ત્રાગ્નિવાયસાઃ ॥ ૧૫.

'તમે નિયમ પ્રમાણે અશ્વમેઘ અને બીજા યજ્ઞો કર્યા, અને તમારી દૃષ્ટિથી પણ, યમના સાધનો, શસ્ત્રો, અગ્નિ અને પવનથી થતી પીડા ઓછી થઈ ગઈ છે.'

પીડનચ્છેદદાહાદિમહાદુઃ ખસ્ય હેતવઃ । મૃદુત્વમાગતા રાજન્ તેજસાપહતાસ્તવ ॥ ૧૫.

'હે રાજા, માર, કાપ, દાઝ અને અન્ય મોટી પીડાની કારણો, તમારા તેજથી નમ્ર બની ગયા છે.'

રાજોવાચ ન સ્વર્ગે બ્રહ્મલોકે વા તત્સુખં પ્રાપ્યતે નરૈઃ । યદાર્તજન્તુનિર્વાણદાનોત્થમિતિ મે મતિઃ ॥ ૧૫.

રાજાએ કહ્યું: 'દુઃખી જીવનો દુઃખ દૂર કરવાથી જે સુખ મળે છે, એ સ્વર્ગમાં કે બ્રહ્માના લોકમાં પણ નથી મળતું—મારી એવી મતિ છે.'

યદિ મત્સન્નિધાવેતાન્ યાતના ન પ્રબાધતે । તતો ભદ્રમુખાત્રાહં સ્થાસ્યે સ્થાણુરિવાચલઃ ॥ ૧૫.

'જો મારી હાજરીમાં આ યાતનાઓ એમને દુઃખ આપતી નથી, તો હે શુભમુખી, હું અહીં પર્વત જેવો અડગ રહીશ.'

યમપુરુષ ઉવાચ એહિ રાજન્ પ્રગચ્છામો નિજપુણ્યસમર્જિતાન્ । ભુઙ્ક્ષ્વ ભોગાનપાસ્યેહ યાતનાઃ પાપકર્મણામ્ ॥ ૧૫.

યમદૂત બોલ્યો: 'ચાલો, હે રાજા, આપણે આગળ જઈએ; તમે તમારા પુણ્યથી મેળવેલા ભોગ ભોગવો. અહીં પાપીઓની યાતના તમારા માટે નથી.'

રાજોવાચ તસ્માન્ન તાવદ્યાસ્યામિ યાવદેતે સુદુઃ ખિતાઃ । મત્સન્નિધાનાત્સુખિનો ભવન્તિ નરકૌકસઃ ॥ ૧૫.

રાજાએ કહ્યું: 'મારે ત્યાં સુધી અહીંથી જવું નથી, જ્યાં સુધી આ અત્યંત દુઃખી નરકવાસીઓ મારી હાજરીથી સુખી ન થાય.'

ધિક્તસ્ય જીવનં પુંસઃ શરણાર્થિનમાતુરમ્ । યો નાર્તમનુગૃહ્ણાતિ વૈરિપક્ષમપિ ધ્રુવમ્ ॥ ૧૫.

'તે મનુષ્યના જીવનને શરમ આવે, જે શરણમાં આવેલા દુઃખી ને—even દુશ્મન હોય તો પણ—દયા નથી કરતો.'

યજ્ઞદાનતપાંસીહ પરત્ર ચ ન ભૂતયે । ભવન્તિ તસ્ય યસ્યાર્તપરિત્રાણે ન માનસમ્ ॥ ૧૫.

અહીં કે પરલોકમાં, યજ્ઞ, દાન કે તપ કોઈ ફાયદો આપતું નથી, જો કોઈનું મન દુઃખી લોકોને બચાવવાની દિશામાં વળતું નથી.

નરસ્ય યસ્ય કઠિનં મનો બાલાતુરાદિષુ । વૃદ્ધેષુ ચ ન તં મન્યે માનુષં રાક્ષસો હિ સઃ ॥ ૧૫.

જે માણસનું હૃદય બાળકો, બીમાર અને વૃદ્ધ લોકો માટે કઠોર છે, તેને હું માનવ માનતો નથી; એ તો રાક્ષસ છે.

એતેષાં સન્નિકર્ષાત્તુ યદ્યગ્નિપરિતાપજમ્ । તથોગ્રગન્ધજં વાપિ દુઃ ખં નરકસમ્ભવમ્ ॥ ૧૫.

જો આવા લોકોની નજીક રહેતાં અગ્નિ જેવી જ્વાળા, તીવ્ર દુર્ગંધ કે નરક જેવી પીડા અનુભવાય—

ક્ષુત્પિપાસાભવં દુઃ ખં યચ્ચ મૂર્ચ્છાપ્રદં મહત્ । એતેષાં ત્રાણદાનન્તુ મન્યે સ્વર્ગસુખાત્પરમ્ ॥ ૧૫.

અથવા ભૂખ-તરસની પીડા કે બેહોશી લાવતી મોટી વેદના પણ હોય, તો પણ આવા લોકોને બચાવવું સ્વર્ગના સુખ કરતાં વધારે છે, એમ હું માનું છું.

પ્રાપ્સ્યન્ત્યાર્તા યદિ સુખં બહવો દુઃ ખિતે મયિ । કિન્નુ પ્રાપ્તં મયા ન સ્યાત્તસ્માત્ત્વં વ્રજ માચિરમ્ ॥ ૧૫.

જો ઘણા દુઃખી લોકો મારા કારણે સુખ પામે અને હું પોતે દુઃખ સહું, તો હું શું ન મેળવ્યું હોય? એટલે, તું વિલંબ ન કર—હમણાં જ જા.

યમપુરુષ ઉવાચ એષ ધર્મશ્ચ શક્રશ્ચ ત્વાં નેતું સમુપાગતૌ । અવશ્યમસ્માદ્ગન્તવ્યં તસ્માત્પાર્થિવ ! ગમ્યતામ્ ॥ ૧૫.

યમના દૂત બોલ્યા: ધર્મ અને ઇન્દ્ર તને લઈ જવા આવ્યા છે; રાજા, તને અમારું સાથે જવું જ પડશે, એટલે હવે જા.

ધર્મ ઉવાચ નયામિ ત્વામહં સ્વર્ગં ત્વયા સમ્યગુપાસિતઃ । વિમાનમેતદારુહ્ય મા વિલમ્બસ્વ ગમ્યતામ્ ॥ ૧૫.

ધર્મ બોલ્યા: તું મને સાચા દિલથી પૂજ્યો છે, તેથી હું તને સ્વર્ગે લઈ જઈશ; આ વિમાનમાં ચઢી જા, વિલંબ ન કર.

રાજોવાચ નરકે માનવા ધર્મ પીડ્યન્તેઽત્ર સહસ્રશઃ । ત્રાહીતિ ચાર્તાઃ ક્રન્દન્તિ મામતો ન વ્રજામ્યહમ્ ॥ ૧૫.

રાજા બોલ્યા: ધર્મ, નરકમાં હજારો લોકો પીડાઈ રહ્યા છે; દુઃખી લોકો 'અમને બચાવો!' કહી રડે છે, એટલે હું નથી જતો.

ઇન્દ્ર ઉવાચ કર્મણા નરકપ્રાપ્તિરેતેષાં પાપકર્મિણામ્ । સ્વર્ગસ્ત્વયાપિ ગન્તવ્યો નૃપ ! પુણ્યેન કર્મણા ॥ ૧૫.

ઇન્દ્ર બોલ્યા: આ લોકોના દુષ્કર્મથી તેઓ નરકમાં ગયા છે; પણ રાજા, તું સારા કર્મથી સ્વર્ગે જવાનો છે.

રાજોવાચ યદિ જાનાસિ ધર્મ ! ત્વં ત્વં વા શક્ર ! શચીપતે । મમ યાવત્પ્રમાણન્તુ શુભં તદ્વક્તુમર્હથઃ ॥ ૧૫.

રાજા બોલ્યા: ધર્મ, જો તને ખબર હોય, કે ઇન્દ્ર, શચીપતિ, તો મારા સારા કર્મનું માપ કેટલું છે, એ મને કહો.

ધર્મ ઉવાચ અબ્બિન્દવો યથામ્ભોધૌ યથા વા દિવિ તારકાઃ । યથા વા વર્ષતા ધારા ગડ્ગાયાં સિકતા યથા ॥ ૧૫.

ધર્મ બોલ્યા: જેમ દરિયામાં અનગણિત બિંદુઓ છે, આકાશમાં તારાઓ છે, વરસાદની ધારો છે, ગંગામાં રેતકણો છે—

અસંખ્યેયા મહારાજ યથા બિન્દ્વાદયો હ્યપામ્ । તથા તવાપિ પુણ્યસ્ય સંખ્યા નૈવોપપદ્યતે ॥ ૧૫.

એમ, મહારાજા, તારા પુણ્યની સંખ્યા પણ ગણાય એવી નથી; એ બિંદુઓ અને રેતકણો જેવી અસંખ્ય છે.

અનુકમ્પામિમામદ્ય નારકેષ્વિહ કુર્વતઃ । તદેવ શતસાહસ્ત્રં સંખ્યામુપગતં તવ ॥ ૧૫.

આજે તું નરકવાસીઓ પર જે દયા બતાવી છે, એથી તારા પુણ્યમાં લાખો ગણો વધારો થયો છે.

તદ્ગચ્છ ત્વં નૃપશ્રેષ્ઠ તદ્ભાક્તુમમરાલયમ્ । એતેઽપિ પાપં નરકે ક્ષપયન્તુ સ્વકર્મજમ્ ॥ ૧૫.

એટલે, રાજાશ્રેષ્ઠ, તું અમરલોકમાં જા અને તેનો આનંદ માણ; આ પાપી લોકો પોતાનાં પાપ ભોગવીને નરકમાંથી મુક્ત થાય.