માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

તસ્માદ્ દુરાત્મા બ્રહ્મદ્વિટ્ પ્રાજ્ઞાનામવરોપિતઃ । મચ્છાપોપહતો મૂઢઃ સ બકત્વમવાપ્સ્યતિ॥૯.

એથી, એ દુષ્ટ આત્માવાળું, બ્રાહ્મણદ્વેષી, જ્ઞાનો દ્વારા ત્યજાયેલું અને મારા શાપથી પીડાયેલું મૂર્ખ, હવે બગલ બની જશે.

પક્ષિણ ઊચુઃ શ્રુત્વા શાપં મહાતેજા વિશ્વામિત્રોઽપિ કૌશિકઃ । ત્વમપ્યાડિર્ભવસ્તેવતિ પ્રતિશાપમયચ્છત॥૯.

પક્ષીઓએ કહ્યું: એ શાપ સાંભળીને, મહાતેજસ્વી વિશ્વામિત્રે પણ તને પ્રતિશાપ આપ્યો: 'તું પણ બગલો બની જજે.'

અન્યોઽન્યશાપાત્ તૌ પ્રાપ્તૌ તિર્યક્ત્વં પરમદ્યુતી । વશિષ્ઠઃ સ મહાતેજા વિશ્વામિત્રશ્ચ કૌશિકઃ॥૯.

એ રીતે, એકબીજાને શાપ આપવાથી, મહાતેજસ્વી વશિષ્ઠ અને કુશના વંશજ વિશ્વામિત્ર બંને પક્ષીરૂપે જન્મ્યા.

અન્યજાતિસમાયોગં ગતાવપ્યમિતૌજસૌ । યુયુધાતેઽતિસંરબ્ધૌ મહાબલપરાક્રમૌ॥૯.

બીજી જાતિમાં જન્મ્યા છતાં, એ બંને અપરિમિત શક્તિ અને ભારે ક્રોધથી ભરેલા, મહાબળ અને પરાક્રમથી એકબીજા સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

યોજનાનાં સહસ્રે દ્વે પ્રમાણેનાડિરુચ્છ્રિતઃ । યન્નવત્યધિકં બ્રહ્મન્ ! સહસ્રત્રિતયં બકઃ॥૯.

બગલો બે હજાર યોજન ઊંચો ઊભો રહ્યો, હે બ્રાહ્મણ, જ્યારે બકાનો કદ ત્રણ હજાર ને નવ્વદ યોજન હતો.

તૌ તુ પક્ષપ્રહારાભ્યામન્યોન્યસ્યોરુવિક્રમૌ । પ્રહરન્તૌ ભયં તીવ્રં પ્રજાનાઞ્ચક્રતુસ્તદા॥૯.

એ બંને મહાવીરોએ પાંખના ઘા મારતાં, એકબીજાને ઘાયલ કર્યા અને સર્વ પ્રાણીઓમાં ભારે ભય ફેલાવ્યો.

વિધૂય પક્ષાણિ બકો રક્તોદ્વૃત્તાક્ષિરાહનત્ । આડિં સોઽપ્યુન્નતગ્રીવો બકં પદ્ભ્યામતાડયત્॥૯.

બકાએ પાંખો ફફડાવ્યા, લાલ આંખોથી ઘા માર્યા; બગલાએ ઊંચી ગળા કરીને પગથી બકાને માર્યો.

તયોઃ પક્ષાનિલાપાસ્તાઃ પ્રપેતુર્ગિરયો ભુવિ । ગિરિપ્રપાતાભિહતા ચકમ્પે ચ વસુન્ધરા॥૯.

એ બંનેના પાંખોની પવનથી પર્વતો જમીન પર પડી ગયા; પર્વતોના પડવાથી ધરા પણ ધ્રુજી ઉઠી.

ક્ષ્મા કમ્પમાના જલધીનુદ્વૃત્તામ્બૂંશ્ચકાર ચ । નનામ ચૈકપાર્શ્વેન પાતાલગમનોન્મુખી॥૯.

કાંપતી ધરાએ દરિયાઓમાં પાણી ઉછળાવ્યા, અને ધરા એક બાજુ વળી, પાતાળમાં જવાની તૈયારી કરી.

કેચિદિગરિનિપાતેન કેચિદમ્ભોધિવારિણા । કેચિન્મહીસઞ્ચલનાત્ પ્રયયુઃ પ્રાણિનઃ ક્ષયમ્॥૯.

કેટલાંક પર્વતો પડવાથી, કેટલાંક દરિયાના પાણીથી, અને કેટલાંક ધરાની હલચાલથી નાશ પામ્યા.

ઇતિ સર્વં પરિત્રસ્તં હાહાભૂતમચેતનમ્ । જગદાસીત્ સુસમ્ભ્રાન્તં પર્યસ્તક્ષિતિમણ્ડલમ્॥૯.

આ રીતે, બધું જ ડરથી ભરાયું, જીવવિહોણું અને ગૂંચવણભર્યું થઈ ગયું; આખું જગત ભારે ગભરાટમાં પડી ગયું અને ધરા ઉલટાઈ ગઈ.

હા વત્સ ! હા કાન્ત ! શિશો ! પ્રયાહ્યેષોઽસ્મિ સંસ્થિતઃ । હા પ્રિયે ! કાન્ત ! શૈલોઽયં પતત્યાશુ પલાયતામ્॥૯.

'હાય બાલક! હાય પ્રિય! બાલક, ભાગી જા, હું હવે મૃત્યુ પામું છું! હાય પ્રિય, હાય પ્રિય, આ પર્વત પડી રહ્યો છે—ઝડપથી દોડો!'

ઇત્યાકુલીકૃતે લોકે સંત્રાસવિમુખે તદા । સુરૈઃ પરિવૃતઃ સર્વૈરાજગામ પિતામહઃ॥૯.

જ્યારે આખું જગત આ રીતે ગભરાટ અને ભયથી ભરાઈ ગયું, ત્યારે સર્વ દેવતાઓથી ઘેરાયેલા પિતામહ બ્રહ્મા આવ્યા.

પ્રત્યુવાચ ચ વિશ્વેશાસ્તાવુભાવતિકોપિતૌ । યુદ્ધં વા વિરમત્વેતલ્લોકાઃ સ્વાસ્થ્યં વ્રજન્તુ ચ॥૯.

વિશ્વના સ્વામી એ બંને ક્રોધિત થયેલા ને કહ્યું: 'આ યુદ્ધ છોડો અને બધા લોકોએ ફરી શાંતિ મેળવો.'

શૃણ્વન્તાવપિ તૌ વાક્યં બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ । કોપામર્ષસમાવિષ્ટો યુયુધાતે ન તસ્થતુઃ॥૯.

બ્રહ્માજીના વચન બંનેએ સાંભળ્યા છતાં, ગુસ્સા અને દુઃખથી ભરાયેલા હોવાથી, યુદ્ધ કરવાનું બંધ કર્યું નહીં.

તતઃ પિતામહો દેવસ્તં દૃષ્ટ્વા લોકસંક્ષયમ્ । તયોશ્ચ હિતમન્વિચ્છન્ તિર્યગ્ભાવમપાનુદત્॥૯.

પછી પિતામહ દેવ બ્રહ્માએ, લોકનો વિનાશ જોઈને અને બંનેનું કલ્યાણ ઇચ્છીને, તેમના વચ્ચેની દુશ્મનાવટ દૂર કરી.

તતસ્તૌ પૂર્વદેહસ્થૌ પ્રાહ દેવઃ પ્રજાપતિઃ । વ્યુદસ્તે તામસે ભાવે વશિષ્ઠ૦-કૌશિકર્ષભૌ॥૯.

પછી પ્રજાપતિ દેવએ બંનેને તેમના પહેલા શરીરમાં જોઈને કહ્યું: 'વશિષ્ઠ અને કૌશિક, તમે હવે અંધકારના ભાવમાંથી મુક્ત થયા છો.'

જહિ વત્સ વશિષ્ઠ ત્વં ત્વઞ્ચ કૌશિક સત્તમ । તામસં ભાવમાશ્રિત્ય ઈદૃગ્યુદ્ધં ચિકીર્ષિતમ્॥૯.

'વશિષ્ઠ વત્સ, હવે યુદ્ધ છોડો, અને તું પણ કૌશિક, અંધકારના પ્રભાવથી તમે બંનેએ આવું યુદ્ધ કરવા ઈચ્છ્યું હતું.'

રાજસૂયવિપાકોઽયં હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ભૂપતેઃ । યુવયોર્વિગ્રહશ્ચાયં પૃથિવીક્ષયકારકઃ॥૯.

'મહારાજ હરિશ્ચંદ્રના રાજસૂય યજ્ઞનું આ પરિણામ છે; તમારો ઝઘડો પૃથ્વીનો વિનાશ લાવી રહ્યો છે.'

ન ચાપિ કૌશિકશ્રેષ્ઠસ્તસ્ય રાજ્ઞોઽપરધ્યતે । સ્વર્ગપ્રાપ્તિકરો બ્રહ્મન્નપકારપદે સ્થિતઃ॥૯.

'હે શ્રેષ્ઠ કૌશિક, એ રાજાએ કોઈ પણ પ્રકારની ભૂલ કરી નથી; એ તો સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરાવનારો છે, દુષ્કર્મ કરનાર નથી, હે બ્રાહ્મણ.'

તપો વિઘ્નસ્ય કર્તારૌ કામક્રોધવશં ગતૌ । પરિત્યજત ભદ્રં વો બ્રહ્મ હિ પ્રચુરં બલમ્॥૯.

'કામ અને ક્રોધના વશ થઈને તમે તપસ્યામાં વિઘ્ન લાવનાર બન્યા છો; હવે એ છોડો, તમારું મંગળ થાય, કેમ કે બ્રહ્માનું બળ બહુ મોટું છે.'

એવમુક્તૌ તતસ્તેન લજ્જિતૌ તાવુભાવપિ । ક્ષમયામાસતુઃ પ્રીત્યા પરિષ્વજ્ય પરસ્પરમ્॥૯.

આ રીતે તેમના વચન સાંભળીને બંને શરમાઈ ગયા અને પ્રેમથી એકબીજાને માફ કરી, ગળે મળ્યા.

તતઃ સુરૈર્વન્દ્યમાનો બ્રહ્મા લોકં નિજં યયૌ । વશિષ્ઠોઽપ્યાત્મનઃ સ્થાનં કૌશિકોઽપિ સ્વામાશ્રયમ્॥૯.

પછી દેવતાઓએ વંદન કર્યા પછી બ્રહ્મા પોતાના લોકમાં ગયા; વશિષ્ઠ પણ પોતાના સ્થાને અને કૌશિક પોતાના આશ્રમમાં ગયા.

એતદાડિબકં યુદ્ધં હરિશ્ચન્દ્રકથાં તથા । કથયિષ્યન્તિ યે મર્ત્યાઃ સમ્યક્ શ્રોષ્યન્તિ ચૈવ યે॥૯.

જે મનુષ્યો આ ઍડિબક યુદ્ધ અને હરિશ્ચંદ્રની વાર્તા કહેશે અથવા ધ્યાનથી સાંભળશે—

તેષાં પાપાપનોદન્તુ શ્રુતં હ્યેવ કરિષ્યતિ । ન ચૈવ વિઘ્નકાર્યાણિ ભવિષ્યન્તિ કદાચન॥૯.

તેમના બધા પાપો દૂર થઈ જશે અને તેમના કાર્યમાં ક્યારેય કોઈ વિઘ્ન આવશે નહીં.

પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ યમકિઙ્કર ઉવાચ પતિતાત્પ્રતિગૃહ્યાર્થં ખરયોનિં વ્રજેદ્દ્વિજઃ । નરકાત્પ્રતિમુક્તસ્તુ કૃમિઃ પતિતયાજકઃ ॥ ૧૫.

પંદરમો અધ્યાય યમદૂત બોલ્યા: જો કોઈ દ્વિજ પતિત પાસેથી કંઈ લે છે તો તે ગધેડા રૂપે જન્મે છે; અને પતિત યજમાન નરકમાંથી છૂટીને કીડા રૂપે જન્મે છે.

ઉપાધ્યાયવ્યલીકન્તુ કૃત્વા શ્વા ભવતિ દ્વિજઃ । તજ્જાયાં મનસાવાઞ્છન્ તદ્દ્રવ્યઞ્ચાપ્યસંશયમ્ ॥ ૧૫.

જો દ્વિજ ગુરુનો અપમાન કરે છે તો તે કૂતરા રૂપે જન્મે છે; અને મનમાં ગુરુપત્ની કે ગુરુની વસ્તુની ઇચ્છા કરે તો પણ એ જ ફળ મળે છે.

ગર્દભો જાયતે જન્તુઃ પિત્રોશ્ચાપ્યવમાનકઃ । માતાપિતરાવાક્રુશ્ય શારિકા સમ્પ્રજાયતે ॥ ૧૫.

જે સંતાન માતા-પિતાનું અપમાન કરે છે તે ગધેડા રૂપે જન્મે છે; અને જો માતા-પિતાને ગાળો આપે છે તો તે શારિકા પક્ષી બને છે.

ભ્રાતુઃ પત્ન્યવમન્તા ચ કપોતત્વં પ્રપદ્યતે । તામેવ પીડયિત્વા તુ કચ્છપત્વં પ્રપદ્યતે ॥ ૧૫.

ભાઈની પત્નીનું અપમાન કરનાર કબૂતર બને છે; અને તેને દુઃખ આપનાર કાચબો બને છે.