માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

અપસ્મારી ચ ભવતિ શૂદ્રત્વં ચ સ ગચ્છતિ । એષ એવ ક્રમો દૃષ્ટો ગોસુવર્ણાપહારિણામ્ ॥ ૧૫.

તે અપસ્મારથી પીડાય છે અને શૂદ્ર બની જન્મે છે; ગાય કે સોનું ચોરી કરનાર માટે પણ આવો જ ક્રમ જોવા મળે છે.

વિદ્યાપહારિણશ્ચોગ્રા નિષ્ક્રયભ્રંશિનો ગુરોઃ । જાયામન્યસ્ય પુરુષઃ પારખ્યાં પ્રતિપાદયન્ ॥ ૧૫.

જેઓ વિદ્યા ચોરી કરે છે, ભયાનક છેતરપિંડી કરે છે, બીજાના પત્ની સાથે સંબંધ રાખે છે અથવા બીજાને પત્ની આપે છે, તેઓ પણ આમાં સામેલ છે.

પ્રાપ્નોતિ ષણ્ઢતાં મૂઢો યાતનાભ્યઃ પરિચ્યુતઃ । યઃ કરોતિ નરો હોમમસમિદ્ધે વિભાવસૌ ॥ ૧૫.

આ બધું કરનાર મૂર્ખ શંડ બને છે અને યાતનાથી દૂર ફેંકાઈ જાય છે; અને જે વ્યક્તિ અગ્નિ વિના હવન કરે છે, તેને પણ આવો જ ફળ મળે છે.

સોઽજિર્ણવ્યાધિદુઃ ખાર્તો મન્દાગ્નિઃ સંપ્રજાયતે । પરનિન્દા કૃતઘ્રત્વં પરમર્માવઘટ્ટનમ્ ॥ ૧૫.

તે અજીર્ણ, રોગ અને દુઃખથી પીડાય છે, તેની અગ્નિ મંદ બને છે; પરનિંદા, કૃતઘ્નતા અને બીજાને દુઃખ પહોંચાડવું પણ તેને ભોગવવું પડે છે.

નૈષ્ઠુર્યં નિર્ઘૃણત્વઞ્ચ પરદારોપસેવનમ્ । પરસ્વહરણાશૌચં દેવતાનાઞ્ચ કુત્સનમ્ ॥ ૧૫.

કઠોરતા, ક્રૂરતા, પરસ્ત્રીગમન, ચોરી, અશુદ્ધિ અને દેવતાઓની નિંદા કરવી પણ તેમાં આવે છે.

નિકૃત્યા કઞ્ચનં નૃણાં કાર્પણ્યં ચ નૃણાં વધઃ । યાનિ ચ પ્રતિષિદ્ધાનિ તત્પ્રવૃત્તિશ્ચ સન્તતા ॥ ૧૫.

માણસો પાસેથી છેતરપિંડીથી સોનું લેવું, લોભથી માણસોનું હત્યા કરવી અને વારંવાર નિષિદ્ધ કામોમાં પ્રવૃત્ત રહેવું પણ નોંધપાત્ર છે.

ઉપલક્ષ્યાણિ જાનીયાન્મુક્તાનાં નરકાદનુ । દયા ભૂતેષુ સંવાદઃ પરલોકપ્રતિક્રિયા ॥ ૧૫.

આ બધું નરકમાંથી મુક્ત થયેલા લોકોના લક્ષણો તરીકે ઓળખવું જોઈએ; સર્વ પ્રાણીઓ પર દયા, સત્યવાદિતા અને પરલોક માટે તૈયારી એના ઉપાય છે.

સત્યં ભૂતહિતાર્થોક્તિર્વેદપ્રામાણ્યદર્શનમ્ । ગુરુદેવર્ષિસિદ્ધર્ષિપૂજનં સાધુસઙ્ગમઃ ॥ ૧૫.

સત્ય બોલવું, બધાના કલ્યાણ માટે વાત કરવી, વેદોનું માન્યતા આપવી, ગુરુ, દેવ, ઋષિ અને સિદ્ધ પુરુષોનું સન્માન કરવું, અને સારા લોકોની સંગત કરવી—આ બધું અહીં જણાવાયું છે.

સત્ક્રિયાભાયસનં મૈત્રીમિતિ બુધ્યતે પણ્ડિતઃ । અન્યાનિ ચૈવ સદ્ધર્મઙ્ક્રિયાભૂતાનિ યાનિ ચ ॥ ૧૫.

પંડિતો સમજે છે કે સારા કામોમાં મન લગાવવું, મિત્રતા વધારવી અને જે પણ સાચા ધર્મના કાર્યો છે, એ બધું સદગુણના લક્ષણ છે.

સ્વર્ગચ્યુતાનાં લિઙ્ગાનિ પુરુષાણામપાપિનામ્ । એતદુદ્દેશતો રાજન્ ભવતઃ કથિતં મયા ॥ ૧૫.

હે રાજા, મેં તને સંક્ષિપ્તમાં એ નિર્દોષ પુરુષોના લક્ષણો કહી દીધાં છે, જે સ્વર્ગમાંથી નીચે પડ્યા છે.

સ્વકર્મફલભોક્તૄણાં પુણ્યાનાં પાપિનાં તથા । તદેહ્યન્યત્ર ગચ્છામો દૃષ્ટં સર્વં ત્વયાધુના । ત્વયા દૃષ્ટો હિ નરકસ્તદેહ્યન્યત્ર ગમ્યતામ્ ॥ ૧૫.

હવે, જે લોકો પોતાના કર્મના ફળ ભોગવે છે—સારા કે ખરાબ—એ માટે ચાલ, આપણે બીજે જઈએ; કેમ કે હવે તું બધું જોઈ લીધું છે, તું નરક પણ જોઈ લીધો છે, તો હવે આગળ વધીએ.

પુત્ર ઉવાચ તતસ્તમગ્રતઃ કૃત્વા સ રાજા ગન્તુમુદ્યતઃ । તતશ્ચ સર્વૈરુત્ક્રુષ્ટં યાતનાસ્થાયિભિર્નૃભિઃ ॥ ૧૫.

પુત્રે કહ્યું: પછી, રાજાએ તેને આગળ રાખીને જવાની તૈયારી કરી, ત્યારે ત્યાં યાતના ભોગવી રહેલા બધા મનુષ્યો એકસાથે બૂમ પાડી ઉઠ્યા.

પ્રસાદં કુરુ ભૂપેતિ તિષ્ઠ તાવન્મુહૂર્તકમ્ । ત્વદઙ્ગસઙ્ગી પવનો મનો હ્લાદયતે હિ નઃ ॥ ૧૫.

'હે રાજા, અમ પર કૃપા કરો! થોડી વાર અહીં ઊભા રહો; તમારા શરીરને સ્પર્શ કરેલો પવન અમને આનંદ આપે છે.'

પરિતાપઞ્ચ ગાત્રેભ્યઃ પીડાબાધાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ । અપહન્તિ નરવ્યાઘ્ર યદાં કુર મહીપતે ॥ ૧૫.

'હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, હે ધરતીના સ્વામી, જ્યારે તમારા શરીરને સ્પર્શ કરેલો પવન અમ સુધી પહોંચે છે, ત્યારે અમારા શરીર પરથી બધું દુઃખ અને પીડા દૂર થઈ જાય છે.'

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તેષાં તં યામ્યપુરુષં નૃપઃ । પપ્રચ્છ કથમેતેષામાહ્લાદો મયિ તિષ્ઠતિ ॥ ૧૫.

રાજાએ તેમના શબ્દો સાંભળી યમના દૂતને પૂછ્યું: 'મારા કારણે એમને સુખ કેમ મળે છે?'

કિં મયા કર્મ તત્પુણ્યં મર્ત્યલોકે મહત્કૃતમ્ । આહ્લાદદાયિની વ્યુષ્ટિર્યેનેયં તદુદીરય ॥ ૧૫.

'મારે પૃથ્વી પર કયું મોટું પુણ્યનું કામ કર્યું હતું, જેના કારણે અહીં આવીને આવું આનંદ અને શાંતિ મળે છે? કૃપા કરીને એ કહો.'

યમપુરુષ ઉવાચ પિતૃદેવાતિથિપ્રૈષ્યશિષ્ટેનાન્નેન તે તનુઃ । પુષ્ટિમભ્યાગતા યસ્માત્તદ્ગતં ચ મનો યતઃ ॥ ૧૫.

યમદૂત બોલ્યો: 'તારા શરીરને તે અન્નથી પોષણ મળ્યું હતું, જે પિતૃઓ, દેવતાઓ, મહેમાનો, દૂત અને યોગ્ય વ્યક્તિઓને યોગ્ય રીતે અર્પણ કરવામાં આવ્યું હતું, અને તારો મન પણ એમાં લાગેલો હતો—'

તતસ્ત્વદ્ગાત્રસંસર્ગો પવનો હ્લાદદાયકઃ । પાપકર્મકૃતો રાજન્ યાતના ન પ્રબાધતે ॥ ૧૫.

'એ કારણે, હે રાજા, તમારા શરીરને સ્પર્શ કરેલો પવન આનંદ આપે છે; પાપી લોકો પર પણ તમારી હાજરીમાં યાતના અસર કરતી નથી.'

અશ્વમેધાદયો યજ્ઞાસ્ત્વયેષ્ટા વિધિવદ્યતઃ । તતસ્ત્વદ્દર્શનાદ્યામ્યા યન્ત્રશસ્ત્રાગ્નિવાયસાઃ ॥ ૧૫.

'તમે નિયમ પ્રમાણે અશ્વમેઘ અને બીજા યજ્ઞો કર્યા, અને તમારી દૃષ્ટિથી પણ, યમના સાધનો, શસ્ત્રો, અગ્નિ અને પવનથી થતી પીડા ઓછી થઈ ગઈ છે.'

પીડનચ્છેદદાહાદિમહાદુઃ ખસ્ય હેતવઃ । મૃદુત્વમાગતા રાજન્ તેજસાપહતાસ્તવ ॥ ૧૫.

'હે રાજા, માર, કાપ, દાઝ અને અન્ય મોટી પીડાની કારણો, તમારા તેજથી નમ્ર બની ગયા છે.'

રાજોવાચ ન સ્વર્ગે બ્રહ્મલોકે વા તત્સુખં પ્રાપ્યતે નરૈઃ । યદાર્તજન્તુનિર્વાણદાનોત્થમિતિ મે મતિઃ ॥ ૧૫.

રાજાએ કહ્યું: 'દુઃખી જીવનો દુઃખ દૂર કરવાથી જે સુખ મળે છે, એ સ્વર્ગમાં કે બ્રહ્માના લોકમાં પણ નથી મળતું—મારી એવી મતિ છે.'

યદિ મત્સન્નિધાવેતાન્ યાતના ન પ્રબાધતે । તતો ભદ્રમુખાત્રાહં સ્થાસ્યે સ્થાણુરિવાચલઃ ॥ ૧૫.

'જો મારી હાજરીમાં આ યાતનાઓ એમને દુઃખ આપતી નથી, તો હે શુભમુખી, હું અહીં પર્વત જેવો અડગ રહીશ.'

યમપુરુષ ઉવાચ એહિ રાજન્ પ્રગચ્છામો નિજપુણ્યસમર્જિતાન્ । ભુઙ્ક્ષ્વ ભોગાનપાસ્યેહ યાતનાઃ પાપકર્મણામ્ ॥ ૧૫.

યમદૂત બોલ્યો: 'ચાલો, હે રાજા, આપણે આગળ જઈએ; તમે તમારા પુણ્યથી મેળવેલા ભોગ ભોગવો. અહીં પાપીઓની યાતના તમારા માટે નથી.'

રાજોવાચ તસ્માન્ન તાવદ્યાસ્યામિ યાવદેતે સુદુઃ ખિતાઃ । મત્સન્નિધાનાત્સુખિનો ભવન્તિ નરકૌકસઃ ॥ ૧૫.

રાજાએ કહ્યું: 'મારે ત્યાં સુધી અહીંથી જવું નથી, જ્યાં સુધી આ અત્યંત દુઃખી નરકવાસીઓ મારી હાજરીથી સુખી ન થાય.'

ધિક્તસ્ય જીવનં પુંસઃ શરણાર્થિનમાતુરમ્ । યો નાર્તમનુગૃહ્ણાતિ વૈરિપક્ષમપિ ધ્રુવમ્ ॥ ૧૫.

'તે મનુષ્યના જીવનને શરમ આવે, જે શરણમાં આવેલા દુઃખી ને—even દુશ્મન હોય તો પણ—દયા નથી કરતો.'

યજ્ઞદાનતપાંસીહ પરત્ર ચ ન ભૂતયે । ભવન્તિ તસ્ય યસ્યાર્તપરિત્રાણે ન માનસમ્ ॥ ૧૫.

અહીં કે પરલોકમાં, યજ્ઞ, દાન કે તપ કોઈ ફાયદો આપતું નથી, જો કોઈનું મન દુઃખી લોકોને બચાવવાની દિશામાં વળતું નથી.

નરસ્ય યસ્ય કઠિનં મનો બાલાતુરાદિષુ । વૃદ્ધેષુ ચ ન તં મન્યે માનુષં રાક્ષસો હિ સઃ ॥ ૧૫.

જે માણસનું હૃદય બાળકો, બીમાર અને વૃદ્ધ લોકો માટે કઠોર છે, તેને હું માનવ માનતો નથી; એ તો રાક્ષસ છે.

એતેષાં સન્નિકર્ષાત્તુ યદ્યગ્નિપરિતાપજમ્ । તથોગ્રગન્ધજં વાપિ દુઃ ખં નરકસમ્ભવમ્ ॥ ૧૫.

જો આવા લોકોની નજીક રહેતાં અગ્નિ જેવી જ્વાળા, તીવ્ર દુર્ગંધ કે નરક જેવી પીડા અનુભવાય—

ક્ષુત્પિપાસાભવં દુઃ ખં યચ્ચ મૂર્ચ્છાપ્રદં મહત્ । એતેષાં ત્રાણદાનન્તુ મન્યે સ્વર્ગસુખાત્પરમ્ ॥ ૧૫.

અથવા ભૂખ-તરસની પીડા કે બેહોશી લાવતી મોટી વેદના પણ હોય, તો પણ આવા લોકોને બચાવવું સ્વર્ગના સુખ કરતાં વધારે છે, એમ હું માનું છું.